Dómstólaleit

Í málinu var deilt um gildi ákvörðunar Í 10. ágúst 2019 um að friðlýsa vatnasvið Jökulsár á Fjöllum gagnvart orkuvinnslu vegna virkjunarkosta með uppsett rafafl 10 MW eða meira. A, S og Þ eru eigendur jarðanna B 1 og B 2 og liggur land jarðanna að Jökulsá á Fjöllum og er að hluta til á vatnasvæði þess vatnsfalls. Á svæðinu höfðu verið ráðagerðir um virkjunarkostina Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun. Ákvörðun Í var birt í B-deild Stjórnartíðinda með auglýsingu nr. 740/2019 um verndarsvæði á Norðurlandi – vatnasvið Jökulsár á Fjöllum í verndarflokki verndar- og orkunýtingaráætlunar. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri þörf á aðild annarra landeigenda á hinu friðlýsta svæði, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, enda ættu A, S og Þ, sem hefðu lögvarða hagsmuni af úrlausn máls um gildi friðlýsingarinnar, hvert um sig sem eigendur jarða á svæðinu sjálfstæðan rétt til að bera undir dóm kröfu sína um ógildingu hennar. Málsástæðum A, S og Þ um vanhæfi þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra og þáverandi forstjóra Umhverfisstofnunar var hafnað. Um kröfu A, S og Þ um ógildingu ákvörðunar Í tók Hæstiréttur fram að í friðlýsingu landsvæðis fyrir orkuvinnslu fælust almennar takmarkanir á eignarréttindum. Í dóminum kom fram að með hliðsjón af innri samræmisskýringu milli 3. gr. og 6. gr. laga nr. 48/2011 og að gættu því sem fram kæmi í lögskýringargögnum væri ljóst að lög nr. 48/2011 hefðu falið í sér að ráðherra hafi aðeins getað tekið ákvörðun um friðlýsingu landsvæðis eftir 53. gr. laga nr. 60/2013 þegar Alþingi hefði í þingsályktun um vernd og orkunýtingu afmarkað með einhverjum hætti þau landsvæði sem féllu í verndarflokk. Með þingsályktun nr. 13/141 var mælt fyrir um að Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun féllu í verndarflokk án þess að því fylgdi tilgreining á landsvæði vegna þeirra virkjunarkosta. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að ákvörðun um friðlýsingu með auglýsingu nr. 740/2019 á vatnasvæði Jökulsár á Fjöllum yrði ekki reist á áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða en áskilið væri samkvæmt 53. gr. laga nr. 60/2013 að friðlýsing tæki til landsvæða í verndarflokki þeirrar áætlunar. Samkvæmt því hefði brostið sá grundvöllur undir friðlýsingu sem henni væri mörkuð með lögum nr. 48/2011. Var því fallist á aðalkröfu A, S og Þ um að friðlýsingin yrði felld úr gildi.

R ehf., nú V ehf.og F var gefið að sök brot gegn lögum nr. 60/2013 um náttúruvernd og auglýsingu nr. 161/2019 um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum með því að hafa staðið fyrir, skipulagt og selt útsýnisflug með tveimur þyrlum um friðlandið og lendingu þar og G og S fyrir að hafa flogið þyrlunum og lent þeim í friðlandinu án leyfis Umhverfisstofnunar. Ákærðu viðurkenndu þá háttsemi sem í ákæru greindi en kröfðust sýknu meðal annars á grunni þess að hvergi í lögum nr. 60/2013 kæmi fram að bannað væri að lenda þyrlum í friðlandi nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að efnislegu inntaki refsiverðrar háttsemi sem ákærðu væru bornir sökum um væri nægilega lýst í settum lögum nr. 60/2013 í samræmi við áskilnað 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig væri ákvæði 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 sett með viðhlítandi stoð í lögum og tæki í eðlilegu samhengi upp þráðinn þar sem fyrirmæli í settum lögum þraut. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu og ákvörðun refsingar, með þeirri breytingu að refsing sú sem ákveðin var á grundvelli 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 var lögð á V ehf.

X var gefið að sök að hafa brotið gegn tilteknum ákvæðum náttúruverndarlaga og reglugerðar um akstur í óbyggðum með því að hafa ekið ökutæki utan vegar á Skeiðarársandi og valdið þar skemmdum. Í málinu var deilt um hvort sú leið sem X ók umrætt sinn teldist vegur í skilningi laganna. Í dómi Hæstaréttar var litið til þess að umrædd leið hefði lengi verið kunnur slóði og ekin á árum áður til selveiða og til að safna saman rekaviði. Þá lá fyrir að X og félagar hans hefðu um áratuga skeið farið þessa leið vegna leitar að gulli í flaki hollensks Indíafars sem talið er grafið í sandinum, og meðal annars notið liðsinnis Orkustofnunar við þá leit. Loks var litið til þess að slóðinn er merktur inn á kort sem var unnið og gefið út af Kortagerðarstofnun bandaríska varnarmálaráðuneytisins og Landmælingum Íslands árið 1988, og almenningur getur nálgast. Samkvæmt framangreindu taldist umræddur slóði vegur í skilningi náttúruverndarlaga í refsimáli þessu, enda yrði að skýra allan skynsamlegan vafa um það atriði ákærða í hag. Var X því sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins í málinu.

J var ákærður fyrir brot gegn lögum nr. 44/1999 um náttúruvernd og skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 með því að hafa ekið jarðýtu og rutt slóða í þeim tilgangi að gera reiðveg eftir leið sem X ákvarðaði. J viðurkenndi að hafa ekið jarðýtu með þeim hætti sem í ákæru greindi og að honum hefði láðst að spyrja hvort tilskilin leyfi væru til verksins. Varð í ljósi aðstæðna allra að virða honum það til gáleysis, sérstaklega þegar litið var til þess viðkvæma landsvæðis sem raskað var víða á langri leið, reynslu hans og til þess hversu losaraleg framkvæmd og skipulag verksins var. Í ákæru var brot J meðal annars heimfært undir 2. mgr. 12. gr. laga nr. 44/1999, en orðalag ákvæðisins var ekki talið uppfylla þær kröfur sem gera verður til skýrleika refsiheimilda og hann því ekki sakfelldur fyrir brot gegn því. Hins vegar þótti verknaður J réttilega heimfærður undir 1. mgr. 17. gr., sbr. 76. gr. laga nr. 44/1999 og 1. mgr. 27. gr., sbr. 60. gr. skipulags- og byggingarlaga með áorðnum breytingum. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin 200.000 króna sekt í ríkissjóð.

X var ákærður fyrir að hafa á árunum 2000 og 2001 raskað hreiðurstað arna og spillt friðlýstum náttúruminjum í þeim tilgangi að hindra arnarvarp í Miðhúsaeyjum. Var X ákærður fyrir brot gegn nánar tilteknum ákvæðum í lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum og lögum nr. 44/1999 um náttúruvernd, sbr. auglýsingu nr. 425/1977. Ekki var talið ljóst hvort sá staður sem örn kynni að verpa á gæti fallið undir „lífsvæði dýra“ í ákvæðinu sem X sætti ákæru fyrir og kvað á um að ávallt skyldi „gæta fyllstu varkárni og nærgætni gagnvart villtum dýrum og lífsvæðum þeirra og forðast óþarfa truflun“. Var umrætt orðalag talið of almennt og því ekki nægilega ótvírætt og glöggt. Uppfyllti það ekki þær kröfur sem gera verður til skýrleika refsiheimilda. Þá varð ekki séð að friðlýsing eyjunnar H tæki til friðunar fugla og sérstaks lífríkis þeirra eða búsvæða. Var X því sýknaður af kröfu ákæruvaldsins í málinu.