Dómstólaleit

L stefndi H til innheimtu á tveimur óuppgerðum lánum, númer 8876 og 8878, frá árinu 2007, en um var að ræða fjölmyntalán sem reyndust vera með ólögmætri gengistryggingu. Í kjölfarið höfðaði H mál á hendur L og krafðist annars vegar viðurkenningar á því að tveir samningar númer SFL 018341 og SFL 018421 hefðu falið í sér lán með ólögmætri gengistryggingu en ekki erlend lán. Hins vegar hafði H uppi fjárkröfu á hendur L á þeim grunni að hann ætti inneign hjá L vegna þess að verðmat vinnuvéla sem L leysti til sín við uppgjör á 13 lánssamningum hefði verið of lágt. Voru málin sameinuð í héraðsdómi. Í niðurstöðu Landsréttar um kröfu L í aðalsök kom fram að ekki yrði annað ráðið en að endurútreikningar L á lánum númer 8876 og 8878 hefðu verið í samræmi við ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Var því fallist á fjárkröfu L í aðalsök. Um fyrri dómkröfu H í gagnsök var rakið að samningarnir tveir væru meðal þeirra 13 sem fjárkrafa H samkvæmt síðari dómkröfu hans byggði á. Væri fyrri dómkrafan því í reynd málsástæða fyrir þeirri síðari og hefði H því ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn hennar. Var kröfunni því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Síðari dómkröfu sína í gagnsök byggði H meðal annars á því að ekki hefðu verið skilyrði til riftunar umræddra lánssamninga, að verðmat sem forveri L hefði aflað í tengslum við riftunina hefði verið of lágt og að við uppgjör samninganna hefði verið byggt á lægri fjárhæð en sem næmi verðmæti vélanna samkvæmt umræddu verðmati. Hefði enn fremur við endurútreikning 11 samninganna árið 2014 verið miðað við enn lægri fjárhæð. Greindi aðila á um hvort verðmæti vinnuvéla sem kom til frádráttar skuld H við endurútreikning árið 2014 hefði verið rétt metið, en L taldi fjárkröfu H í gagnsök vera endurútreikningnum óviðkomandi og að krafan hefði verið fyrnd samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu þegar mál H var höfðað. Í niðurstöðu Landsréttar var ekki fallist á með H að óheimilt hefði verið að rifta umræddum lánssamningum, þvert á móti þótti sýnt fram á að skilyrði hefðu verið til riftunar þeirra, einkum í ljósi vanskila og síðar greiðslufalls H frá og með haustinu 2008. Þá var talið að verðmatið, sem forveri L aflaði um vinnuvélarnar við uppgjör vegna riftunar umræddra 13 samninga, hefði gefið góða mynd af verðmæti vélanna; eðlilegt hefði verið að taka mið af markaðsaðstæðum á þeim tíma sem vélarnar voru innleystar, en í matsspurningunum hafði á hinn bóginn sérstaklega verið tekið fram að við verðmat skyldi litið framhjá þeim sérstöku aðstæðum sem voru á markaði með vinnuvélar og tæki á árunum 2009 og 2010. Loks var rakið að við endurútreikning lánssamninganna hefði L verðmetið tækin og þar með afborganir H með öðrum hætti en við eldra uppgjör og hafði sú breyting bein áhrif á fjárhæð kröfunnar. Var því litið svo á að fjárkrafa H hefði verið uppgjörskrafa í skilningi 18. gr. og bráðabirgðaákvæðis XIV með lögum nr. 38/2001 og teldist hún ófyrnd samkvæmt því. Ekki var heldur unnt að telja hana niður fallna fyrir tómlæti. Á hinn bóginn var fjárkrafa H fyrnd vegna samninganna SFL 018341 og SFL 018421, þar sem lagt var til grundvallar að þeir hefðu ekki falið í sér ólögmæta gengistryggingu og voru þeir ekki endurreiknaðir árið 2014. Var það loks mat réttarins að við útreikning eftirstöðva lánssamninganna 11 skyldi miða við framreiknaða stöðu þeirra samkvæmt endurútreikningi stefnda árið 2014, en ekki stöðu á riftunardegi eins og H byggði á. Þótt óútskýrður munur hefði verið á verðmæti vélanna frá riftunardegi og við endurútreikning hefði H ekki sýnt fram á að hann ætti kröfu á hendur L. Var hann þvert á móti enn í skuld við L á því tímamarki þótt verðmat L hefði verið lagt til grundvallar við uppgjörið. Var L því sýknað af kröfum H í gagnsök.

Ágreiningur aðila laut að því hvort lán Í hf. til E samkvæmt tveimur skuldabréfum, eins og þeim var breytt með skilmálabreytingum, væru í íslenskum krónum og bundin ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Í dómi Landsréttar kom fram að við úrlausn sambærilegra álitaefna hefði Hæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefði gengist undir. Jafnframt að þegar skilmálum láns hefði verið breytt hefðu skjöl um þær skilmálabreytingar verið skýrðar textaskýringu með sama hætti og upprunalegt skuldaskjal. Í dómi Landsréttar var rakið að í skilmálabreytingum skuldabréfanna væri skýrlega tekið fram að upphæð hvors láns skyldi verða í erlendri mynt eftir breytinguna og að lánið skyldi eftirleiðis bera LIBOR-vexti. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var staðfest sú niðurstaða hans að með skilmálabreytingunum hefði skuldabréfunum, sem áður voru í íslenskum krónum, verið breytt í lögmæt lán í erlendum myntum. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu Í hf. af kröfum E.

A hf. krafði H um greiðslu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem hann hafði gefið út til S og D hf. tók síðar yfir og framseldi til A hf. Þá krafðist A hf. þess að L ehf. yrði gert að þola að fjárnám yrði gert í fasteign hans samkvæmt tveimur tilgreindum tryggingarbréfum sem H hafði gefið út. Landsréttur leit fyrst til þess að skuldabréfið væri ekki um stofnfjárbréfakaup í S og væru viðskiptin að baki þeim bréfinu sem slíku óviðkomandi. H, sem löggiltum endurskoðanda, hafi mátt vera kunn sú áhætta sem hafi falist í kaupum á stofnfjárbréfunum og væri ósannað að hann hafi verið fenginn til þess með svikum eða blekkingum. Yrði skuldbindingunni því ekki vikið til hliðar eða hún ógilt á grundvelli 36. gr. eða 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var ekki á það fallist að greiðsla sem H innti af hendi til S hefði öll átt að renna inn á skuld samkvæmt skuldabréfinu. Ekkert lægi fyrir um að H hefði innt greiðsluna af hendi gegn loforði útibússtjóra S um að tryggingarbréfum yrði aflétt af fasteign L ehf. Þá yrði ekki annað ráðið af endurútreikningi A hf. á láninu en að hann væri í samræmi við tilgreind ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Loks var ekki fallist á það með H að vextir sem hefðu verið lagðir við höfuðstól kröfunnar væru að hluta til fyrndir. Voru kröfur A hf. því teknar til greina.

L hf. höfðaði mál til innheimtu skuldar samkvæmt lánssamningi milli forvera hans, LBÍ hf., og HÞ. Umræddur lánssamningur var til kominn vegna kaupa HÞ á hlutabréfum í SB hf. í október 2007. Þá krafðist L hf. þess einnig að honum yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt í eignarhlut GBB í tiltekinni fasteign samkvæmt tveim tryggingarbréfum sem HÞ hafði gefið út, annars vegar í febrúar 2006 að fjárhæð 10.000.000 króna og hins vegar í mars 2007 að fjárhæð 20.000.000 króna. Ágreiningur málsins laut annars vegar að greiðsluskyldu þrotabús HÞ og hins vegar að því hvort tryggingarbréfið sem var gefið út í mars 2007 að fjárhæð 20.000.000 króna stæði til tryggingar skuldinni. Hvað varðaði greiðsluskyldu þá var ekki fallist á að ógilda ætti samninginn með vísan til 31. gr. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í dómi Landsréttar kom fram að þegar litið væri til þess að HÞ væri löggiltur endurskoðandi, að hann hefði áður átt í svipuðum viðskiptum og í tengslum við þau viðskipti fengið leiðbeiningar um áhættu tengda markaðsviðskiptum hefði honum mátt vera kunn sú áhætta sem í viðskiptunum fælist. Þá var ekki fallist á að umrædd krafa væri fyrnd eða að endurreikningur láns, sem hafði verið bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, hefði ekki verið í samræmi við gögn málsins og ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Var fjárkrafa L hf. því tekin til greina. Hvað varðaði ágreining um hvort tryggingarbréf að fjárhæð 20.000.000 króna stæði til tryggingar umræddri skuld þá lá fyrir í málinu að í mars 2007 hefði HÞ tekið lán hjá LBÍ hf. vegna kaupa á tilteknum hlutabréfum og til tryggingar greiðslu þess láns gaf hann meðal annars út fyrrgreint tryggingarbréf. HÞ seldi þau hlutabréf og greiddi lánið að fullu 25. maí 2007. Þrotabú HÞ byggði á því að þáverandi útibússtjóri LBÍ hf. hefði lofað því að umræddu tryggingarbréfi yrði aflýst af fasteign GBB þegar nefnd viðskipti væru uppgerð. Í málinu taldist sannað að HÞ hefði verið lofað með bindandi hætti að umræddu tryggingarbréfi yrði aflýst af eign GBB. Voru þrotabú HÞ og GBB því sýknuð af kröfu L hf. um að honum yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt í eignarhluta GBB samkvæmt umræddu tryggingarbréfi.

L hf. krafðist greiðslu skuldar samkvæmt tveimur lánssamningum forvera síns við E sem óumdeilt var að hefðu með ólögmætum hætti verið bundnir við gengi erlendra gjaldmiðla. Í dómi Landsréttar kom fram að E hefði ekki stutt neinum gögnum að ráðstöfun fjármunanna hefði verið án vilja hans og vitundar og var þeirri málsástæðu hans því hafnað. Þá taldi rétturinn að XIV. ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 38/2001 ætti við um kröfu L hf. Þar sem fyrningu hefði verið slitið í síðasta lagi við þingfestingu málsins teldist krafan ekki fyrnd. Þá var því hafnað að L hf. hefði fyrir tómlætis sakir fyrirgert rétti sínum samkvæmt lánssamningunum en aðilar höfðu verið í samskiptum um endurútreikning og uppgjör krafna L hf. auk þess sem þær voru háðar nokkurri réttaróvissu um alllangan tíma frá hruni íslensku bankanna. Loks taldi rétturinn ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu L hf. að bera lánssamningana fyrir sig og var því hafnað kröfu E um að víkja samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að E bæri að greiða L hf. hina umkröfðu fjárhæð.

E höfðaði mál gegn Í hf. og krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að tvö lán sem E fékk hjá Í hf. á árinu 2005 væru í íslenskum krónum og bundin ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og því óskuldbindandi fyrir hann. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá héraðsdómi með þeim rökum að undirliggjandi fjárkrafa E væri fallin niður fyrir fyrningu og því hefði hann skort lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm fyrir kröfu sinni í málinu. Í úrskurði Landsréttar kom fram að eins og málið lægi fyrir yrði að telja að ekki væri tímabært að taka afstöðu til þess hvort hinar meintu fjárkröfur, er E gæti átt á hendur Í hf. að gengnum viðurkenningardómi, væru fallnar niður fyrir fyrningu og þar með stæðu ákvæði 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi að málið sætti efnislegri meðferð fyrir héraðsdómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.