Dómstólaleit

Í málinu var SÞÁ, sem bankastjóri L hf.,ákærður fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti með því að starfsmenn eigin fjárfestinga L hf., að hans undirlagi, hefðu með tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning L hf. með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi kauphallarinnar á tímabilinu 1. nóvember 2007 til 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, tryggt óeðlilegt verð og búið til verð á hlutabréfunum sem gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Með ákvörðun Hæstaréttar 27. maí 2020 var hafnað að vísa málinu frá réttinum þar sem ekkert hefði komið fram sem hnekkt hefði því mati endurupptökunefndar að fyrir hendi hefðu verið aðstæður sem fallnar hefðu verið til að draga óhlutdrægni dómara í hæstaréttarmáli nr. 842/2014 með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Þegar af þeirri ástæðu var skilyrðum d-liðar 1. mgr. 228. gr. laganna fyrir endurupptöku málsins fullnægt og það tekið til efnismeðferðar. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að starfshættir deildar eigin fjárfestingar L hf. hefði gefið eða verið líklegir til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í L hf. ranglega eða misvísandi til kynna, sbr. a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Tekið var fram að eins og málið lægi fyrir réttinum kæmi einungis til álita að sakfella SÞÁ fyrir það tímabil sem hann hafði verið sakfelldur fyrir í hinum áfrýjaða dómi, það er 29. september til 3. október 2008. Þá var vísað til þess að niðurstaða um sakfellingu SÞÁ hefði ráðist fyrst og fremst af setu hans í fjármálanefnd L hf. og stöðu sem æðsta stjórnanda verðbréfasviðs bankans. Var talið sannað að starfsmenn eigin fjárfestinga hefðu ekki framkvæmt hin umfangsmiklu kaup á eigin bréfum á fyrrnefndu tímabili án vitundar og samþykkis SÞÁ og að viðskiptin sem um ræddi hefðu verið að undirlagi hans. Var því niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu SÞÁ staðfest. Var refsing SÞÁ ákveðin fangelsi í 9 mánuði en meðal annars með hliðsjón af því að meðferð málsins hefði tafist þar á meðal vegna endurupptöku þess var refsing skilorðsbundin til tveggja ára.

Nokkrir starfsmenn og stjórnendur viðskiptabankans K og einn starfsmaður dótturfélags bankans voru ákærðir fyrir markaðsmisnotkun og umboðssvik í starfsemi hans á tímabilinu 1. nóvember 2007 til 8. október 2008. Í I. kafla ákæru voru H sem forstjóri bankans, S sem stjórnarformaður, I sem forstjóri bankans á Íslandi, E sem forstöðumaður deildar eigin viðskipta og BSB og P sem starfsmenn sömu deildar ákærðir fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr., sbr. 146. gr., laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti með því að hafa í sameiningu í störfum sínum, með tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning K með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi kauphalla, tryggt óeðlilegt verð og búið til verð á hlutabréfunum sem gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð þeirra ranglega og misvísandi til kynna. Talið var að K sem fjármálafyrirtæki hefði verið óheimilt samkvæmt lögum nr. 108/2007 að stunda viðskipti með eigin hluti á skipulegum verðbréfamarkaði í því skyni að mynda markaði með hlutina eins og um viðskiptavakt væri að ræða. Viðskiptin hafi því verið ólögmæt. Með þeirri háttsemi hefðu H, S, I, E, BSB og P af ásettu ráði og á refsiverðan hátt brotið gegn a. lið 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr., laga nr. 108/2007. Framangreind háttsemi stjórnenda K þótti óhjákvæmilega hafa leitt til þess að hlutabréf í bankanum söfnuðust fyrir hjá honum. Vegna lögbundinna takmarkana á eignarhaldi, reglna um flöggunarskyldu og neikvæðra áhrifa á eiginfjárhlutfall hafi stjórnendur bankans afráðið að losa hann við hlutabréfin svo unnt væri að halda áfram hinum umfangsmiklu kaupum á hlutum í bankanum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum. Var það gert með sölu hlutabréfa í bankanum í stórum utanþingsviðskiptum til þriggja félaga fyrir tilstilli hlutabréfamiðlunar bankans með loforði til kaupenda um fulla fjármögnun bankans í viðskiptunum. Í II. kafla ákæru voru H, S, I og M, sem var forstjóri dótturfélags bankans í Luxemborg, ákærðir fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr., sbr. 146. gr., laga nr. 108/2007, með því að hafa komið viðskiptunum á. Talið var að með því að standa að sölu hlutanna með þeim hætti sem gert var til félaganna þriggja hafi ranglega verið látið líta svo út að þau hefðu lagt fé til kaupanna og borið af þeim fulla markaðsáhættu þegar reyndin hafi verið sú að kaupin voru að fullu fjármögnuð með lánveitingum frá bankanum sem bar sem seljandi áfram fulla markaðsáhættu af hlutunum, enda voru ýmist litlar eða engar aðrar tryggingar fyrir endurgreiðslu lánanna en hinir seldu hlutir. Þessi viðskipti hafi því byggst á blekkingum og sýndarmennsku og þannig verið líkleg til að gefa eftirspurn eftir hlutunum ranglega og misvísandi til kynna. Hefði því verið um markaðsmisnotkun að ræða við sölu eigin hluta í bankanum til umræddra þriggja félaga og var hún var talin varða við þau ákvæði sem tilgreind voru í ákæru. Voru H, S og I sakfelldir fyrir þá háttsemi og M sem hlutdeildarmaður í broti hinna þriggja í einu tilviki. Í III. kafla ákæru voru H, S, I og M ásamt BHD, sem var framkvæmdastjóri útlána hjá K, og BÞ, sem var framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs K, gefin að sök umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa á árinu 2008 misnotað aðstöðu sína hjá K með lánveitingum til framangreindra þriggja félaga og KGS að auki en um var að ræða níu lánveitingar. Talið var að við allar lánveitingarnar hefðu reglur bankans verið brotnar og með því framin umboðssvik. Var ýmist að lánveiting og útgreiðsla láns var heimiluð þótt ekki hefði verið um endanlega og gilda lánakvörðun að ræða, að lán var veitt og greitt út þótt lántaki hefði ekki verið metinn til lánshæfis eða lán var veitt og það greitt út þótt engar eða alls ófullnægjandi tryggingar hefðu verið teknar fyrir endurgreiðslu lánanna. BHD var sakfelldur fyrir sjö lánveitingar, H fyrir tvær og hlutdeild í sjö, S fyrir hlutdeild í átta en sýknaður vegna einnar, I fyrir hlutdeild í átta lánveitingum, M fyrir hlutdeild í einni en sýknaður vegna sjö og BÞ sakfelld fyrir ónothæfa tilraun til umboðssvika vegna einnar lánveitingar. Refsing H og S var ákveðin sem hegningarauki við fyrri brot þeirra. Var H gert að sæta fangelsi í sex mánuði og staðfest niðurstaða héraðsdóms um að S skyldi sæta fangelsi í eitt ár. Eins hafði M áður sætt refsingu samkvæmt dómi í öðru máli en ekki þóttu efni til að auka nú við þá refsingu sem hann sætti þar. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að I skyldi sæta fangelsi í fjögur ár og sex mánuði. Einnig var staðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu E, BSB og P en E var í héraði dæmdur í fangelsi í tvö ár og BSB og P í átján mánuði. Þegar litið var sérstaklega til þess hve langur tími var liðinn frá því brot þeirra voru framin og tímans sem meðferð málsins tók voru ákvæði héraðsdóms um skilorðsbindingu refsingu þessara þriggja látin standa óröskuð. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að BHD skyldi sæta fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Þar sem BÞ var sakfelld fyrir tilraun til umboðssvika sem reyndist ónothæf var henni með lögjöfnun frá 3. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga ekki gerð refsing.

Í málinu voru SÞÁ, sem bankastjóri L hf., ÍG, sem forstöðumaður eigin fjárfestinga bankans, og JSH og W, sem starfsmenn sömu deildar, ákærðir fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti með því að hafa í sameiningu í störfum sínum með tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning L hf. með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi kauphallarinnar á tímabilinu 1. nóvember 2007 til 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, tryggt óeðlilegt verð og búið til verð á hlutabréfunum sem gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Í ákærunni var markaðsmisnotkunin sögð hafa verið framkvæmd af JSH og W að undirlagi ÍG og SÞÁ. Í dómi Hæstaréttar var því hafnað að verknaðarlýsing í ákæru hefði ekki verið svo skýr sem áskilið væri í c.lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála með vísan til þess að verknaðarlýsing í ákæru ætti að vera gagnorð á sama hátt og þær röksemdir sem málsóknin væri byggð á, sbr. d. lið sömu málsgreinar. Talið var að L hf. sem fjármálafyrirtæki hefði verið óheimilt samkvæmt lögum nr. 108/2007 að stunda viðskipti með eigin hluti á skipulegum verðbréfamarkaði í þeim tilgangi að mynda markað með hlutina eins og um viðskiptavakt hefði verið að ræða. Umrædd viðskipti hefðu því verið ólögmæt og gæti þar engu breytt að fjallað hefði verið á jákvæðan hátt um L hf., bankakerfið eða önnur atriði á þeim tíma. Talið var að ekki hefði leikið neinn vafi á að sá mikli fjöldi tilboða, sem JSH og W hefðu gert, og þau umfangsmiklu viðskipti, sem þeir höfðu átt þátt í að koma á, hefðu gefið eða verið í það minnsta líkleg til að hafa gefið eftirspurn og verð hlutabréfa í L hf. ranglega eða misvísandi til kynna. Með þeirri háttsemi hefðu þeir því af ásettu ráði og á refsiverðan hátt brotið gegn a. lið 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007, enda yrði slík háttsemi, ekki skýrð með því að lögmætar ástæður hefðu búið að baki henni eða hún verið í samræmi við viðurkennda markaðsframkvæmd á skipulegum verðbréfamarkaði. Þá var talið sannað að ÍG hefði gefið JSH og W fyrirmæli um hvernig þeir hefðu almennt átt að standa að viðskiptunum með hluti í L hf. í kauphöllinni og hefði fylgst náið með þeim. Var talið að ÍG hefði af ásettu ráði gerst sekur um brot gegn a. lið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Þá var SÞÁ jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn a. lið 1. mgr. 117. gr. laganna vegna framangreindra viðskipta þar sem hann hefði, sem annar af bankastjórum L hf. og formaður fjármálanefndar bankans, haft yfirsýn yfir hin umfangsmiklu kaup hans á eigin hlutabréfum og að hin umfangsmiklu kaup á eigin hlutum í L hf. hefðu ekki getað farið fram án vilja hans og vitundar. Samkvæmt framansögðu voru allir ákærðu dæmdir til fangelsisrefsingar, SÞÁ í eitt ár og sex mánuði, ÍG í tvö ár, JSH í eitt ár og W í níu mánuði.

Hinn 29. september 2008 ákvað F að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga GB hf. Þann sama dag komust helstu eigendur GB hf. og ríkisstjórn íslands að samkomulagi um að ríkissjóður legði félaginu til nýtt hlutafé og yrði þannig eigandi 75% hlutafjár í því. Hinn 30. september 2008 opnaði F aftur fyrir viðskipti með fjármálagerninga GB hf. og þann sama dag keypti G hlutabréf í félaginu. Að morgni 6. október sama ár ákvað F aftur að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga GB hf., en þá um kvöldið voru samþykkt á Alþingi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Hinn 7. október 2008 tók F yfir vald hluthafafundar í GB hf., vék stjórn félagsins frá og setti yfir það skilanefnd. G krafðist þess að Í, F og K hf. yrði gert að greiða sér skaðabætur sem næmu fjárhæð þeirri sem hann greiddi fyrir hlutabréfin í GB hf. 30. september 2008. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að í tilkynningum um samkomulag GB hf. og ríkisstjórnarinnar hefði komið fram að hluthafafundur í GB hf. þyrfti að samþykkja ráðstöfunina. Ekki hefði verið einsýnt hvernig niðurstaðan yrði um þetta á hluthafafundi. Er F hefði opnað á ný fyrir viðskipti með fjármálagerninga GB hf. hefði komið fram að þeir hefðu verið settir á athugunarlista. Þá hefði Í þurft að afla sérstakrar lagaheimildar fyrir ráðstöfuninni, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 21. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Var það mat Hæstaréttar að G hefði ekki mátt leggja traust á að Í væri í raun orðinn eða með vissu að verða eigandi meiri hluta hlutafjár í GB hf. og af þeim sökum væri áhætta af kaupunum takmörkuð. Þvert á móti hefði G tekið augljósa og stórfellda áhættu með kaupunum sem Í, F og K hf. gætu enga ábyrgð borið á, enda hefði ekki verið sýnt fram á að F eða K hefði á þessum tíma borið að girða fyrir viðskipti með hlutabréf í GB hf. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í, F og K hf.

Í málinu krafðist B þess að krafa hans við slit K yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var krafa B byggð á fjórum lánssamningum sem K hafði upphaflega gert við D og nam höfuðstóll þeirra samtals 1.300.000.000 evrum. Í málinu hélt B því fram að áðurgreindir samningar sem krafa hans byggðist á væru í raun samningar um innstæður í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, eins og hún var fyrir breytingu sem varð á henni með lögum nr. 79/2012, en skv. 6. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., hinna svokölluðu neyðarlaga, sbr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, skyldu innstæður njóta forgangs skv. 112. gr. laga nr. 21/1991. Í dómi Hæstaréttar kom fram að lög nr. 98/1999 hefðu verið sett til að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum og leiða hér á landi í lög efni tilskipana 94/19/EB og 97/9/EB. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 skyldi skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við ætti, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Af því leiddi að skýring hugtaksins innstæða í tilskipun 94/19/EB gæti skipt máli þegar skorið væri úr um hvort fé samkvæmt lánssamningunum teldist innstæða í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Í dómi réttarins í máli nr. 169/2011 hefði reynt á skýringu hugtaksins „innstæða“ í 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Af þeim dómi, svo og ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins sem aflað var undir rekstri þess máls, og með vísan til 3. mgr. laga nr. 2/1993, mátti ráða að krafa B uppfyllti skilyrði til að teljast vera innstæða í rýmri merkingu ákvæðisins, eins og hugtakið var skýrt í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins í því máli. Á hinn bóginn var talið að löggjafanum hefði verið heimilt að undanþiggja tryggingarvernd, „skuldabréf, víxla og aðrar kröfur sem útgefnar voru af viðskiptabanka eða sparisjóði í formi verðbréfa“, líkt og 2. málsliður 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 kvað á um fyrir breytinguna. Var talið að lánssamningarnir, sem um ræddi í málinu, væru verðbréf í skilningi ákvæðisins og að kröfur á grundvelli þeirra væru samkvæmt því undanskildar tryggingarvernd samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Leiddi því af 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 með áorðnum breytingum að rétthæð kröfu B við slit K réðist ekki af 112. gr. laga nr. 21/1991, heldur 113. gr. þeirra. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

D og S voru sakfelldir fyrir markaðsmisnotkun með því að hafa á tímabilinu 25. janúar 2008 til 22. febrúar 2008, í sex tilvikum, lagt fram kauptilboð í tiltekin skuldabréf í þeim tilgangi að hafa áhrif á dagslokaverð bréfanna og gefa þannig misvísandi til kynna eftirspurn eftir slíkum bréfum og verð þeirra. Var háttsemi þeirra talin varða við a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Refsing hvors ákærða var ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Í dómi Hæstaréttar var fundið að drætti á rekstri málsins og því að ríkissaksóknari hefði ekki haft samráð við verjendur ákærðu við gerð málsgagna sem þóttu umfangsmeiri en tilefni var til.