Dómstólaleit

Í Landeyjum í Rangárvallasýslu eru jarðirnar Berjanes, Kanastaðir, Vorsabær, Straumur og Stífla. Við kaupsamning árið 1994 var Straumi skipt úr landi Kanastaða og festi HJ kaup á jörðinni árið 1997. Í málinu deildu eigendur jarðanna um landamerki Straums. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með dómi réttarins í málinu nr. 297/2008 hefði verið leyst úr landamerkjum milli Straums annars vegar og Kanastaða, Vorsabæjar og Stíflu hins vegar. Því yrði í máli þessu ekki dæmt um þau merki á nýjan leik, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eftir stæði því að dæma um landamerki milli Straums og Berjaness. JG o.fl. töldu að merki Straums gagnvart Berjanesi réðist í öllum aðalatriðum af mörkum spildunnar eins og þau voru ákveðin þegar hún var skilin frá Kanastöðum árið 1994, en HJ hélt því fram að miðlína Affallsins, eins af fjórum vatnsföllum á svæðinu, eins og hún var við gerð og þinglýsingu landamerkjabréfs Berjaness árið 1884, réði að mestu framangreindum mörkum. Með hliðsjón af landamerkjabréfum frá árunum 1884 og 1889, matsgerðar sem HJ hafði aflað við meðferð málsins í héraði og sem hefði ekki verið hnekkt af JG o.fl. og loks þeirri fornu meginreglu íslenskrar réttar að ekki breytast merki þótt farvegur breytist, sbr. nú 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923, taldi Hæstiréttur ljóst að miða ætti við að miðlínan á framangreindum árum hefði legið um nánar tilgreinda hnitapunkta sem að mestu lægju utan Straums eins og land jarðarinnar hafði verið markað í landamerkjalýsingu frá árinu 1999. Var því að mestu leyti fallist á aðalkröfu HJ og landamerki Berjaness og Straums ákvörðuð í samræmi við það.

Aðilar deildu um landamerki jarðanna Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, Þeistareykja í Þingeyjarsveit og Áss og Svínadals í Norðurþingi á þríhyrndu landsvæði sunnan og suðaustan Hituhóla, sem markaðist af línu sem dregin var úr Eilífshnjúki í hornmark skammt norðan Éthóls, þaðan í vörðu norðan Hituhóla og úr vörðunni beina línu í Eilífshnjúk um hnitapunkt sem eigendur Reykjahlíðar töldu vera Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum. Töldu G o.fl. að allt hið þríhyrnda landsvæði tilheyrði jörðinni Reykjahlíð, Þ taldi allt landsvæðið tilheyra jörðinni Þeystareykjum, en N taldi hluta svæðisins tilheyra jörðunum Ási og Svínadal. Hæstiréttur vísaði til þess að eldri heimildir sem lýstu merkjum Reykjahlíðar hefðu lítið breyst um aldir og hefði þar verið lýst beinum línum milli kennileita. Væri samræmi milli þessara lýsinga og landamerkjabréfs Reykjahlíðar frá 1891 sem og eldri og yngri heimilda um suðurmörk Þeistareykja. Mæltu þessar heimildir gegn því að eigendur Reykjahlíðar ættu tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu, sem lægi úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó, nema talið yrði að eigendur jarðanna hefðu samið um merki þeirra, þannig að gildi hefði að lögum. Taldi Hæstiréttur að það sem kom fram um landamerki í tilteknum eldri heimildum fyrir Þeistareyki og Ás styddi að jörðinni Þeistareykjum hefði tilheyrt land austur í Eilífshnjúk og þar með hið umdeilda landsvæði. Hefðu eigendur Þeistareykja að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu í heild eða að hluta til annarra með löggerningum. Að því er varðaði það álitaefni hvort eigendur jarðanna hefðu samið um aðra skipan landamerkja vísaði Hæstiréttur til þess að landamerkjabréf væru í eðli sínu samningar væru þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 457/2011. Taldi Hæstiréttur að með áritun sinni á landamerkjabréf Áss og Svínadals frá 1889 hefði umboðsmaður Þeistareykja samþykkt að merki milli jarðanna hefðu breyst með tilteknum hætti þannig að aukist hefði við land það sem tilheyrði Ási og Svínadal. Hefðu landamerki þessi verið ítrekuð í landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar 1948. Með hliðsjón af orðalagi landamerkjabréfs Áss og Svínadals, staðháttum við Hrútafjöll, skipulagi fjárleita og framburði vitna um ferðir yfir skarðið staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að Gangnamannaskarð hið syðra, sem vísað var til í landamerkjabréfi Áss og Svínadals væri skarðið syðst í Hrútafjallahala. Féll því nyrðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis innan merkja Áss og Svínadals. Að því er varðaði álitaefnið hvort syðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis tilheyrði Þeistareykjum eða Reykjahlíð taldi Hæstiréttur að landamerkjabréf Þeistareykjaafréttar sem talið var frá 1915 yrði ekki lagt til grundvallar sem gild heimild við úrlausn málsins, enda fullnægði það ekki því formskilyrði þágildandi 4. gr. landamerkjalaga að vera fengið sýslumanni í hendur til þinglesturs. Hið þríhyrnda landsvæði hefði verið skilið frá landi Þeistareykja með landamerkjaskránni frá 1948, en eigendur Þeistareykja hefðu að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu með þeim hætti. Var það lagt til grundvallar að í undirritun eigenda Þeistareykja og áritun eigenda Reykjahlíðar á landamerkjaskrána um samþykki, hefði falist ráðstöfun sem í eðli sínu væri samningur landeigenda um breytt merki milli jarðanna tveggja og hefði sú skipan mála staðið ágreiningslaus í ríflega hálfa öld. Fengi það hvorki haggað niðurstöðunni að ekki yrði séð af gögnum málsins að endurgjald hefði komið fyrir né að einn eigenda Reykjahlíðar hefði á árunum 1950 og 1966 lýst merkjum jarðarinnar með öðrum hætti í rituðu máli. Þá yrði ekki annað ráðið en að eigendur Reykjahlíðar hefðu frá árinu 1948 farið með þennan hluta landsvæðisins sem sitt land og m.a. gert samninga um borun eftir jarðhita á svæðinu.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli H gegn J o.fl. var vísað frá dómi en H hafði höfðað málið til viðurkenningar á legu hluta landamerkja jarðar sinnar. Var úrskurður héraðsdóms á því reistur að skort hefði á að reifun máls væri í samræmi við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hæstiréttur felldi hinn kærða úrskurð úr gildi. Vísað var til þess að H hefði verið heimilt að krefjast viðurkenningar á því að landamerkin lægju á öðrum stað en kveðið væri á um í landamerkjabréfi sem aðilar höfðu deilt um í öðru dómsmáli. Tekið var fram að þótt kröfur H vörðuðu einkum mörk milli jarðar hans og jarðar J, E og db. P kynni aðalkrafa H einnig að varða hagsmuni annarra varnaraðila, og þá einkum þeirra sem voru eigendur aðliggjandi jarða. Þá hefði ekki verið krafist frávísunar í héraði vegna óheimillar samlagsaðildar, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Tekið var fram að aðildarskortur einhverra þeirra J. o.fl. gæti eftir atvikum leitt til sýknu. Talið var að H hefði með fullnægjandi hætti gert grein fyrir kröfum sínum í stefnu þannig að efnisdómur yrði á þær lagður.

15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 væri kveðið skýrt á um það að fjárhæðir bóta, sem greindar væru í 3. mgr. 7. gr

S krafðist þess að viðurkennt yrði að hann væri eigandi að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni A, þar með talið orkunýtingarrétti sem næmi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar. S eignaðist jörðina með afsali árið 1990. Jörðin hafði verið eigu Í en verið seld og afsöluð árið 1918. S byggði meðal annars á því af nánar tilgreindum ástæðum að afsalið gæti ekki falið í sér að vatnsafli hefði verið haldið eftir í eigu Í. Ekki var fallist á fyrrgreinda málsástæðu S þar sem afsalið bæri það skýrlega með sér að kveðið hefði verið á um vatnsafl og notkun þess í landi jarðarinnar væri undanskilið við söluna. Þá var ennfremur hafnað málsástæðu S um að vegna 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 ættu réttindi afsalshafa að ganga framar réttindum íslenska ríkisins. Eftir að héraðsdómur gekk í málinu var kveðinn upp í Hæstarétti dómur í máli nr. 562/2008, en í honum var því hafnað að vatnsréttindi, sem skilin höfðu verið frá jörð, teldust til ítaksréttinda í skilningi laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Taldi Hæstiréttur að vatnsréttindi, sem fjallað væri um í þessu máli, væru sama marki brennd. Með vísan til forsendna héraðsdóms um önnur atriði málsins var niðurstaða hans staðfest og Í og L sýknuð.

Þ og G kröfðust þess að viðurkennt yrði að þau væru eigendur að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni A, þar með talið orkunýtingarrétti sem næmi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þ og G eignuðust jörðina með afsali í apríl 2000. Jörðin hafði verið eigu Í en verið seld og afsöluð árið 1918. Þ og G byggðu meðal annars á því af nánar tilgreindum ástæðum að afsalið gæti ekki falið í sér að vatnsafli hefði verið haldið eftir í eigu Í. Ekki var fallist á fyrrgreinda málsástæðu Þ og G þar sem afsalið bæri það skýrlega með sér að kveðið hefði verið á um vatnsafl og notkun þess í landi jarðarinnar væri undanskilið við söluna. Þá var ennfremur hafnað málsástæðu Þ og G um að vegna 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 ættu réttindi afsalshafa að ganga framar réttindum íslenska ríkisins. Eftir að héraðsdómur gekk í málinu var kveðinn upp í Hæstarétti dómur í máli nr. 562/2008, en í honum var því hafnað að vatnsréttindi, sem skilin höfðu verið frá jörð, teldust til ítaksréttinda í skilningi laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Taldi Hæstiréttur að vatnsréttindi, sem fjallað væri um í þessu máli, væru sama marki brennd. Með vísan til forsendna héraðsdóms um önnur atriði málsins var niðurstaða hans staðfest og Í og L sýknuð.

D stefndi L og íslenska ríkinu og krafðist þess að viðurkennt væri að vatnsréttindi ríkisins að Þjórsá í landi í eigu hennar væru niður fallin. Taldi hún réttindin hafa fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, hún hafi eignast þau fyrir hefð eða að þau væru fallin niður fyrir vangeymslu og tómlæti. Talið var að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 færi eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi væru látin af hendi án þess að eignarréttur að landi fylgdi. Ítak samkvæmt 1. gr. laga nr. 113/1952 merki hvers konar afnot fasteignar sem ekki séu samfara vörslum eignarinnar eða þeim hluta hennar sem afnotin taki til. Vatnsréttindin sem íslenska ríkið telji sig eiga fyrir landi D falli ekki undir það að teljast afnot af fasteign annars manns, heldur njóti þau sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt skilgreiningu vatnalaga. Yrði um þetta jafnframt að gæta að aðdraganda að setningu laga nr. 113/1952, en ekkert hafi komið fram við meðferð málsins á Alþingi um að vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð væru höfð í huga. Væri því ekki litið svo á að vatnsréttindin sem hér um ræði féllu undir hugtakið ítak í merkingu laga nr. 113/1952. Ekki var talið að D hafi sýnt fram á að hún hafi eignast vatnsréttindin fyrir hefð, en þau séu þinglýst eign íslenska ríkisins og hún hafi ekki sýnt fram á að hún hafi nytjað þau umfram það sem gert sé ráð fyrir í 15. gr. vatnalaga. Þá hafi D undirritað skiptagjörð vegna jarðarinnar árið 2005 þar sem skýrt komi fram að vatnsréttindin séu eign ríkissjóðs. Ekki var heldur talið að vatnsréttindi íslenska ríkisins hafi fallið niður fyrir vangeymslu og tómlæti, en eignarhald ríkisins byggist á þinglýstu afsali og ekki hafi verið sýnt fram á að lögum samkvæmt beri ríkinu að halda þinglýstum eignarréttindum sínum við með sérstökum hætti. Voru L og íslenska ríkið því sýknaðir af kröfu D.

Jóhönnu Elínu Gunnlaugsdóttur og Björgvini H. Guðmundssyni Landamerki. Fölsun. Óskipt sameign. Tómlæti. Málsástæður. P o.fl. höfðuðu mál gegn H og kröfðust þess að landamerkjalýsing milli jarðar í eigu H og fjögurra jarða í eigu P o.fl. yrði ógilt. Hafði H undirbúið landamerkjalýsinguna og fengið á hana undirritun eigenda aðliggjandi jarða, allra nema P sem var eigandi að 1/8 hluta einnar þeirra. Byggðu P o.fl. aðallega á því að landamerkjalýsingin væri fölsuð. Var þessi málsástæða eingöngu reist á fullyrðingum í skýrslum fimm aðila fyrir dómi en engin gögn lögð fram henni til stuðnings og taldist hún því ósönnuð. Var því jafnframt haldið fram að um svik hafi verið að ræða og einnig vísað til 32. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en því ekki lýst með hvaða hætti svikin hafi átt sér stað eða lýst málsástæðum sem tengdust nefndum lagaákvæðum. Talið var að áskilnaður um samþykki allra sem land eiga á móts við landeiganda í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. yrði ekki skilinn svo að merkjalýsing sem skorti þann áskilnað væri í heild sinni ógild af þeim sökum, heldur verði hún eingöngu talin geta skuldbundið eigendur þeirra jarða sem hafi samþykkt hana. Þar sem skort hafi undirskrift P, eiganda að 1/8 hluta aðliggjandi jarðar, var landamerkjalýsingin talin ógild að því er varðaði merkin milli þeirrar jarðar og jarðar H. Þá var P ekki talin hafa fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis, þrátt fyrir að hafa ekki haft uppi andmæli fyrr en tæpum átta árum eftir gerð landamerkjalýsingarinnar, með hliðsjón af eðli ráðstöfunarinnar sem hafi falist í henni.

D er eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi. Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms en með því var vísað frá dómi ítrustu varakröfu D þar sem hún krafðist viðurkenningar á því í 13 liðum að Í og L væri óheimilt að haga á tiltekinn veg framkvæmdum í og fyrir landi Skálmholtshrauns, og öðrum gerðum sínum í tengslum við virkjun. Í dómi Hæstaréttar sagði að í málatilbúnaði D væri ekki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvar fram kæmu ráðagerðir um þá þætti í fyrirhuguðum framkvæmdum sem varðað gætu jörð D og einstaka liðir í ítrustu varakröfu hennar í héraði lutu að. Að þessu virtu fæli umrædd dómkrafa D í sér að leitað væri álits um lögfræðilegt efni, sem dómstólar yrðu ekki krafðir um samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta.