Dómstólaleit

D stefndi L og íslenska ríkinu og krafðist þess að viðurkennt væri að vatnsréttindi ríkisins að Þjórsá í landi í eigu hennar væru niður fallin. Taldi hún réttindin hafa fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, hún hafi eignast þau fyrir hefð eða að þau væru fallin niður fyrir vangeymslu og tómlæti. Talið var að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 færi eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi væru látin af hendi án þess að eignarréttur að landi fylgdi. Ítak samkvæmt 1. gr. laga nr. 113/1952 merki hvers konar afnot fasteignar sem ekki séu samfara vörslum eignarinnar eða þeim hluta hennar sem afnotin taki til. Vatnsréttindin sem íslenska ríkið telji sig eiga fyrir landi D falli ekki undir það að teljast afnot af fasteign annars manns, heldur njóti þau sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt skilgreiningu vatnalaga. Yrði um þetta jafnframt að gæta að aðdraganda að setningu laga nr. 113/1952, en ekkert hafi komið fram við meðferð málsins á Alþingi um að vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð væru höfð í huga. Væri því ekki litið svo á að vatnsréttindin sem hér um ræði féllu undir hugtakið ítak í merkingu laga nr. 113/1952. Ekki var talið að D hafi sýnt fram á að hún hafi eignast vatnsréttindin fyrir hefð, en þau séu þinglýst eign íslenska ríkisins og hún hafi ekki sýnt fram á að hún hafi nytjað þau umfram það sem gert sé ráð fyrir í 15. gr. vatnalaga. Þá hafi D undirritað skiptagjörð vegna jarðarinnar árið 2005 þar sem skýrt komi fram að vatnsréttindin séu eign ríkissjóðs. Ekki var heldur talið að vatnsréttindi íslenska ríkisins hafi fallið niður fyrir vangeymslu og tómlæti, en eignarhald ríkisins byggist á þinglýstu afsali og ekki hafi verið sýnt fram á að lögum samkvæmt beri ríkinu að halda þinglýstum eignarréttindum sínum við með sérstökum hætti. Voru L og íslenska ríkið því sýknaðir af kröfu D.

D er eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi. Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms en með því var vísað frá dómi ítrustu varakröfu D þar sem hún krafðist viðurkenningar á því í 13 liðum að Í og L væri óheimilt að haga á tiltekinn veg framkvæmdum í og fyrir landi Skálmholtshrauns, og öðrum gerðum sínum í tengslum við virkjun. Í dómi Hæstaréttar sagði að í málatilbúnaði D væri ekki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvar fram kæmu ráðagerðir um þá þætti í fyrirhuguðum framkvæmdum sem varðað gætu jörð D og einstaka liðir í ítrustu varakröfu hennar í héraði lutu að. Að þessu virtu fæli umrædd dómkrafa D í sér að leitað væri álits um lögfræðilegt efni, sem dómstólar yrðu ekki krafðir um samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta.

Í úrskurði sínum 1. ágúst 2001 um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar lagðist Skipulagsstofnun gegn framkvæmdinni. L kærði úrskurðinn til umhverfisráðherra og krafðist þess að honum yrði hnekkt. Allmargir aðrir kærðu úrskurðinn ýmist til að fá honum hnekkt eða til að fá hann staðfestan og voru áfrýjendur meðal þeirra síðarnefndu. Í úrskurði 20. desember 2001 féllst umhverfisráðherra á að L yrði heimilað að reisa umrædda virkjun með nánar tilgreindum skilyrðum og freistuðu áfrýjendur þess í málinu að fá úrskurðinum hnekkt. Byggðu þeir meðal annars á sjónarmiðum um vanhæfi umhverfisráðherra og að málsmeðferð ráðherrans hafi falið í sér nýja efnisumfjöllun á kærustigi sem hafi verið andstæð lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Hafi ekki verið fjallað um efnahagslegan ávinning af framkvæmdinni, upplýsingar hafi verið ófullnægjandi, forsendur úrskurðarins hafi varðað atriði sem ekki hafi komið til umfjöllunar Skipulagsstofnunar, framkvæmdaáform L verið ný og breytt á kærustigi og ný skilyrði hafi verið matsskyld. Talið var að markmið laga um mat á umhverfisáhrifum væri meðal annars að stuðla að því að áður en ráðist væri í framkvæmdir sem kunni að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfið lægju fyrir upplýsingar og könnun á þeim áhrifum og að almenningi væru kynntar þær upplýsingar og gefinn kostur á að tjá sig um þær. Yfirlýst markmið laganna væri hins vegar ekki að banna almennt slíkar framkvæmdir. Ekki var fallist á að umhverfisráðherra hafi verið vanhæfur til að úrskurða í málinu. Einnig var talið að umhverfisráðherra hafi verið bundinn af rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og því haft rúma heimild til að koma að nýjum gögnum til að málið væri nægilega upplýst og að það væri lagfært sem úrskeiðis hafði farið hjá lægra stjórnvaldi. Taldist ráðherrann hafa nokkurt svigrúm við mat sitt og að ekki hefði verið sýnt fram á að slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð ráðherrans að ómerkingu varðaði eða að úrskurður hans hafi verið reistur á ólögmætum sjónarmiðum. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu áfrýjenda um ómerkingu úrskurðarins.