Dómstólaleit

N tók ákvörðun 26. nóvember 2019 og komst að þeirri niðurstöðu að Í hf. hefði með stöðluðum upplýsingum sínum til neytenda brotið gegn f-, g-, i- og l- liðum 7. gr. laga nr. 33/2013 um neytendalán og f- og k-lið 2. mgr. 12. gr. sömu laga. Í hf. skaut þeirri ákvörðun til áfrýjunarnefndar neytendamála sem kvað upp úrskurð 1. október 2020 þar sem ákvörðun N var staðfest. Í hf. höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi og var með hinum áfrýjaða dómi komist að þeirri niðurstöðu að fella bæri úr gildi framangreindan úrskurð áfrýjunarnefndar neytendamála á þeim forsendum annars vegar að hann hefði verið haldinn efnisannmörkum og hins vegar að málsmeðferð fyrir nefndinni hefði verið ábótavant. Undir rekstri málsins fyrir Landsrétti var ákveðið að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins og beina til hans sjö spurningum um hvernig bæri að túlka tilskipun 2008/48/EB um lánssamninga fyrir neytendur sem var innleidd í íslenskan rétt með lögum nr. 33/2013. Þann 23. maí 2024 kvað EFTA- dómstóllinn upp dóm í máli nr. E-4/23. Í dómi Landsréttar var rakið að tilskipun 2008/48/EB miðaði að fullri samræmingu löggjafar og að kröfur hennar væru því ófrávíkjanlegar. Þá væri ljóst að niðurstaða N, sem staðfest var með úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála, um að staðlaðar upplýsingar Í hf. til neytenda uppfylltu ekki kröfur framangreindra ákvæða laga nr. 33/2013, samræmdist ráðgefandi áliti í dómi EFTA-dómstólsins nr. E-4/23. Þá var ekki fallist á með hinum áfrýjaða dómi að málsmeðferð fyrir nefndinni hefði verið ábótavant. Var það því niðurstaða Landsréttar að ekki væru slíkir annmarkar á úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála 13. október 2020 í máli nr. 11/2019 að fella bæri hann úr gildi. Var N því sýknuð af kröfum Í hf.

Í málinu var deilt um heimild Í til að krefja M og Ó í nóvember 2019 um þóknun vegna uppgreiðslu á 40 ára húsnæðisláni sem þau höfðu tekið í júlí 2008 hjá Í með útgáfu ÍLS-veðbréfs. M og Ó byggðu á því að Í hefði vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994 um neytendalán þar sem lánaskilmálar hafi ekki haft að geyma upplýsingar um hvernig uppgreiðslugjaldið væri reiknað út. Þá byggðu M og Ó á því að efni stæðu til að víkja skilmálum veðbréfsins um uppgreiðslugjald til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a-c laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í dómi Landsréttar var ekki fallist á með M og Ó að upplýsingaskylda lánveitanda sem leiða mætti af 6. gr., 7. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 næði til uppgreiðslugjaldsins. Þegar af þeirri ástæðu hefði 14. gr. sömu laga um afleiðingar þess að lántökukostnaður væri ekki tilgreindur á fullnægjandi hátt í lánssamningi enga þýðingu í málinu. Þá kom fram að í lögum nr. 121/1994 væri ekki kveðið á um hverjar afleiðingar það gæti haft ef lánveitandi bryti gegn fyrirmælum 16. gr. a um að í lánssamningi væri kveðið á um hvernig uppgreiðslugjald skuli reiknað. Af því leiddi að sú málsástæða M og Ó að skilmáli veðbréfsins um uppgreiðslugjald skyldi vera óskuldbindandi fyrir þau yrði ekki reist á öðrum réttarheimildum en III. kafla laga nr. 7/1936 eða ólögfestum reglum samningaréttar um heimild til að ógilda eða víkja til hliðar löggerningi. Rakið var að hið umdeilda ákvæði veðbréfsins um uppgreiðslugjald væri reist á fyrirmælum 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 eins og það væri nánar útfært í ákvæðum reglugerða nr. 522/2004 og 1016/2005. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 hefði verið komist að þeirri niðurstöðu að umrædd reglugerðarákvæði ættu sér fullnægjandi lagastoð. Gæti því ekki komið til álita að skilmálinn yrði metinn ógildur eða honum vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. a-c laga nr. 7/1936. Þá var ekki fallist á að forsendur væru til að víkja skilmála veðbréfsins um uppgreiðslugjald til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Enn fremur var ekki fallist á að Í hefði brotið gegn ákvæðum laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu eða að efni væru til að verða við kröfu M og Ó um að Í yrði gert að endurgreiða þeim hluta uppgreiðsluþóknunarinnar. Loks var ekki fallist á að reglur kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár gætu átt við um atvik málsins. Var Í því sýknað af kröfum M og Ó.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu N um að lögbann yrði lagt við nánar tilgreindum athöfnum G og A ehf. N reisti kröfu sína á 1. gr. laga nr. 141/2001 um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda. Í úrskurði Landsréttar kom fram að ágreiningslaust væri að N hefðu sem félagasamtök á sviði neytendamála rétt til lögbannsaðgerða í þágu heildarhagsmuna neytenda að uppfylltum þeim skilyrðum sem sett væru í lögum nr. 141/2001. Samkvæmt 1. mgr. laganna væri ótvírætt að beiðni slíkra samtaka um lögbann þyrfti að lúta að háttsemi sem talin væri stríða gegn EES-gerðum sem væru taldar upp í viðauka við tilskipun 2009/22/EB eins og þær hefðu verið leiddar í íslensk lög en samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis kæmi fram að ráðherra kvæði á um hvaða EES-gerðir féllu undir fyrrgreindan viðauka með reglugerð. Í reglugerð nr. 914/2014 væru taldar upp ýmsar EES-gerðir á sviði neytendamála og sú gerð sem lyti að ætlaðri ólögmætri háttsemi í tengslum við neytendalán, og lögbannsbeiðni N fjallaði um, væri tilskipun 87/102/EBE, sbr. 2. tölulið 1. gr. reglugerðarinnar. Ljóst væri að sú tilskipun hefði verið felld úr gildi og leyst af hólmi með tilskipun 2008/48/EB frá 23. apríl 2008, um lánssamninga fyrir neytendur. Hefði síðarnefnda tilskipunin verið tekin upp í EES- samninginn og svo leidd í lög hér á landi með lögum um neytendalán nr. 33/2013. Af þessu væri ljóst að sú háttsemi G og A ehf. sem lögbannsbeiðni N laut að stríddi ekki gegn neinni gildri EES-gerð sem talin væri í reglugerð nr. 914/2014 eins og áskilið væri í 2. mgr. laga nr. 141/2001. Var N því talin bresta lagaheimild til að leggja fram lögbannskröfu fyrir hönd neytenda sem laut að háttsemi á sviði neytendalána. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

E ehf. bauð neytendum lán til allt að 30 daga og var lántakan háð því skilyrði að keypt væri rafbók af E ehf. Rafbókina skyldi annaðhvort staðgreiða eða fá lán til kaupa á henni hjá E ehf. Með ákvörðun í nóvember 2016 taldi N E ehf. hafa brotið gegn tilteknum ákvæðum laga um neytendalán nr. 33/2013. Beindi N tilmælum til E ehf. um úrbætur og lagði bann við því að E ehf. krefði neytendur um greiðslu kostnaðar sem leiddi til hærri árlegrar hlutfallstölu kostnaðar en 50% að viðbættum stýrivöxtum. Þá var E ehf. gert að greiða 2.400.000 króna stjórnvaldssekt. Áfrýjunarnefnd neytendamála staðfesti ákvörðun N með úrskurði í mars 2017 og höfðaði E ehf. í kjölfarið mál gegn N til að fá úrskurðinn felldan úr gildi. Í dómi Landsréttar var meðal annars vísað til þess að ekki væri unnt að líta með öðrum hætti á fyrrgreind viðskipti en að kostnaður af kaupum á rafbók hefði í raun verið hluti af þeim kostnaði sem neytandinn hefði þurft að greiða í tengslum við lánssamning og E ehf. hefði verið kunnugt um við samningsgerð. Því hefði borið að telja þann kostnað til heildarlántökukostnaðar. Var E ehf. talinn hafa brotið gegn tilteknum ákvæðum laga nr. 33/2013 um fullnægjandi upplýsingagjöf til neytenda. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur að öðru leyti en því að úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála var felldur úr gildi að því er varðaði að E ehf. hefði brotið gegn q-lið 2. mgr. 12. gr. þeirra laga.