Dómstólaleit

Bankinn L hf. krafði A um greiðslu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi hjá Sparisjóði Vestmannaeyja, en eignum og skuldum sjóðsins hafði verið ráðstafað til L hf. A hélt því meðal annars fram að hún hefði hvorki komið að stofnun reikningsins né hefði hún átt í viðskiptum við sparisjóðinn heldur hefði sambýlismaður sinn, sem lést áður en málið var höfðað, stofnað og notað reikninginn til eigin hagsbóta. Byggði A jafnframt á því að lánveitingin hefði verið ólögmæt þar sem ekki hefði verið gerður skriflegur samningur um yfirdráttinn. Þá bæri að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, auk þess sem krafan væri bæði fyrnd og fallin niður vegna tómlætis. Héraðsdómur féllst á að krafa L hf. væri fallin niður á grundvelli tómlætis og sýknaði A. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur gögn málsins og taldi að A hefði ekki lánast sönnun um að reikningurinn hefði verið stofnaður án vitundar hennar og vilja. Þá féllst rétturinn ekki á að samningurinn væri ólögmætur eða að víkja bæri honum til hliðar. Að lokum hafnaði rétturinn því að L hf. hefði sýnt af sér slíkt tómlæti við að halda fram rétti sínum að krafa hans hefði fallið niður af þeim sökum. Var A því dæmd til að greiða L hf. hina umkröfðu fjárhæð.

A hf. höfðaði mál á hendur G til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á debetreikningi. Hélt G því fram að hún ætti kröfu til skuldajafnaðar við kröfu A hf. þar sem ekki hefði verið gerður við hana skriflegur samningur um yfirdráttarlán og því hefði verið óheimilt að innheimta lánskostnað vegna þess. Talið var að hvað sem liði fyrirmælum 5. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán, um að samningar um yfirdráttarheimildir skyldu skriflegir, væri sérstaklega tekið fram í skýringum með ákvæðinu í frumvarpi til upphaflegra laga um neytendalán nr. 30/1993 að það væri ekki fortakslaust skilyrði fyrir gildi lánssamninga að þeir væru skriflegir, heldur gildi munnlegir samningar eftir sem áður. Þegar G sótti um að stofna reikninginn hafði hún undirritaði yfirlýsingu þar sem meðal annars kom fram að hún hefði kynnt sér reglur og skilmála sem giltu um tékkaviðskipti og debetkort og að hún staðfesti að hún myndi fara eftir ákvæðum þeirra. Kom þar einnig fram að G væri samþykk því að vextir af yfirdráttarheimild reikningsins yrðu skuldfærðir af honum mánaðarlega. Var því talið að G hefði mátt vera ljóst áður en hún stofnaði til viðskiptanna hvaða kjör lágu til grundvallar viðskiptasambandi aðila. Þá hefði G aldrei gert athugasemdir við útreikninga og gjaldfærslu A hf. samkvæmt reikningsyfirlitum sem hún fékk send og greitt athugasemdalaust þann kostnað og vexti sem til féllu. Var G því gert að greiða A hf. umkrafða fjárhæð.

R gerði lánssamning við Sparisjóð vélstjóra 27. desember 2005 og var lánsfjárhæðin þar tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Til tryggingar láninu fékk sparisjóðurinn veð í eignarhluta S ehf. í fasteign. Hinn 21. nóvember 2008 gerði R lánssamning við Byr sparisjóð sem tekið hafði við réttindum og skyldum Sparisjóðs vélstjóra. Í samningnum kom fram að tilgangur lánveitingarinnar væri að myntbreyta lánssamningnum frá 27. desember 2005. Höfðaði Í hf. mál þetta til heimtu skuldar samkvæmt síðari lánssamningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti hefði því verið lýst yfir af hálfu Í hf. að fyrri lánssamningurinn gæti að hans mati haft áhrif á skyldur R eftir þeim síðari. Fæli sú yfirlýsing í sér þá ráðstöfun á sakarefninu að seinni samningurinn hefði raun aðeins verið samkomulag um umlíðan skuldarinnar með breytingu á gjaldmiðli hennar og hæð vaxta. Væri þetta í ósamræmi við málatilbúnað Í hf. í héraði, en í stefnu hefði aðeins verið byggt á því að skuldin væri samkvæmt lánssamningnum 21. nóvember 2008 án þess að nokkuð væri vikið að samningnum frá 27. desember 2005 þar sem stofnað var samkvæmt yfirlýsingunni til skuldarinnar. Var því talið að málið hefði verið vanreifað í héraði auk þess sem grundvelli málsins yrði ekki raskað fyrir Hæstarétti með þessu móti. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

T og H höfðuðu mál gegn Í og kröfðust viðurkenningar á því að staða láns samkvæmt skuldabréfi sem þau gáfu út í tilefni lánveitingarinnar hefði á tilteknum gjalddaga numið nánar tilgreindri fjárhæð. Var krafan á því reist að Í hefði verið óheimilt að innheimta verðbætur af láninu en af því leiddi að umframgreiðslur vegna verðbóta á afborganir og vexti yrðu reiknaðar strax við greiðslu hvers gjalddaga til frádráttar höfuðstól lánsins sem ætti að lækka sem því næmi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilhögun verðtryggingarinnar sem samið hefði verið um við útgáfu skuldabréfsins hefði verið lögmæt í ljósi ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá hefði Í við lánveitinguna til T og H borið að fara að fyrirmælum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán að því marki sem ekki hefði verið vikið frá þeim með sérlögum er hefðu gilt um starfsemi Í. Loks var talið að hvorki reglur Í um greiðslumat né fyrirmæli laga og stjórnvaldsákvarðana sem um starfsemi Í hefðu gilt hefðu vikið til hliðar skyldum hans sem lánveitanda samkvæmt lögum nr. 121/1994. Að fengnum framangreindum niðurstöðum kom næst til úrlausnar sú málsástæða T og H að Í hefði við lánveitinguna vanrækt að upplýsa þau um atriði sem honum hefði borið að tilgreina og varðaði kostnað T og H af láninu samkvæmt 5. og 6. gr. laga nr. 121/1994. Var í því sambandi gengið út frá því að til álita gæti komið að víkja til hliðar ákvæðum skuldabréfsins á grundvelli 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, hefði Í látið hjá líða að veita T og H upplýsingar um efni og áhrif skilmála skuldabréfsins í þeim mæli að ósanngjarnt væri af Í eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Að virtum dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 og ákvæðum tilskipunar nr. 87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán, svo sem henni hafði verið breytt með tilskipun nr. 90/88/EBE, var talið að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 hefði hvílt sú skylda á Í við gerð lánssamningsins að veita T og H upplýsingar um fjögur atriði. Í fyrsta lagi um höfuðstól lánsins sem væri fjárhæð þess án nokkurs kostnaðar, í öðru lagi um heildarlántökukostnað, í þriðja lagi um árlega hlutfallstölu kostnaðar sem skyldi lýst sem árlegri prósentu heildarlántökukostnaðarins af höfuðstól skuldarinnar og í fjórða lagi um heildarupphæð sem greiða ætti og væri samtala höfuðstóls, vaxta og lántökukostnaðar. Með hliðsjón af orðalagi skuldabréfsins og þeirri fjármálaráðgjöf sem leggja yrði til grundvallar að Í hefði veitt við undirritun lánsins taldi Hæstiréttur að Í hefði fullnægt þeirri upplýsingaskyldu sem á honum hefði hvílt samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994. Þá var með hliðsjón af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar ekki talið að Í hefði verið skylt samkvæmt síðastnefndum lögum að láta T og H í té við lánveitinguna sérstaka greiðsluáætlun sem gerði ráð fyrir tiltekinni hækkun vísitölu neysluverðs og að við gerð lánssamningsins hefði verið þörf að gera ráð fyrir að verðbætur teldust til heildarlántökukostnaðar. Við úrlausn málsins var enn fremur litið til þess að tilskipun 87/102/EBE hefði ekki haft lagagildi hér á landi og gæti lögskýring með hliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993 ekki leitt til annarrar niðurstöðu um túlkun ákvæða laga nr. 121/1994, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 79/2010. Samkvæmt framansögðu var Í sýknað af kröfu T og H.

Í hf. höfðaði mál gegn G til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi. G mótmælti ekki kröfunni en taldi sig eiga gagnkröfu á hendur Í hf. sem næmi hærri fjárhæð. Byggði hann þá kröfu á því að Í hf. hefði frá upphafi verið óheimilt að innheimta kostnað vegna lánsins þar sem aðilar hefðu ekki ritað undir skriflegan samning vegna slíks kostnaðar. Í héraðsdómi var G sýknaður af kröfu Í hf. með vísan til þess að hann hefði ekki lagt fram gögn um að honum hefði verið heimilt að innheimta vexti og annan lántökukostnað af láninu. Í dómi Hæstaréttar var komist að gagnstæðri niðurstöðu og krafa Í hf. tekin til greina. Var í því sambandi meðal annars vísað til þess að hvað sem liði fyrirmælum 5. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán, um að samningar um yfirdráttarheimildir skyldu skriflegir, væri sérstaklega tekið fram í skýringum með ákvæðinu í frumvarpi til upphaflegra laga um neytendalán nr. 30/1993 að það væri ekki fortakslaust skilyrði fyrir gildi samninga að þeir væru skriflegir, heldur gildi munnlegir samningar eftir sem áður. Þá hefði G átt að vera ljóst frá þeim tíma er hann stofnaði umræddan tékkareikning að greiða þyrfti vexti og annan kostnað. Loks var vísað til þess að G hefði notað reikninginn athugasemdalaust í ellefu ár og greitt á þeim tíma þann kostnað sem á hann féll og hann var upplýstur um með reglubundnum hætti. Því yrði að líta svo á að í raun hafi komist á samningur milli aðila um lánsviðskiptin.

Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms, þar sem vísað var frá sökum vanreifunar máli Í hf. á hendur G til heimtu skuldar, með skírskotun til þess að þótt málatilbúnaður Í hf. við þingfestingu málsins hefði verið studdur fáum gögnum hefði Í hf. átt þess allan kost undir rekstri málsins að renna frekari stoðum undir kröfu sína á hendur G miðað við þær varnir sem hafðar væru uppi af hans hálfu. Teldi héraðsdómari skorta á sönnun fyrir því að Í hf. ætti þá kröfu sem hann hefði uppi í málinu gæti það ekki leitt til frávísunar þess. Var því lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli T og M á hendur Í var vísað frá dómi. T og M höfðu aðallega krafist þess að viðurkennt yrði að Í væri óheimilt að krefjast greiðslu á nokkrum hluta heildarlántökukostnaðar í merkingu tiltekins lagaákvæðis af tilteknu húsnæðisláni Í til T og M. Til vara kröfðust þau viðurkenningar þess að Í hefði verið óheimilt að krefjast greiðslu á nokkrum hluta heildarlántökukostnaðar vegna sama láns sem fælist í verðbótum af láninu á grundvelli vísitölu neysluverðs. Í dómi Hæstaréttar kom fram að kröfugerð T og M fæli í sér að dómstólar skýrðu tilgreind ákvæði laga án þess að það tengdist úrlausn um ákveðið sakarefni. Bryti hún því í bága við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.