Dómstólaleit

Á árinu 2015 gaf U út starfsleyfi til N ehf. fyrir framleiðslu á allt að 350.000 tonnum af áli á ári í verksmiðju félagsins að Grundartanga. Höfðaði R mál á hendur Í, U og N ehf. og krafðist þess aðallega að starfsleyfið yrði ógilt, en til vara að viðurkennt yrði að N ehf. væri óheimilt að framleiða árlega meira en 300.000 tonn af áli. Hélt R því fram að starfsleyfið væri ólögmætt þar sem í 2. gr. laga nr. 62/1997 um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga kæmi fram að framleiðslugeta álversins skyldi vera allt að 300.000 tonn á ári. Kvæði starfsleyfið því á um framleiðslu á 50.000 tonnum af áli umfram það sem heimilt væri. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að starfsleyfi samkvæmt 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir væri og hefði verið gefið út án tillits til ákvæða laga nr. 62/1997 og lagaheimildar samkvæmt síðargreindu lögunum verið aflað eftir að starfsleyfið hefði verið gefið út. Þótt ekki hefði verið samþykkt breyting á lögum nr. 62/1997 til samræmis við starfsleyfið yrði það ekki talið valda ógildi þess. Var því ekki fallist á að þurft hefði að ákvarða heimilaða álframleiðslu í lögum nr. 62/1997 áður en leyfið var gefið út. Hélt R því jafnframt fram að ekki hefði verið gætt að formreglum stjórnsýsluréttar við veitingu starfsleyfisins. Taldi hún meðal annars að sérstakt tilefni hefði verið til rannsóknar vegna þeirrar staðreyndar að fjöldi hrossa í nágrenni verksmiðjunnar hefði veikst. Á sama tíma og ákvörðun hefði verið tekin um veitingu leyfisins hefði verið unnið að skýrslu um áhrif losunar flúors á hrossin og hún ekki legið fyrir þegar leyfið var veitt. Var það niðurstaða skýrslunnar að líklegt væri að veikindi þeirra mætti rekja til flúormengunar. Talið var að víðtæk rannsókn hefði farið fram á ætluðum áhrifum flúors á umhverfi og hefði Umhverfisráðuneytið samþykkt umhverfisvöktunaráætlun á svæðinu. Þá hefði fyrrgreind skýrsla ekki legið fyrir fyrr en rúmum sex mánuðum eftir að starfsleyfið var veitt. Talið var að miðað við alla þá rannsókn sem farið hefði fram allt frá árinu 2009 hefði ekki verið efni fyrir U til að bíða með útgáfu starfsleyfisins þar til skýrslan lá fyrir. Auk þess væru í starfsleyfinu ákvæði um heimild U til breytingar á því kæmu fram nýjar upplýsingar. Var því talið að málsmeðferð U hefði ekki verið í andstöðu við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá var hvorki fallist á með R að ekki hefði verið gætt að andmælarétti R né að starfsleyfið væri í andstöðu við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Voru Í, U og N ehf. því sýknaðir af kröfu R.

Reykjavíkurborg veitti S starfsleyfi fyrir skotvöll á Álfsnesi. Íbúasamtök Kjalarness og tveir einstaklingar kærðu útgáfu þess til umhverfisráðherra og var leyfið fellt úr gildi með úrskurði hans. Af því tilefni höfðaði S mál á hendur íbúasamtökunum, fyrrgreindum einstaklingum, Reykjavíkurborg og Í og krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi og viðurkennt að ákvörðun Reykjavíkurborgar hefði fullt gildi. Undir rekstri málsins féll S frá kröfum á hendur Í. Með dómi héraðsdóms var sýknað af kröfum S í málinu. S áfrýjaði dóminum og með dómi Hæstaréttar í máli nr. 651/2013 var áðurnefndur úrskurður felldur úr gildi, en hver aðila látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Í kjölfarið höfðaði S mál þetta og krafðist aðallega skaðabóta úr hendi Í á þeim grunni að Í hefði valdið sér tjóni vegna þess kostnaðar sem S hefði haft af því að sækja rétt sinn í fyrrgreindu máli, en til vara að skaðabótaskylda Í yrði viðurkennd. Talið var að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 651/2013 hefði verið komist að rökstuddri niðurstöðu með túlkun á viðeigandi lagareglum. Hefði héraðsdómi verið hnekkt og úrskurður umhverfisráðuneytisins felldur úr gildi. Hefði S ekki sýnt fram á að starfsmenn ráðuneytisins hefðu á grundvelli sakar valdið sér tjóni af ásetningi eða gáleysi þannig að hann gæti sótt um bætur úr hendi Í vegna kostnaðar hans af rekstri málsins. Væri skilyrðinu um saknæmi því ekki fullnægt og Í þar af leiðandi sýknaður af kröfum S.

S höfðaði mál gegn Í, E og S og krafðist þess meðal annars að felldur yrði úr gildi úrskurður umhverfisráðuneytisins þar sem felld var úr gildi ákvörðun Reykjavíkurborgar um að veita S starfsleyfi á grundvelli laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir til að starfrækja skotæfingarsvæði á tilteknum stað. Í úrskurði ráðuneytisins var á því byggt að við útgáfu starfsleyfisins hefði skort deiliskipulag vegna svæðisins en samkvæmt reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun ætti með umsóknum starfsleyfi að fylgja afrit af staðfestu deiliskipulagi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af lögum nr. 7/1998, þágildandi skipulags- og byggingarlögum 73/1997 og reglugerð nr. 785/1999 leiddi að tilvist deiliskipulags fyrir svæði þar sem fyrirhugað væri að reka skotvöll væri ekki skilyrði fyrir útgáfu leyfis til slíkrar starfsemi, en afrit af deiliskipulagi skyldi fylgja með umsókn ef það væri fyrir hendi. Reykjavíkurborg hefði því ekki getað gert tilvist deiliskipulags að skilyrði fyrir útgáfu starfsleyfis til handa S. Af því leiddi að umhverfisráðuneytið hefði heldur ekki getað fellt starfsleyfið úr gildi með vísan til þess að deiliskipulag hefði skort eða annmarkar verið á gerð þess. Var því fallist á kröfu S um að úrskurður umhverfisráðuneytisins yrði felldur úr gildi.

S höfðaði mál gegn íslenska ríkinu, ÍK, E, S og sveitarfélaginu R og krafðist meðal annars ógildingar á úrskurði umhverfisráðuneytisins þar sem felld var úr gildi ákvörðun heilbrigðisnefndar R um útgáfu starfsleyfis til S til reksturs skotæfingarsvæðis. Úrskurður héraðsdóms þar sem málinu var vísað frá að því er varðaði R var staðfestur með dómi Hæstaréttar. Ekki varð séð að R hefði lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og að samkvæmt dómaframkvæmd yrði ekki gerð krafa til þess að sveitarfélag ætti aðild að máli þegar fjallað væri um gildi leyfis eins og því sem málið lyti að. Ekki var því réttarfarsleg nauðsyn til aðildar R að málinu.

S o.fl. höfðuðu mál gegn A o.fl. og kröfðust viðurkenningar á því að A. o.fl. væru hver um sig skaðabótaskyldir vegna þeirrar skerðingar sem starfsemi álbræðslunnar í Straumsvík hefði í för með sér á verðmæti hluta af landi S. o.fl. innan jarðarinnar Óttarsstaða í Hafnarfirði. Landsvæðið féll annars vegar undir svokallað svæði takmarkaðrar ábyrgðar, sem kveðið var á um í samningi frá 28. mars 1966 um álbræðsluna í Straumsvík, og hins vegar þynningarsvæði vegna mengunar frá henni, sem afmarkað var í aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Í aðalkröfu lögðu S o.fl. til grundvallar að spillt væri fyrir þeim öllu landi Óttarstaða sem ættu undir svæði takmarkaðrar ábyrgðar, að viðbættu svæði sem væri innan þynningarsvæðis samkvæmt aðalskipulagi H, eða samtals 450,181 hekturum. Til vara var miðað við 247,2814 hektara lands sem féll innan þynningarsvæðisins. Í dómi Hæstaréttar kemur meðal annars fram að með samningi íslenska ríkisins við A 28. mars 1966 hafi ekki verið lagðar kvaðir á notkun lands innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar aðrar en þær að menn, sem síðar tækju þar upp búskap eða garðyrkju, gætu ekki krafið A um skaðabætur vegna tjóns, sem þeir kynnu að bíða í slíkri starfsemi af völdum loftmengunar frá álbræðslunni. S o.fl. hefðu ekki borið því við að þessi takmörkun á skaðabótaábyrgð hafi ein og sér orðið þeim til tjóns. Nokkur íbúðarbyggð hefði verið komin við gildistöku aðalskipulags H innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar og í skipulaginu hefði verið gert ráð fyrir talsverðri aukningu hennar. Ekki væru því efni til að líta svo á að afmörkun á svæði takmarkaðrar ábyrgðar innan merkja Óttarsstaða stæði því í vegi að H gæti ákveðið í skipulagi að þar rísi íbúðarhúsnæði eða að afmörkunin skerti á annan hátt heimildir S o.fl. til nota af landinu, enda hefðu þau ekki borið við að þau hefðu hug á að ráðstafa því til búskapar eða garðyrkju. Þegar af þessum ástæðum gæti krafa S. o.fl. um viðurkenningu á skaðabótaskyldu A o.fl. ekki tekið til alls svæðisins, sem greindi í aðalkröfu þeirra. Hvað varðaði hið svokallaða þynningarsvæði vegna álbræðslu A segir í dómi Hæstaréttar að í 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 væri lagt bann við því að íbúðarhús væru á þynningarsvæði atvinnurekstrar við álframleiðslu. Samkvæmt gögnum málsins hefði land innan merkja Óttarsstaða, sem félli undir þynningarsvæði vegna álbræðslu A, aldrei á fyrri stigum verið afmarkað í aðalskipulagi sem byggingarland fyrir íbúðarhúsnæði eða til afnota við aðra starfsemi, sem nú yrði útilokuð vegna þynningarsvæðisins, sbr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. S o.fl. hefðu ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að verðmæti þessa lands, að því leyti sem það hefði verið eða kynni í framtíðinni að vera skipulagt fyrir iðnað, þjónustustofnanir og hafnarstarfsemi, yrði minna en ef nýta mætti það undir íbúðarbyggð, landbúnað eða matvælaframleiðslu, en ekki stoðaði þeim að bera því við að slíkt væri alkunnugt í skilningi 3. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. S. o.fl. hefðu því ekki sýnt fram á að það hefði þegar orðið þeim til tjóns að ákvæði 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 og aðalskipulag H kæmi í veg fyrir að hluti þessa lands Óttarsstaða yrði að öðru óbreyttu nýttur á framangreindan hátt. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu A. o.fl. af köfum S o.fl. í málinu.

Stórbruni varð hjá H 22. nóvember 2004. S réðst í sértækar slökkviaðgerðir með heimild í 2. mgr. 21. gr. laga nr. 75/2000 um brunavarnir og fékk verktakafyrirtækið E.T. ehf. til að leggja til mannskap og tækjabúnað. S reisti kröfu sína um skaðabætur á því að H hefði valdið E.T. ehf. tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og S hefði fengið skaðabótakröfu félagsins á hendur H framselda. Í dómi Hæstaréttar sagði að E.T. ehf. hefði orðið fyrir tjóni vegna slökkvistarfsins. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 75/2000 hefði félagið eignast kröfu á hendur S vegna endurgjalds fyrir veitta þjónustu við slökkvistarfið og lagfæringar á eigin athafnasvæði í framhaldi af því. Hefði S greitt þá kröfu. Hins vegar hefði engum stoðum verið rennt undir þá staðhæfingu S að H hefði valdið E.T. ehf. tjóni og að fyrirtækið hefði af þeim sökum eignast skaðabótakröfu á hendur H, sem S hefði fengið framselda. Brast því lagagrundvöll fyrir kröfu S eins og hún var fram sett og varð því að sýkna H af kröfu S.

Umhverfismat. Starfsleyfi. Stjórnsýsla. Aðild. Áfrýjunarheimild. Frávísun máls að hluta frá héraðsdómi. Frávísun máls að hluta frá Hæstarétti. Gjafsókn. Í málinu var deilt um lögmæti umhverfismats og veitingar starfsleyfis álvers í Reyðarfirði. Höfðu áætlanir verið uppi um að reist yrði álver í tveimur áföngum með 420.000 tonna framleiðslugetu á ári, ásamt rafskautaverksmiðju og hafði farið fram lögboðið umhverfismat vegna þeirrar framkvæmdar. Fallið var frá þessum áformum áður en starfsleyfi hafði verið gefið út og ákveðið að óska eftir að fá að reisa álver með 322.000 tonna framleiðslugetu á ári og falla frá áformum um að reisa rafskautaverksmiðju. Komst Skipulagsstofnun að þeirri niðurstöðu að ekki þyrfti að fara fram nýtt umhverfismat vegna hinna breyttu áforma. Kærði H þá niðurstöðu til umhverfisráðherra sem staðfesti niðurstöðuna með úrskurði. Umhverfisstofnun veitti starfsleyfi vegna framkvæmdarinnar og freistaði H þess einnig að kæra þá ákvörðun en umhverfisráðherra vísaði kæru hans frá. Krafðist H þess meðal annars fyrir dómi að fá þessum tveimur ákvörðunum umhverfisráðherra hnekkt. Héraðsdómur hafði í efnisdómi vísað frá dómi öðrum kröfum H en sú niðurstaða hafði ekki verið kærð til Hæstaréttar í samræmi við reglur XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gátu þær kröfur því ekki komið til álita við áfrýjun og var vísað frá Hæstarétti. Um fyrri kröfuna var tekið fram að starfsleyfi hafi ekki verið gefið út vegna upphaflegra áætlana um byggingu álvers með 420.000 tonna framleiðslugetu, þótt undirbúningur leyfisveitingar hafi verið á lokastigi. Því hafi skilyrði ekki verið fyrir hendi til að verða við beiðni um að nýtt umhverfismat þyrfti ekki að fara fram á grundvelli 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000, sbr. 13. lið 2. viðauka við lögin, sem byggð hafi verið á því að ekki væri um nýja framkvæmd að ræða heldur breytingu á framkvæmd, sem þegar hafi verið fyrirhuguð. Var og tekið fram að nota hafi átt að einhverju leyti aðra tækni við framleiðslu í álverinu en upphaflega hafi verið áætlað og taka hafi átt á mengandi útblæstri með allt öðrum hætti. Að auki hafi verksmiðjan verið verulega breytt í útliti. Var því talið að umhverfismat hefði þurft að fara fram að nýju. Varðandi síðari kröfu H var talið að samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir mætti kæra ákvarðanir Umhverfisstofnunar um veitingu starfsleyfis til umhverfisráðherra. Ekki væri í lagagreininni tekið fram hverjir nytu aðildar að slíkum kærum og þótti verða að skýra ákvæðið með hliðsjón af reglum stjórnsýslulaga en almennt væri viðurkennt samkvæmt stjórnsýslurétti að aðilar máls gætu þeir einir verið sem hafi verulegra og einstaklegra hagsmuna að gæta af stjórnavaldsákvörðun. H átti heimilisfesti í Fjarðarbyggð en heimili hans var langt frá hinu fyrirhugaða álveri og taldist hann því ekki geta reist aðild sína á reglum grenndarréttar og ekki var talið að hann hefði sýnt fram á að hann ætti annarra einstaklegra og verulegra hagsmuna að gæta um byggingu álversins. Ekki breytti neinu í þessu sambandi að H hafi notið réttar samkvæmt lögum nr. 7/1998 til að gera athugasemdir við tillögur Umhverfisstofnunar um starfsleyfi. Var því staðfesti niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu H um ógildingu á þeirri ákvörðun umhverfisráðherra að vísa frá kæru H vegna veitingar starfsleyfisins.