S og V gerðu samning árið 2012 sem fól meðal annars í sér einkaleyfi S til reglubundinna fólksflutninga milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og höfuðborgarsvæðisins. Einkaleyfið var reist á 7. gr. laga nr. 73/2001 um fólksflutninga og farmflutninga, sbr. 3. gr. laga nr. 162/2011. V afturkallaði leyfi til aksturs á umræddri leið árið 2013 eftir að S hafði boðið hann út og gengið til samninga við félag sem átti hagstæðasta tilboðið. S höfðaði mál gegn Í og krafðist viðurkenningu á bótaskyldu Í, annars vegar vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið hefði V ekki afturkallað einkaleyfið og hins vegar vegna kostnaðar S af útboðs- og samningsgerð. Síðargreindu kröfunni var vísað frá héraðsdómi en var ekki kærð til Landsréttar og var af þeim sökum vísað frá Landsrétti. Í dómi Landsréttar kom fram að við framkvæmd og beitingu þeirra heimilda sem kveðið var á um í lögum nr. 73/2001 hefði V borið að fylgja reglugerð EB nr. 1370/2007 er tók gildi með reglugerð innanríkisráðherra nr. 128/2011. Reglugerð EB hefði gert aðildarríkjum kleift að úthluta einkaleyfum og styrkjum í því skyni að tryggja almannaþjónustu á sviði fólksflutninga sem ekki yrði veitt án slíkra ráðstafana. Væri til staðar samkeppnisrekstur sem tryggði neytendum viðhlítandi þjónustu væri ekki heimilt að beita ráðstöfunum samkvæmt reglugerðinni. Á grundvelli almennra reglna stjórnsýsluréttar var talið að afturköllun V á einkaleyfinu gæti komið til álita ef í ljós kæmi að leyfið rúmaðist ekki innan þeirra heimilda sem reglugerð EB veitti til stuðningsaðgerða. Í áliti Samkeppniseftirlitsins, sem V lagði til grundvallar við afturköllun leyfisins, hefðu komið fram upplýsingar sem gefið hafi V fullt tilefni til að álykta að gengið hefði verið lengra en nauðsyn krafði með því að veita S leyfið og að með því hefði verið farið út fyrir heimild sem reglugerð EB veitti til stuðningsaðgerða. Hefði S kosið að ganga til samninga í skjóli einkaleyfisins, þvert á ráðleggingar, sem hindraði samkeppni og tryggði honum hagnað umfram það sem heimilt var samkvæmt fyrrgreindri reglugerð EB. Meðal annars í þessu ljósi var afturköllun einkaleyfisins á umræddri akstursleið talin lögmæt og leiddi þar af leiðandi ekki til bótaábyrgðar Í.
Frávísun. Samaðild. Óskipt réttindi.
Stefnandi höfðaði mál á hendur ríkinu til greiðslu bóta vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið hefði Vegagerðin ekki afturkallað einkaleyfi hans til að skipuleggja almenningssamgöngur á áætlunarleiðinni milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og höfuðborgarsvæðisins. Dómurinn taldi að stefnandi hefði réttarstöðu stjórnvalds. Því hefði bæði honum og Vegagerðinni borið að fylgja fyrirmælum laga nr. 73/2011 eins og bar að túlka þau til samræmis við reglugerð EB nr. 1370/2007. Samkvæmt lögunum þannig túlkuðum var ekki heimilt að veita einkaleyfi til þess að skipuleggja almenningssamgöngur á leiðum þar sem fyrirtæki í samkeppnisrekstri veittu fullnægjandi þjónustu. Dómurinn taldi því að stefnandi hefði aldrei átt lögvarinn rétt til einkaleyfis á akstursleiðinni milli flugstöðvarinnar og Reykjavíkur. Af þeim sökum hafi hann ekki verið sviptur hagsmunum sem njóti verndar skaðabótaréttar þegar leyfið var afturkallað.
Árið 2005 efndu Ríkiskaup fyrir hönd V til útboðs um áætlunar- og skólaakstur á fimm tilteknum landsvæðum. H ehf. bauð í tvær leiðir en fékk hvorugt verkið. Í október sama ár gerði V samning við K ehf. um akstur á Suðurnesjum sem átti að gilda í þrjú ár frá árinu 2006 til og með 2008 með „heimild til framlengingar um tvö ár ef um semst á milli verkkaupa og verktaka.“ Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 450/2007 var viðurkennd bótaskylda Í gagnvart H ehf. á grundvelli þágildandi 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001 um opinber innkaup vegna missis hagnaðar sem H ehf. kynni að hafa notið, ef ekki hefði komið til ákvarðana V um að hafna tilboðum hans í umræddu útboði. Þá voru H ehf. með dómi Hæstaréttar í máli nr. 436/2013 dæmdar skaðabætur vegna þess tjóns sem hann varð fyrir á árunum 2006 til og með 2008 af fyrrgreindri ástæðu. Í máli þessu krafðist H ehf. þess að sér yrðu dæmdar bætur vegna áranna 2009 og 2010, en fyrir lá að samningurinn við K ehf. frá október 2005 var framlengdur um tvö ár. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hin bótaskylda háttsemi Í miðaðist við árið 2005 þegar V tók ákvörðun um að hafna tilboðum H ehf., en ekki árið 2008 þegar samningur K ehf. var framlengdur um tvö ár. Breytti engu í því tilliti þótt í samningnum frá 2008 hefði verið vísað til fyrri samningsins frá 2005 og framangreinds útboðs. Með hliðsjón af fyrirliggjandi skilmálum í útboðs- og verklýsingu hefði einungis verið um að ræða skyldu til að gera samning við H ehf. til þriggja ára, en meira hefði þurft að koma til ef samningssambandið ætti að vara í tvö ár til viðbótar. Hefði H ehf. því einungis þurft að gera ráðstafanir sem miðuðust við að uppfylla samningsskyldur sínar næstu þrjú árin. Var því talið að ákvæði útboðsskilmálanna um heimild til framlengingar samningsins hefði ekki verið svo afdráttarlaust að H ehf. hefði árið 2005 mátt reikna með því að gengið yrði til samnings við hann þremur árum síðar. Vegna óvissu um tjón H ehf. af þessum sökum og möguleika hans til að takmarka það með svo löngum fyrirvara var talið að skort hefði á að skilyrðum skaðabótaskyldu um saknæmi vegna síðara tímabilsins og sennilega afleiðingu hefði verið fullnægt við slíkar aðstæður, sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 94/2001. Var Í sýknað af kröfu H ehf.
Skaðabótamál.
S auglýsti útboð vegna aksturs almenningsvagna innan starfsvæðis síns og milli þess og höfuðborgarsvæðisins. B ehf. var meðal þeirra sem bauð í aksturinn og átti félagið lægsta tilboð í útboðinu sem fólst í boði í fyrsta og annan verkhluta þess sameiginlega, en að auki hafði B ehf. boðið í hvorn verkhluta fyrir sig. Aðilar málsins deildu annars vegar um það hvort hið sameiginlega tilboð B ehf. í fyrst og annan verkhluta hefði verið ógilt og hins vegar hvaða kosti S átti þegar fyrir lá að B ehf. hygðist ekki standa við lægsta tilboð sitt í útboðinu. Hæstiréttur taldi að B ehf. hefði hvorki sýnt fram á að lægsta tilboð hans í útboðinu hefði vegna misritunar eða annarra mistaka orðið annars efnis en til hefði verið ætlast þannig að óskuldbindandi væri fyrir félagið samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1936 né að tilboðið hefði verið óeðlilega lágt í skilningi 73. gr. laga nr. 84/2007. Hefði lægsta tilboð B ehf. í útboðinu því verið gilt og skuldbindandi fyrir félagið. Með tilkynningu sem send var um að tilboðið væri endanlega samþykkt hefði komist á bindandi samningur milli aðila á grundvelli útboðsgagna og lægsta tilboðs B ehf. Þegar ljóst hefði verið að B ehf. hugðist ekki standa við tilboðið hefði S verið heimilt samkvæmt almennum reglum kröfuréttar um fyrirsjáanlegar vanefndir að lýsa þá þegar yfir riftun samningsins, enda hefði vanefnd B ehf. verið veruleg. Var því fallist á með héraðsdómi að hefði B ehf. beðið tjón í skiptum sínum við S vegna þessa yrðu ástæður þess að öllu leyti raktar til háttsemi hans sjálfs en ekki til S. Var S því sýknað af kröfu B ehf. um skaðabætur. Á hinn bóginn vísaði Hæstiréttur til þess að S hefði ekki verið rétt að ganga til samningskaupa við annan aðila án þess að fram færi almennt eða lokað útboð á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem ekki hefði verið fullnægt skilyrðum c. liðar 33. gr. laga nr. 84/2007. Hefði S átt þess kost að láta fara fram hraðútboð á grundvelli 60. gr. laganna, enda hefði verið fullnægt því skilyrði að fyrir hendi hefðu verið aðstæður sem honum yrði ekki um kennt. Þótt val á þeirri leið hefði að líkindum leitt til þess að akstur samkvæmt nýju útboði hefði ekki getað hafist á þeim degi sem til stóð, og S því þurft að semja tímabundið við annan um þann akstur, væru líkur til að S hefði með þeim hætti getað takmarkað tjón sitt frekar en reyndin varð. Þar sem valin hefði verið leið sem ekki hefði verið fær samkvæmt lögum nr. 84/2007 yrði hann að taka afleiðingum þess og bera sjálfur það tjón sem af kynni að hafa hlotist. Var B ehf. því sýknað af kröfu S.
Með samningi við vegagerðina á árinu 2011 fékk SA einkaleyfi til að skipuleggja og sjá um almenningssamgöngur á Austurlandi, á grundvelli 1. mgr. 7. gr. laga nr. 73/2001 um fólksflutninga og farmflutninga á landi. Taldi SA að fólksflutningar sem ST ehf. annaðist á starfsvæði sambandsins fælu í sér reglubundna fólksflutninga og brytu þannig gegn einkaleyfi þess. Höfðaði SA því mál og krafðist viðurkenningar á því að ST ehf. væri óheimilt að stunda reglubundna fólksflutninga á tiltekinni áætlunarleið og að staðfest yrði lögbann sýslumannsins á Höfn við þeirri háttsemi. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að leggja yrði til grundvallar að akstur ST ehf. á þeirri leið sem um ræddi, hefði verið einskorðaður við þann hóp sem hefði keypt svokallaða hringmiða og hefðu aðeins getað nýtt miðann til einnar hringferðar um landið, annað hvort réttsælis eða rangsælis, en ekki keypt far sem einungis gilti milli einstakra viðkomustaða innan hringleiðarinnar. Féllst Hæstiréttur einnig á að þessi skipan á akstri ST ehf. félli ekki undir skilgreiningu d. liðar 3. gr. laga nr. 73/2001 um reglubundna fólksflutninga, en ferðirnar hefðu ekki verið öllum opnar í skilningi þess ákvæðis. Þótt ferðir ST ehf. hefðu verið með reglubundnu millibili milli tilgreindra staða yrðu fólksflutningar félagsins í þessu sambandi taldir falla undir óreglubundna fólksflutninga samkvæmt f. lið 3. gr. laga nr. 73/2001 og hefðu þeir því ekki brotið gegn einkaleyfi SA. Var ST ehf. því sýknað af kröfu SA.
Sýknað af kröfu stefnanda, Sambands sveitarfélaga á Austurlandi, um viðurkenningu þess að stefnda sé óheimilt að stunda "reglubundna fólksflutninga" á tilgreindri áætlunarleið innan starfssvæðis stefnanda, þar sem ósannað þótti að fólksflutningar stefnda féllu að því hugtaki laga nr. 73/2001. Jafnframt var synjað kröfu stefnanda um staðfestingu lögbanns sem lagt hafði verið við reglubundnum fólksflutningum stefnda á sömu leið.
Með gildistöku laga nr. 87/2004 breyttist skattlagning vegna aksturs dísilbifreiða frá því að vera gjald af eknum kílómetrum yfir í að vera gjald af eldsneyti. Til þess að jafnræðis yrði gætt við þá breytingu var talið nauðsynlegt að leggja hið nýja gjald á olíubirgðir í eigu einstakra notenda við lagaskilin. Með lögum nr. 71/2005 um breytingu á lögum nr. 3/1987 um fjáröflun til vegagerðar var kveðið á um í X. bráðabirgðaákvæði 1. gr. að þeir sem ekki væru gjaldskyldir samkvæmt 3. gr. laga nr. 87/2004 skyldu senda tollstjóra upplýsingar um birgðir af olíu, er félli undir gildissvið þeirra laga, sem þeir ættu eða hefðu í vörslum sínum við lagaskilin, væru þær yfir 5.000 lítrum og greiða olíugjald af heildarbirgðum sínum. H, sem hafði með höndum rekstur á bifreiðum til fólksflutninga, hélt því fram í aðalkröfu sinni að skattlagningin hefði ekki staðist 65. gr., 1. mgr. 72. gr. og 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. H reisti kröfu sína á því að 1. gr. laga nr. 71/2005 stæðist ekki tilgreind ákvæði stjórnarskrár og ætti fyrirtækið því kröfu á endurgreiðslu alls gjaldsins. Talið var í dómi Hæstaréttar að mat löggjafans um að miða ætti við eitthvert ákveðið lágmarksmagn birgða hefði verið málefnalegt og stefnt að lögmætum markmiðum varðandi framkvæmd og eftirlit. Var málsástæðu H um að ákvæðið stæðist ekki 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar því hafnað. Ekki var heldur fallist á að ákvæðið stæðist ekki 1. mgr. 72. gr. og 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. H byggði varakröfu sína á 6. gr. laga nr. 87/2004 en samkvæmt 1. mgr. greinarinnar skal þeim, sem hafa einkaleyfi til fólksflutninga samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 73/2001 endurgreidd 80% olíugjalds af olíu vegna rekstrar almenningsvagna í áætlunarferðum. H krafðist bæði endurgreiðslu á 80% af olíugjaldi því sem honum var gert að greiða af birgðum sínum og þess virðisaukaskatts sem honum var gert að greiða af olíugjaldinu. Ágreiningur aðila laut að því hvort endurgreiðslurétturinn ætti að miðast við það olíugjald sem H greiddi af umræddum olíubirgðum eða hvort endurgreiðslurétturinn miðaðist við notkun á olíu. Samkvæmt reglugerð nr. 395/2005 skulu þeir sem eiga rétt til endurgreiðslu senda ríkisskattstjóra greinargerð um kaup sín á olíu. Þar sem R gat ekki sýnt fram á að í raun hefði endurgreiðsla gjaldsins tekið mið að upplýsingum um olíunotkun var krafa H tekin til greina um endurgreiðslu á 80% þess olíugjalds er honum var gert að greiða af birgðum sínum. En samkvæmt skýru orðalagi tekur 1. mgr. 6. gr. laga nr. 87/2004 eingöngu til endurgreiðslu á 80% af olíugjaldi og var því ekki fallist á kröfu um endurgreiðslu hluta virðisaukaskatts á olíugjaldið á grundvelli þeirra málsástæðna sem H færði fyrir varakröfu sinni. Þrautavarakrafa H var reist á því að ekki hefði verið heimilt að leggja virðisaukaskatt á olíugjald það sem H var gert að greiða af olíubirgðunum. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 50/1988 er skattskyldan almennt bundin við að vara skipti um hendur í viðskiptum. Olíugjald, sem lagt var á birgðir H var olía í eigu hans og tengdist ekki sölu olíunnar á nokkurn hátt. Samkvæmt þessu var talið að ekki hefði verið ótvíræð heimild til að leggja virðisaukaskatt ofan á olíugjaldið við þær aðstæður og var þrautavarakrafa H um endurgreiðslu á virðisaukaskatti því tekin til greina.