Dómstólaleit

L ehf. krafðist skaðabóta úr hendi Í vegna ákvörðunar Minjastofnunar Íslands 8. janúar 2019 um að skyndifriða þann hluta Víkurkirkjugarðs, sem var innan byggingarreits L ehf. á Landsímareit í miðbæ Reykjavíkur. Deildu aðilar um það hvort ákvörðunin hefði verið háð annmarka er leiddi til bótaábyrgðar og hvort L ehf. hefði orðið fyrir tjóni vegna hennar. Í dómi Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu að heimild 1. mgr. 20. gr. laga nr. 80/2012 um menningarminjar yrði ekki beitt til að friða stað, sem þegar nyti lögbundinnar friðunar, til að hindra að framkvæmdir, sem heimilaðar hefðu verið innan hins friðaða svæðis, rýrðu gildi menningarminja utan þess. Til þess að ná slíkum markmiðum hefði Minjastofnun getað beitt öðru nánar tilgreindu úrræði samkvæmt sömu lögum. Féllst Landsréttur því á að ekki hefði staðið lagaheimild til skyndifriðunar þess hluta hins forna kirkjugarðs, sem var innan byggingarreits L ehf. og að með þeirri ákvörðun hefði verið brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Taldi rétturinn að skilyrði bótaábyrgðar á grundvelli sakarreglunnar um ólögmæti og saknæmi væru uppfyllt. Með vísan til matsgerðar dómkvaddra matsmanna var lagt til grundvallar að L ehf. hafi vegna skyndifriðunarinnar orðið af töpuðum leigugreiðslum í [...] daga og að sú fjárhæð næmi 19.726.024 krónum. Ekki var á það fallist að L ehf. hefði sýnt af sér eigin sök er leiddi til niðurfellingar eða takmörkunar á bótaábyrgð Í. Var Í því gert að greiða L ehf. 19.726.024 krónur ásamt tilgreindum vöxtum og dráttarvöxtum.

G o.fl., eigendur 76,5625% hluta af jörðinni Reykjahlíð, kröfðu Í um bætur á grundvelli 3. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd vegna friðlýsingar umhverfis- og auðlindaráðherra 10. ágúst 2019 á vatnasviði Jökulsár á Fjöllum. Matsnefnd eignarnámsbóta komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri hægt að ákvarða G o.fl. bætur vegna óvissu um fjárhagsleg áhrif friðlýsingarinnar á ætlaða framtíðarnýtingu G o.fl. á landsréttindum þeirra og hafnaði því bótakröfu þeirra. Höfðuðu G o.fl. þá mál gegn Í til ógildingar á úrskurði matsnefndarinnar. Í dómi Landsréttar var fallist á þá niðurstöðu matsnefndarinnar að þegar til friðlýsingarinnar kom hefðu verið til staðar takmarkanir á landsréttindum G o.fl. sem hefðu gert það að verkum að framtíðarnýting til orkuöflunar hefði hvorki verið raunhæf né líkleg. Því væri ekki uppfyllt ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 um að skerðingin sem fólst í friðlýsingunni hefði falið í sér skerðingu landsréttinda umfram það sem teljast mætti til almennra takmarkana eignarréttar. Var fallist á þá niðurstöðu matsnefndarinnar að ekki væru skilyrði til að ákvarða G o.fl. bætur. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu Í af kröfum G o.fl.

Ágreiningur aðila laut að því hvort Í bæri skaðabótaábyrgð gagnvart F vegna tjóns sem framkvæmd laga nr. 80/2012 um menningarminjar hefði valdið F með því að meina honum að nýta sér heimildir löglega samþykkts deiliskipulags vegna fasteignar hans. Við gildistöku laganna varð hús F friðað og honum því óheimilt að raska því, breyta, rífa það eða flytja úr stað nema með leyfi M, sbr. 29. gr. laga nr. 80/2012, en M hafði hafnað beiðni F um að afnema friðunina, sbr. 3. mgr. 29. gr. laganna. Fallist var á það með F að friðun hússins stæði því í vegi að hann gæti nýtt sér heimildir samkvæmt samþykktu deiliskipulagi með því að auka við byggingarmagn á lóðinni þar sem húsið stæði og þar með notið góðs af auknu verðmæti hússins og þeirra lóðarréttinda sem ætla mætti að leiddi af deiliskipulaginu. Þá var fallist á að skerðing á eignarréttindum F uppfyllti það skilyrði að vera veruleg og félli undir bótaákvæði 53. gr. laganna. Var því viðurkennd skaðabótaábyrgð Í á því tjóni sem framkvæmd laga nr. 80/2012 hefði valdið F.