Dómstólaleit

Með ákvörðun nr. 11/2015 komst S að þeirri niðurstöðu að B ehf. hefði á nánar tilgreindu tímabili brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 53. gr. EES-samningsins með samfelldu samráði við H ehf. sem hefði meðal annars falist í reglubundnum, yfirleitt vikulegum, símtölum við keppinautinn þar sem skipst hefði verið á upplýsingum sem lágu til grundvallar verðákvörðunum þeirra. Þá var lýst fleiri brotatilvikum sem voru talin hluti af hinu samfellda samráði. Var N hf., móðurfélagi B ehf., gert að greiða 650.000.000 króna í stjórnvaldssekt. Með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 6/2015 var ákvörðun S staðfest að hluta og sektin lækkuð í 65.000.000 króna. Í kjölfarið höfðaði S mál gegn B ehf. og N hf., þar sem þess var krafist að N hf. yrði gert að greiða 650.000.000 krónur í stjórnvaldssekt vegna brotanna. B ehf. og N hf. höfðuðu mál á hendur S og Í og kröfðust ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar að því leyti sem brot B ehf. voru staðfest og um greiðslu stjórnvaldssektar en ella að sektin yrði lækkuð og voru málin tvö sameinuð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samskipti B ehf. og H ehf. hafi gert þeim kleift að fá mikið magn upplýsinga um verð, tilboðsverð og birgðastöðu á flóknum markaði grófvöru með reglubundnari, einfaldari og skjótvirkari hætti en öðrum á markaði og viðskiptavinum hafi staðið til boða og dregið úr óvissu á milli fyrirtækjanna um framtíðarhegðun keppinautarins. Háttsemi fyrirtækjanna hafi haft það að markmiði að raska samkeppni í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Með hliðsjón af því að fyrirtækin voru í yfirburðastöðu á skilgreindum mörkuðum málsins og aðgerðir þeirra beindust að vörum sem voru að stórum hluta fluttar inn frá öðrum EES-ríkjum og endurseldar á Íslandi, auk þess sem þau gátu torveldað að mögulegir keppinautar frá öðrum EES-ríkjum næðu fótfestu á mörkuðum málsins, var talið að hin ólögmætu samskipti hefðu verið til þess fallin að hafa áhrif á mynstur viðskipta milli EES-ríkjanna í skilningi 53. gr. EES-samningsins. B ehf. var því jafnframt talið hafa gerst brotlegt gegn því ákvæði. Um ákvörðun sektarfjárhæðar vísaði Hæstiréttur til þess að brot B ehf. hefðu verið alvarleg og falið í sér skipulagt og kerfisbundið samráð milli fyrirtækja sem voru nánast einráð á markaði sem væri mikilvægur almenningi. Þegar litið var til þessa, lengdar brotatímabilsins og því að sektum vegna brota gegn samkeppnislögum væri ætlað að tryggja almenn og sérstök varnaðaráhrif var N hf. gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 400.000.000 króna.

Tíu starfsmenn byggingavörufyrirtækjanna Byko og Húsasmiðjunnar voru ákærðir fyrir refsivert verðsamráð í störfum sínum hjá fyrirtækjunum á tímabilinu 13. september 2010 til 3. mars 2011. Í ákæru voru átta þeirra sakaðir um refsivert verðsamráð í störfum sínum hjá fyrirtækjunum með skipulagðri upplýsingagjöf um verð og tilboðskjör sérgreindra grófvörutegunda í símtölum milli starfsmanna fyrirtækjanna. Á sama hátt var fjórum ákærðu gefin að sök sams konar brot í störfum sínum fyrir Byko í símtölum milli eins þeirra og starfsmanna þriðja fyrirtækisins. Þá voru tveir ákærðu sakaðir um refsiverða hvatningu til verðsamráðs milli Byko og Húsasmiðjunnar í símtölum sem þeir áttu hvor í sínu lagi og aðrir tveir um refsivert verðsamráð milli fyrirtækjanna og hvatningu til þess í enn öðru símtali. Loks var þremur ákærðu gefin að sök, hverjum fyrir sig, tilraun til að koma á slíku samráði í símtölum við starfsmann fjórða fyrirtækisins. Í dómi Hæstaréttar var talið sannað með vísan til þeirra gagna sem lögð höfðu verið fram í málinu að Byko hefði upphaflega spurst fyrir um verð hjá Húsasmiðjunni í símtölum, en samskiptin síðan þróast úr því að vera einhliða í að verða gagnkvæm þar sem þeir, sem ræðst hefðu við, skiptust á upplýsingum um verð hjá fyrirtækjunum í sömu eða sambærilegum vörutegundum sem einkum hefðu tilheyrt svokallaðri grófvöru. Hefði tilgangurinn með upplýsingagjöfinni augljóslega verið sá að fá gleggri mynd af verðum keppinautarins á samkeppnisvörum og þróun þeirra en kostur hefði verið fyrir fyrirtækin, hvort um sig, með því að kynna sér einungis verðin með þeim aðferðum sem neytendum stóð til boða. Var talið að hin tíðu og reglubundnu samskipti milli Byko og Húsasmiðjunnar hefðu falið í sér samstilltar aðgerðir sem höfðu það að markmiði að raska samkeppni milli fyrirtækjanna og brutu því gegn 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Hið sama var talið eiga við um samskipti Byko og þriðja fyrirtækisins þótt umfang þeirra hafi verið takmarkað. Þar sem um hefði verið að ræða samráð um verð milli fyrirtækja á sama sölustigi hefðu þeir, sem framkvæmdu, hvöttu til þess eða létu framkvæma það, borið refsiábyrgð samkvæmt 1. mgr. og a. lið 2. mgr. 41. gr. a. laganna. Við mat á sekt eða sýknu ákærðu var meðal annars litið til þess að X og Y störfuðu báðir sem sölumenn í þjónustuveri Húsasmiðjunnar, fyrst og fremst við að svara í síma, og var talið ósannað að þeir hefðu með háttsemi sinni brotið með saknæmum hætti gegn áðurgreindum ákvæðum samkeppnislaga. Voru þeir því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Hins vegar var talið að G og R hefðu, hvor hjá sínu fyrirtæki, borið ábyrgð á framkvæmd þess samráðs sem átt hafði sér stað milli Byko og Húsasmiðjunnar og skipti í því sambandi ekki máli þótt þeir teldu sig hafa tekið þátt í samráðinu með vitund eða vilja yfirmanna sinna. Voru þeir sakfelldir fyrir brot af ásettu ráði gegn 1. mgr. og a. lið 2. mgr. 41. gr. a. samkeppnislaga, sbr. 1. mgr. 10. gr. þeirra. Þá voru S, SI og L sakfelldir fyrir brot á sömu ákvæðum samkeppnislaga með skírskotun til þeirra stjórnunarstarfa sem þeir gegndu innan Byko og þess að þeim bárust reglulega upplýsingar um að borin hefðu verið saman verð hjá fyrirtækinu og Húsasmiðjunni á yfir 100 vörutegundum. Var talið ótvírætt sannað að þeir hefðu af hálfu Byko stýrt samráði um verð milli þess fyrirtækis annars vegar og Húsasmiðjunnar og þriðja fyrirtækisins hins vegar. Við mat á refsiábyrgð SÁ var aðallega litið til þess að hann hefði verið yfirmaður G og borið ábyrgð á að verðkannanir voru gerðar á grófvöru. Þá þóttu gögn málsins bera með sér að honum hefði verið kunnugt um að Byko aflaði reglulega á ákærutímabilinu upplýsinga um verð á fjölmörgum vörutegundum hjá Húsasmiðjunni með því að hringja í starfsmenn síðarnefnda fyrirtækisins. Vegna þeirra stöðu sem hann gegndi og vitneskju hans um hið refsiverða samráð, var hann sakfelldur fyrir brot á áðurgreindum ákvæðum samkeppnislaga fyrir aðkomu sína, þó aðeins að því er tók til þeirra tilvika þar sem Byko hefðu verið látnar í té upplýsingar um verð. Þá voru K og SÁ sakfelldir fyrir að hafa hvatt til refsiverðs verðsamráðs milli Byko og Húsasmiðjunnar hvor í sínu símtali og voru brot þeirra heimfærð undir áðurnefnd ákvæði samkeppnislaga. Loks var talið að S og J hefðu í símtali þeirra á milli brotið af ásettu ráði og á alvarlegan hátt gegn 1. mgr. og a. og d. liðum 2. mgr. 41. gr. a. laganna þar sem ekki fór á milli mála í umræddu símtali að báðir ákærðu hvöttu hvorn annan til að halda uppi verðum hjá Byko og Húsasmiðjunni í grófvöru, þar á meðal við gerð tilboða. Hins vegar var talið ósannað að R, K og J hefðu gerst sekir um tilraunir til að koma á samráði við starfsmann fjórða fyrirtækisins í símtölum við hann. Við mat á refsingu ákærðu var meðal annars litið til þess að refsing einstaklinga fyrir brot á samkeppnislögum hefði verið þyngd til muna með lögum nr. 52/2007. Þá var jafnframt litið til þess að sum brotanna stóðu lengi yfir og voru umfangsmikil, en önnur háttsemi, sem sakfellt var fyrir, fól í sér grófari brot. Þá hefðu Byko og Húsasmiðjan verið nánast einráð á markaðnum á ákærutímabilinu og brot ákærðu því ekki einungis beinst að mikilvægum hagsmunum viðskiptavina fyrirtækjanna, heldur alls almennings. Litið var til þess að brot S, sem gegnt hafði stöðu framkvæmdastjóra hjá Byko, og því verið meðal æðstu stjórnenda fyrirtækisins, hefðu verið stórfelld og áðurgreint brot hans í símtali við J mjög alvarlegt. Þessu til viðbótar var jafnframt horft til þess hve einbeittur vilji hans var til að raska samkeppni milli Byko og Húsasmiðjunnar í síðastnefnda tilvikinu, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing hans hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi. Þá hafði SÁ gegnt starfi framkvæmdastjóra hjá Húsasmiðjunni og var því í hópi æðstu stjórnenda þess fyrirtækis. Brot hans sem laut að almennu verðsamráði fyrirtækjanna var talið minna í sniðum og annars eðlis en brot stjórnenda Byko. Hins vegar var til þess að líta að önnur háttsemi sem hann var fundinn sekur um fól í sér alvarlegt brot á samkeppnislögum. Með hliðsjón af því og stöðu hans hjá Húsasmiðjunni var SÁ dæmdur til að sæta 9 mánaða fangelsi. J og K höfðu báðir starfað sem vörustjórar hjá Húsasmiðjunni. Brot þau sem þeir voru sakfelldir fyrir voru alvarleg, einkum þó brot J í símtali við S. Að teknu tilliti til þess var refsing J ákveðin fangelsi í 9 mánuði, en K var gert að sæta fangelsi í 3 mánuði. Þá hafði L gegnt stöðu verslunarstjóra timbursölu Byko og SI sölustjóra fagsölusviðs þess. Brot þeirra voru umfangsmikil en við ákvörðun refsingar var litið til stöðu þeirra hjá fyrirtækinu sem millistjórnenda og var þeim hvorum um sig gerð 3 mánaða fangelsisrefsing. Loks var litið til þess að G og R hefðu verið óbreyttir starfsmenn fyrirtækjanna tveggja og var miðað við að sú háttsemi sem þeir hefðu verið sakfelldir fyrir, hefði verið viðhöfð samkvæmt fyrirmælum yfirmanna þeirra. Var ákvörðun refsingar þeirra því frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þar sem ákærðu hafði ekki áður verið refsað var refsing þeirra, sem gert hafði verið að sæta fangelsi, skilorðsbundin að fullu í tvö ár, að undanskildum S, en fullnustu 15 mánaða af refsingu hans var frestað skilorðsbundið í þrjú ár.

X var meðal þrettán ákærðra í máli Á fyrir brot gegn samkeppnislögum. Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var ákæru Á á hendur X vísað frá dómi þar sem ekki hefði legið fyrir kæra frá S til lögreglu vegna meintra brota hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skýrlega yrði ráðið af 42. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 5. gr. laga nr. 52/2007, að það væri í verkahring S að taka ákvörðun um hvort að einstaklingur yrði kærður til lögreglu vegna brots gegn samkeppnislögum. Hefði lögreglu og ákæruvaldi samkvæmt því verið óheimilt að taka mál X til rannsóknar og útgáfu ákæru á hendur honum.

Með ákvörðun S árið 2011 var V hf. talinn hafa á árunum 2005 til 2008 brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið, með gerð fjölda viðskiptasamninga við endurseljendur á gosdrykkjum, og var V hf. gerð sekt að fjárhæð 260.000.000 krónur. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála staðfesti ákvörðunina með úrskurði sínum sama ár, en lækkaði sektarfjárhæðina í 80.000.000 krónur. V hf. höfðaði í kjölfarið mál á hendur S og Í aðallega til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndarinnar og endurgreiðslu sektarinnar, en ellegar til niðurfellingar hennar. S og Í kröfðust þess fyrir sitt leyti að fellt yrði úr gildi ákvæði úrskurðarins um hina lækkuð sektarfjárhæð og að V hf. yrði gert að greiða 260.000.000 krónur í sekt. Með héraðsdómi, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var krafa V hf. um ógildingu úrskurðarins tekin til greina með skírskotun til þess að S hefði ekki lagt grunn að skilgreiningunni, sem hann beitti í ákvörðun sinni á markaði sem atvik málsins vörðuðu, með viðhlítandi rannsókn eftir fyrirmælum 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Í kjölfar verðstríðs á matvörumarkaði, í febrúar og mars 2005, hóf S rannsókn á aðgerðum H á markaðinum. Með ákvörðun S, sem staðfest var af áfrýjunarnefnd samkeppnismála í mars 2009, var talið að H, sem meðal annars rekur verslunarkeðjuna Bónus, hafi á tímabilinu 2005 til miðs árs 2006 brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, og sama ákvæði eldri laga nr. 8/1993, og misnotað markaðsráðandi stöðu sína með aðgerðum sem beindust gegn keppinautum félagsins á matvörumarkaði. Var um að ræða aðgerðir sem falið höfðu í sér umfangsmikla undirverðlagningu á mjólkurvörum í verslunum Bónuss. Samkvæmt úrskurðinum var H gert að greiða sekt að fjárhæð 315.000.000 krónur vegna brotanna. H höfðaði mál gegn S og Í og krafðist þess aðallega að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi, en til vara að sektin yrði lækkuð eða felld niður. Þá krafðist félagið þess meðal annars að felldur yrði úr gildi úrskurður fjármálaráðherra um skyldu til að greiða dráttarvexti af sektarfjárhæðinni. Málsástæður H byggðu meðal annars á því að meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum hafi farið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga, félagið hafi ekki verið í markaðsráðandi stöðu á hinum skilgreinda markaði á umræddum tíma og ekki misnotað stöðu sína á markaðinum með verðlagningu á mjólkurvörum. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var ekki fallist á framangreindar málsástæður. Þá var ekki fallist á þá málsástæðu H að ákvæði í 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga heimilaði ekki að krefjast dráttarvaxta af stjórnvaldssekt fyrr en liðinn væri mánuður frá afgreiðslu æðra stjórnvalds. Í þessu sambandi var talið að það leiddi af ákvæðinu að greiða skyldi dráttarvexti af fjárhæð stjórnvaldssektar væri hún ekki greidd innan mánaðar frá ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Var S og Í sýknað af kröfum H í málinu.

I ehf. stefndi S og krafðist ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfesti ákvörðun S um að leggja sekt að fjárhæð 1.000.000 krónur á I ehf. með vísan til 19. og 37. gr. samkeppnislaga. Hafði S krafið I ehf. um upplýsingar vegna athugunar þess, en talið I ehf. brjóta gegn skyldu sinni til að veita þær. I ehf. veitti svör innan frests sem því var gefinn um að það hafi selt eignarhlut sinn í félagi sem fyrirspurnin varðaði og teldi sér óskylt að veita frekari svör. Var hvorki talið að þessi afstaða I ehf. hafi verið tilefnislaus né að því hafi borið að kanna áður en það ritaði svarbréf sitt hvort þessi atvik breyttu einhverju um kröfu S um upplýsingar. Voru því ekki talin efni til að líta svo á að I ehf. hafi á þessu stigi brotið gegn 1. og 2. mgr. 19. gr. samkeppnislaga. S hafi tekið af öll tvímæli um að krafa þess stæði óhögguð með bréfi. Það hafi síðan munnlega fallist á að framlengja frest I ehf. Það hafi ekki orðið við skyldu sinni innan frestsins og því brotið gegn ákvæði 19. gr. samkeppnislaga. Þrátt fyrir það hafi S ekki þegar í stað beitt viðurlögum samkvæmt 37. gr. heldur ítrekað kröfu sína í bréfi og veitt nýjan frest og tekið þar fram að ef ekki yrði orðið við kröfunni myndi það taka ákvörðun um beitingu dagsekta samkvæmt 38. gr. samkeppnislaga. Talið var að S ætti mat um það hverju sinni hvort það brygðist við broti gegn 19. gr. samkeppnislaga með ákvörðun samkvæmt 37. gr. laganna eða álagningu dagsekta samkvæmt 38. gr. laganna. Eins og hér hafi staðið á hafi I ehf. mátt líta svo á að því hafi verið gefið eitt tækifæri enn til að komast hjá stjórnvaldssekt með því að verða við skyldu sinni að viðlögðum dagsektum og S þannig beitt vægari úrræðum til að ná því markmiði sem að var stefnt, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Þegar I ehf. hafi veitt viðeigandi svör, innan þess frests sem síðast hafi verið gefinn, hafi verið ósamrýmanlegt þessum aðdraganda öllum að S tæki að auki ákvörðun um að leggja á það stjórnvaldssekt. Var úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála því ógiltur.

V, sem annaðist þjónustu við farþegaflugvélar á Keflavíkurflugvelli, kvartaði til S vegna þess að F hafði gert flugfélaginu LTU, viðskiptavin V, tilboð og síðar samning um afgreiðslu á vélum þess á Keflavíkurflugvelli. Hljóðaði tilboð F upp á verulega lægra verð en þeir samningar sem í gildi voru milli LTU og V. Í kjölfar rannsóknar samkeppnisyfirvalda komst S að þeirri niðurstöðu að F hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með því annars vegar að gera einkakaupasamninga með löngum gildistíma við tíu nafngreind flugfélög og hins vegar með tilboði sínu og síðar samningi við flugfélagið LTU. Var F jafnframt gert að greiða sekt að fjárhæð 80.000.000 krónur. F skaut ákvörðuninni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfesti í meginatriðum niðurstöðu S en lækkaði sektina niður í 60.000.000 krónur. Fyrir dómi krafðist F ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar en til vara niðurfellingar eða lækkunar á sektinni. Í niðurstöðu Hæstaréttar var ekki fallist á það með F að ákvörðun S væri ógildanleg á grundvelli valdþurrðar vegna ófullkominna ákvæða laga nr. 44/2005 um lagaskil. Þá var jafnframt talið að samkeppnisyfirvöld hefðu ekki vanrækt rannsóknarskyldu sína við meðferð málsins þannig að ógildi varðaði. Talið var að með gerð umræddra einkakaupasamninga hefði F brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og var þá sérstaklega litið til hins langa binditíma samninganna. Óumdeilt var í málinu að markaðurinn sem um ræddi var afgreiðsla farþegaflugs á Keflavíkurflugvelli. Við mat á því hvort F hefði brotið gegn fyrrnefndu ákvæði samkeppnislaga með samningnum við LTU yrði að líta til þess að F var í yfirburðastöðu á umræddum markaði eða með yfir 95% markaðshlutdeild en V var á þessum tíma nánast eini keppinautur F með í mesta lagi 5% markaðshlutdeild. Þá lá fyrir að öðrum viðskiptavinum F buðust almennt ekki hliðstæð kjör og félagið hafði boðið LTU. Í ljósi þeirra aðstæðna sem á markaðnum voru og þess að F hefði sótt að V með slíkri sértækri verðlækkun var F talið hafa brotið gegn 11. samkeppnislaga óháð því hvort félagið hefði haft hagnað af samningnum eða ekki. Með vísan til þess að skýrar viðmiðanir hefðu þó ekki mótast um mat á slíkum sértækum aðgerðum og þess að F hóf strax endurskoðun á gildistíma þjónustusamninga sinna var sekt F hæfilega ákveðin 40.000.000 krónur.