Dómstólaleit

A, C og D höfðuðu mál gegn H til heimtu bóta vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna íhlutana í fjölskyldulíf þeirra með aðgerðum H á tímabilinu 26. október 2015 til 12. maí 2023. Aðgerðirnar komu til vegna barnaverndarmáls sem hófst haustið 2015 þegar C lýsti ætluðum kynferðisbrotum B, föður síns, gagnvart sér. Börnin voru í kjölfarið vistuð utan heimilis, upphaflega með samþykki móður þeirra en síðar án samþykkis foreldra með úrskurðum H sem staðfestir voru af dómstólum. Í kjölfar vistunar barnanna utan heimilis greindi D jafnframt frá kynferðisbrotum B gagnvart sér. B var ákærður fyrir ætluð kynferðisbrot í mars 2017 en sýknaður af öllum sakargiftum með dómi héraðsdóms í nóvember sama ár. H höfðaði árið 2017 forsjársviptingarmál á hendur A og B sem lauk með því að þau voru svipt forsjá með dómi Hæstaréttar í mars 2020. A og B fengu forsjá C og D að nýju með dómsátt sem gerð var vorið 2023 í máli sem þau höfðuðu til endurheimtu forsjárinnar. Fyrir Landsrétti var einungis til úrlausnar krafa stefndu gegn H um greiðslu miskabóta vegna framgöngu H í málum þeirra. Í dómi Landsréttar var rakið að H hefði tekið fjölda ákvarðana sem fólu í sér íhlutun í fjölskyldulíf stefndu, svo sem um vistun barnanna utan heimilis, með því að gera kröfu um forsjársviptingu og kveða upp úrskurði um umgengni milli A, B, C og D. Á hinn bóginn benti ekkert til annars en að umræddar ákvarðanir hafi í öllum tilvikum verið efnislega réttmætar á þeim tíma sem þær voru teknar og sönnun um hið gagnstæða hefði ekki tekist. Ákvarðanirnar hafi ítrekað verið staðfestar af dómstólum og æðra settum stjórnvöldum, auk þess sem þær voru í öllum aðalatriðum í samræmi við vilja barnanna. Ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að starfsmenn H hefðu tekið ákvarðanir og beitt ráðstöfunum sem þeir töldu á hverjum tíma að væru börnunum fyrir bestu og ekki gengið lengra við skerðingu á rétti aðilanna til fjölskyldulífs en leiddi af ákvæðum barnaverndarlaga, stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu hefði þannig ekki tekist sönnun um að aðgerðir H hafi, hvorki virtar sjálfstætt né heildstætt, falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart þeim þannig að uppfyllt væru skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var því H sýknaður af kröfum A, C og D.

A höfðaði mál gegn H, D og E til heimtu bóta vegna fjártjóns sem hann kvaðst hafa orðið fyrir á tímabilinu 26. október 2015 til 5. maí 2023 við meðferð barnaverndar- máls, er leiddi til sviptingar forsjár barna hans. Þá krafðist hann jafnframt miskabóta sameiginlega úr hendi þeirra. Aðgerðirnar komu til vegna barnaverndarmáls sem hófst haustið 2015 þegar F lýsti ætluðum kynferðisbrotum A, föður síns, gagnvart sér. Börnin voru í kjölfarið vistuð utan heimilis hjá D og E, upphaflega með samþykki móður þeirra en síðar án samþykkis foreldra með úrskurðum H sem staðfestir voru af dómstólum. Í kjölfar vistunar barnanna utan heimilis greindi G jafnframt frá kynferðisbrotum A gagnvart sér. A var ákærður fyrir ætluð kynferðisbrot í mars 2017 en var sýknaður af öllum sakargiftum með dómi héraðsdóms í nóvember sama ár. H höfðaði árið 2017 forsjársviptingamál á hendur A og B sem lauk með því að þau voru svipt forsjá með dómi Hæstaréttar í mars 2020. A og B fengu forsjá F og G að nýju með dómsátt sem gerð var vorið 2023 í máli sem þau höfðuðu til endurheimtu forsjárinnar. Fyrir Landsrétti krafðist A þess annars vegar að viðurkennd yrði sameiginleg bótaskylda H, D og E vegna fjártjóns sem A kvaðst hafa orðið fyrir á tímabilinu 26. október 2015 til 5. maí 2023 og hins vegar kröfu um miskabætur óskipt úr hendi H, D og E að fjárhæð 90.000.000 króna. Í dómi Landsréttar var rakið að H hafi tekið fjölda ákvarðana sem fólu í sér íhlutun í fjölskyldulíf A, svo sem um vistun barnanna utan heimilis, með því að gera kröfu um forsjársviptingu og með því að synja A um umgengni við börn sín. Á hinn bóginn benti ekkert til annars en að umræddar ákvarðanir hafi í öllum tilvikum verið efnislega réttmætar á þeim tíma sem þær voru teknar og sönnun um hið gagnstæða hefði ekki tekist. Ákvarðanirnar hafi ítrekað verið staðfestar af dómstólum og æðra settum stjórnvöldum, auk þess sem þær voru í öllum aðalatriðum í samræmi við vilja barnanna. Ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að starfsmenn H hafi tekið ákvarðanir og beitt ráðstöfunum sem þeir töldu á hverjum tíma að væru börnunum fyrir bestu og ekki gengið lengra við skerðingu á rétti aðilanna til fjölskyldulífs en leiddi af ákvæðum barnaverndarlaga, stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Hvað varðaði kröfu A um viðurkenningu á bótaskyldu vegna fjártjóns var til þess að líta að þótt annmarkar hafi verið á fyrstu stigum meðferðar málsins af hálfu H hafði A ekki sýnt fram á að H hafi stuðlað að þeim annmörkum með saknæmum hætti. Auk þess hafði A á engan hátt sýnt fram á að þeir annmarkar hafi orsakað ætlað fjárhagstjón hans, enda höfðu þeir í engum tilvikum áhrif á efnislegar niðurstöður stjórnvalda eða dómstóla í málefnum hans. Þá hafði A ekki sýnt fram á að aðgerðir H hafi, hvorki virtar sjálfstætt að heildstætt, falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart honum þannig að uppfyllt væru skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var H, D og E því sýknuð af kröfum A.

A sótti um dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar með íslenskum ríkisborgara. Útlendingastofnun synjaði umsókninni með ákvörðun 29. ágúst 2019 á þeim grundvelli að hjúskapurinn væri til málamynda til öflunar dvalarleyfis, sbr. 8. mgr. 70. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga. Kærunefnd útlendingamála staðfesti ákvörðun Útlendingastofnunar með úrskurði þann 27. nóvember 2019. A krafðist í málinu ógildingar á ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurði kærunefndar útlendingamála. Í dómi Landsréttar var kröfu A um ógildingu ákvörðunar Útlendingastofnunar vísað frá dómi, þar sem A hafði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfu um ógildingu úrlausnar hins lægra setta stjórnvalds, samhliða kröfu um ógildingu úrskurðar hins æðra setta stjórnvalds sem hana staðfesti. Í dómi Landsréttar var rakið að óumdeilt væri að annmarki hefði verið á mati Útlendingastofnunar. Féllst rétturinn ekki á að kærunefndinni hefði borið að fella ákvörðun Útlendingastofnunar úr gildi þegar af þeirri ástæðu enda hafi stofnunin átt val um að leitast við að bæta úr annmarkanum. Þá taldi Landsréttur að ekki hefði verið brotið gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga Rétturinn komst á hinn bóginn að þeirri niðurstöðu að mat kærunefndar útlendingamála hefði ekki verið forsvaranlegt þegar litið væri til atvika málsins, 8. mgr. 70. gr. laga nr. 80/2016 og lögskýringargagna með ákvæðinu, og að úrskurður hennar yrði ekki talinn sýna fram á rökstuddan grun um að til hjúskapar A og maka hennar hafði verið stofnað í þeim tilgangi að afla dvalarleyfis. Var af þessum ástæðum staðfest niðurstaða héraðsdóms að fella úr gildi úrskurð kærunefndar útlendingamála frá 27. nóvember 2019.

A, B, C og D höfðuðu mál gegn R til heimtu miska- og skaðabóta vegna fjártjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna íhlutunar í einkalíf þeirra með aðgerðum BR á tímabilinu 5. júní til 9. október 2013. Aðgerðirnar komu til vegna tilkynningar til BR vegna grunsemda lækna um að sonur A og B hefði mögulega verið beittur líkamlegu ofbeldi. Í kjölfarið hófst lögreglurannsókn að beiðni BR og var drengurinn vistaður utan heimilis í fjóra mánuði, fyrst á vistheimili í þrjár vikur og svo á heimili föður- og móðurforeldra. Nokkrum mánuðum síðar var tilkynnt að rannsókn lögreglu hefði verið hætt með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Landsréttar kom fram að með tilkynningu barnalæknis hefði verið ástæða til að hefja könnun á málinu, sbr. 21. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Jafnframt hefði tilkynningin og frekari eftirgrennslan starfsmanna BR hjá barnalækninum verið til þess fallin að vekja ugg um öryggi barnsins í umsjá foreldranna. Hefði því verið réttmætt með heimild í b-lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga að vista drenginn með samþykki foreldra hans tímabundið utan heimilis til að tryggja eftirlit með öryggi hans í umsjá þeirra. Með því að foreldrum drengsins hefði verið heimilað að dvelja með barninu á vistheimilinu hefði verið gætt að því að raska ekki hagsmunum foreldranna og barnsins meira en nauðsyn bar til. Aftur á móti kom fram að við lok dvalar A og fleiri á visteimilinu hefðu upplýsingar legið fyrir sem gáfu tilefni til að ætla að ekki væri efni til að óttast svo um velferð barnsins í umsjá foreldranna að óboðað eftirlit starfsmanna BR með heimili þeirra nægði ekki til að tryggja eftirlit með öryggi barnsins. Að teknu tilliti til þess og annarra annmarka sem voru á rannsókn BR yrði á það fallist að R hefði ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að nauðsynlegt hefði verið að vista drenginn utan heimilis lengur en til 27. júní 2013 þegar vistunartíma hans lauk á vistheimilinu. Hefði vistun hans utan heimilis því staðið lengur en þörf var á til að tryggja eftirlit með öryggi barnsins enda hefði mátt koma til móts við það markmið með vægara úrræði. Takmörkun barnaverndaryfirvalda á stjórnarskrárvarinni friðhelgi fjölskyldulífs þeirra gekk að þessu leyti lengra en nauðsyn bar til og fór gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Fólu aðgerðirnar í sér skerðingu á frelsi A og fleiri með því að þau gátu í raun ekki ráðið búsetu sinni. Auk þess voru þær til þess fallnar að viðhalda þeim álitshnekki og andlegri áþján sem hófst með lögmætu inngripi 6. júní 2013. Var því skilyrðum fullnægt til að dæma A og fleirum miskabætur á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga og R dæmd til að greiða hverju þeirra um sig 1.000.000 króna. Þá var fallist á kröfu A um að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð R á varanlegu tjóni hennar á tímabilinu 27. júní til 9. október 2013.

Í tilefni af dómi Hæstaréttar þar sem B var sakfelldur fyrir manndráp tók Útlendingastofnun ákvörðun um að vísa honum ótímabundið úr landi. Ákvörðunin var staðfest af kærunefnd útlendingamála en endurkomubann hans ákveðið tímabundið í 20 ár. A, dóttir B, og B kröfðust þess að framangreind ákvörðun og úrskurður yrðu felld úr gildi. Í málinu var deilt um hvort skilyrðum b-liðar 1. mgr. 20. gr. b laga nr. 96/2002, sbr. b-lið 1. mgr. 100. gr. laga nr. 80/2016, fyrir brottvísun B hefði verið fullnægt, sem og hvort takmarkanir á heimild til brottvísunar samkvæmt 3. mgr. 21. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 80/2016, hefðu átt við. Í dómi Landsréttar kom fram að heimild til að vísa útlendingi úr landi með vísan til „öryggis ríkisins“ og „almannahagsmuna“ samkvæmt síðastnefndum ákvæðum yrði að skýra með hliðsjón af 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi fjölskyldu en við þá skýringu yrði jafnframt að horfa til 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um sama efni og þeirra viðmiða sem hefðu mótast við skýringu þess í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Af þeirri dómaframkvæmd væri ljóst að horfa þyrfti til fjölmargra viðmiða við mat á heimild til inngrips í friðhelgi fjölskyldu, eins og alvarleika brots þess sem sætir brottvísun, hættu á endurteknum afbrotum, félagslegra- og menningarlegra tengsla sem og fjölskyldutengsla viðkomandi. Tekið var fram að ákvörðun um brottvísun varðaði ekki eingöngu hagsmuni B heldur einnig tveggja barna hans sem ættu sjálfstæðan lögvarinn rétt til að njóta umgengni við föður sinn. Með hliðsjón af 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 og 2. mgr. 10. gr. og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 80/2016 hefði verið sérstaklega brýnt að fullnægjandi upplýsingar lægju fyrir um tengsl B við börn sín áður en hin íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun um brottvísun var tekin. Við meðferð málsins fyrir dómi var leitt í ljós að B hefði notið umgengnisréttar við börnin sín áður en hann fór í fangelsi en ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður kærunefndarinnar byggðust hins vegar á þeirri röngu forsendu að engin slík tengsl hefðu verið til staðar. Í ákvörðun þeirra var B látinn bera hallann af því að hafa ekki lagt fram staðfestingar á umgengnisrétti sínum, eftir atvikum með framlagningu greinargerða frá mæðrum barnanna. Taldi Landsréttur að lagaheimild hefði skort fyrir því að beina því til B að afla umræddra greinargerða frá mæðrum barna sinna og láta hann í kjölfarið bera hallann af því að hafa ekki aflað þeirra upplýsinga. Loks var vísað til þess að af 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 leiddi að þegar niðurstaða máls ylti á mati á atriði sem krefðist sérþekkingar bæri stjórnvaldi að kalla eftir sérfræðilegri aðstoð, hefði það sjálft ekki yfir að ráða nauðsynlegri þekkingu á viðkomandi sviði. Í málinu hefði verið nauðsynlegt að taka til sjálfstæðs mats tengsl áfrýjanda við börnin sín sem ekki var lögfræðilegs eðlis en samkvæmt 5. mgr. 8. gr. laga nr. 80/2016 hefði kærunefnd útlendingamála verið heimilt að kveðja til sérfróða aðila sér til ráðgjafar og aðstoðar við úrskurði í einstökum málum. Að því hefði kærunefndin ekki gætt. Taldi Landsréttur slíka annmarka hafa verið á málsmeðferð Útlendingastofnunar og síðar kærunefndar útlendingamála að óhjákvæmilegt væri að fella ákvörðun stofnunarinnar og úrskurð nefndarinnar úr gildi.