Dómstólaleit

R hf. krafði L hf. um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt af lánssamningi sem það hafði gert við forvera L hf. Hafði R hf. neytt heimildar í samningnum um að láninu yrði breytt úr íslenskum krónum í evrur miðað við tiltekinn gjalddaga. Greindi aðila á um hvort eftir myntbreytinguna hefði verið um að ræða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu eða lán í erlendri mynt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir myntbreytinguna hefði lánið fengið nýtt lánsnúmer og hefði lánstími verið til fimm ára í senn, auk þess sem lánið hefði borið LIBOR vexti með tilteknu álagi. Því til samræmis hefðu afborganir af láninu ávallt verið greiddar í evrum eftir áðurnefndan gjalddaga. Eftir myntbreytinguna hefði því farið um efndir samningsins og framkvæmd hans að öðru leyti í samræmi við að um væri að ræða lán í erlendri mynt. Var því talið að lánið væri gilt lán í evrum og L hf. því sýknaður af kröfum R hf.

B ehf. krafðist þess að viðurkennt yrði að þrír tilgreindir fjármögnunarleigusamningar sem félagið hafði gert við L hf. væru að efni til lánssamningar og að ákvæði þeirra um tengingu greiðslna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla væru ólögmæt og óskuldbindandi fyrir hann. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hvorki yrði ráðið af samningum aðila að eignarréttur yfir hinu leigða skyldi flytjast yfir til B ehf. við lok frumleigutíma né að B ehf. ætti fyrirvaralausan rétt til að kaupa hið leigða í lok frumleigutíma, án þess að til kæmi sérstakt samþykki L hf. Breyttu áform aðila og umræður í aðdraganda samninganna engu þar um. Var því talið með vísan til heiti samninganna, orðalags þeirra og dómafordæma Hæstaréttar að um fjármögnunarleigusamninga væri að ræða. Girtu ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu því ekki fyrir að aðilum hefði verið heimilt að semja um að greiðslur samkvæmt samningunum tækju mið af gengi erlendra gjaldmiðla.Var L hf. því sýknaður af kröfu B ehf.

A ehf. höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist viðurkenningar þess að lánssamningur aðilanna væri um skuldbindingu í íslenskum krónum, sem bundin væri við gengi erlendra gjaldmiðla. L hf. var sýknaður af kröfunni með því að talið var, að virtum texta lánssamningsins og því hvernig háttað væri ákvæðum hans um efndir aðilanna og hvernig að þeim var staðið í reynd, að skuldbindingin samkvæmt samningnum hefði verið í erlendum myntum og þar með lögmæt.

Einkahlutafélagið T ehf. tók eitt lán hjá F hf. til húsnæðiskaupa á árinu 2007. F hf. var skipuð slitastjórn í júní 2009. T ehf. taldi sig hafa ofgreitt af láni sínu hjá F hf. og lýsti kröfum þar að lútandi við slit F hf., sem slitastjórn F hf. hafnaði. T ehf. höfðaði mál þetta á hendur F hf. til viðurkenningar á kröfum sínum við slit F hf. Ágreiningur aðila laut einkum að tvennu. Annars vegar því hvort skuldbinding T ehf. samkvæmt lánssamningi hafi verið ákveðin í íslenskum krónum eða erlendum myntum. Hins vegar hvaða vexti skuldin bæri yrði niðurstaðan sú að höfuðstóllinn væri í íslenskum krónum og að óheimilt hefði verið að binda fjárhæð hans við breytingar á gengi krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Um hið fyrrnefnda taldi Hæstiréttur að um ræddi lán í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, og vísaði í því samhengi til dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. F hf. bar sérstaklega fyrir sig að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefði verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hefði það verið til hagsbóta fyrir skuldara. Hæstiréttur vísaði til þess að umrætt lagaákvæði hefði að geyma undantekningu frá meginreglu laga nr. 38/2001 um að óheimilt væri að semja um grundvöll verðtryggingar, sem ekki væri stoð fyrir í lögum, og að F hf. bæri sönnunarbyrði fyrir því að hagstæðari kosturinn fyrir skuldara hefði orðið ofan á. Við mat á því hvort lánskjör hefðu verið T ehf. til hagsbóta í samanburði við annan kost sem því stóð til boða, gæti engum úrslitum ráðið hvort svo kynni að hafa verið á því tímamarki sem lánið voru tekin. Var F hf. talið óheimilt að verðtryggja lán T ehf. með því að binda það við gengi erlendra gjaldmiðla. Um hið síðarnefnda vísaði Hæstiréttur til dóms réttarins frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, sem hann taldi að væri fordæmi fyrir úrlausn um vexti í málinu að því marki sem atvik væru sambærileg og málsástæður féllu saman við það sem var í málinu. Hæstiréttur taldi að lengd lánstíma, ólík veð eða heimild til að breyta vöxtum hefðu ekki þýðingu í þessum efnum. Í málinu byggði T ehf. sérstaklega á neytendasjónarmiðum við túlkun samningsins með vísan til þess að það væri neytandi í skilningi 36. gr. a.-d. laga nr. 7/1936, en féll frá því fyrir Hæstarétti að líta bæri á félagið sem neytanda í viðskiptum málsaðila. Niðurstaða Hæstaréttar var sú að fordæmisgildi dóms réttarins frá 16. september 2010 yrði ekki haggað og um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningi T ehf. færi því eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 og skyldu þeir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Loks segir í dómi Hæstaréttar að T ehf. hefði haft uppi fjárkröfu sem næmi ætlaðri ofgreiðslu af skuldabréfinu. Samkvæmt forsendum fyrir útreikningum F hf. hefði T ehf. ekki ofgreitt af láni sínu, heldur skorti þvert á móti upp á að full skil teldust hafa verið gerð. Kröfu hans um viðurkenningu á tilgreindri fjárhæð við slit F hf. var því hafnað. Fyrir Hæstarétti hélt T ehf. því fram að félagið teldi ekki fá staðist að vaxtaskilmálum lánsins yrði breytt aftur í tímann og að fyrirvaralaus móttaka greiðslu fyrir hverri afborgun væri fullnaðargreiðsla. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að ekkert væri í kröfugerð málsaðila sem lyti að viðurkenningu á ætluðum rétti F hf. til greiðslu úr hendi T ehf. vegna liðins tíma Vegna þessa taldi Hæstiréttur að framangreind umfjöllun T ehf. fæli í sér lögspurningu sem kæmi ekki til álita í málinu.

S og Ó gerðu með sér samning í maí 2007 með fyrirsögninni „Bílasamningur Kaupleiga“. Í samningnum kom fram að leigutíminn yrði til 4. ágúst 2014, en að honum liðnum gæti Ó orðið eigandi bifreiðarinnar gegn greiðslu á 1.000 krónum. Mánaðarlegar leigugreiðslur skyldi Ó greiða í 84 skipti. Í samningnum kom fram að hann væri 100% gengistryggður og ætti leiga að miðast við ákveðna myntkörfu og ráðast af sölugengi hverju sinni. Á útgáfudegi leigureiknings tækju einstakar greiðslur því breytingum til hækkunar eða lækkunar miðað við sölugengi hinna erlendu gjaldmiðla. Jafnframt tækju leigugreiðslurnar breytingum miðað við Libor-vexti. Leigufjárhæðin væri hins vegar alltaf innheimt í íslenskum krónum. Fjárhæð mánaðarlegra greiðslna fór hækkandi og stóð Ó ekki skil á greiðslum frá og með september 2008. Neytti S þá vanefndarúrræða samkvæmt samningnum og krafði Ó meðal annars um gjaldfallna leigu og eftirstöðvar samkvæmt samningi. Snérist deila aðila um þrjú atriði, hvort samningur þeirra væri lánssamningur eða leigusamningur, hvort hann væri um skuldbindingu í erlendri mynt eða íslenskum krónum, sem bundnar væru gengi erlendra gjaldmiðla og loks hvort slík gengistrygging, væri um hana að ræða, væri heimil að lögum. Litið var meðal annars til þess að í niðurlagi samnings segði að leigutaki gerði sér grein fyrir að „lántaka í erlendum gjaldmiðli“ væri áhættusöm, í greiðsluyfirliti var jafnframt rætt um afborganir og sýnt hverjar yrðu „eftirstöðvar“ og í skilmálum voru ákvæði um vexti, sem greiða skyldi samhliða afborgunum. Þá var þar jafnframt gengið út frá því að við vanefndir gæti S rift samningi og allt að einu krafið Ó um fullar greiðslur til loka samningstímans. Auk þessa yrði að gæta að því að Ó hefði ekki leitað eftir því að taka á leigu bifreið frá S heldur valið bifreiðina og samið um kaup hennar án þess að S kæmi þar nærri. Varð því að líta svo á að S hefði í raun veitt Ó lán til kaupa á bifreið, sem S hefði kosið í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings. Var því lagt til grundvallar að um lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefði verið að ræða. Talið var að samningur aðila bæri skýrlega með sér að hann væri um lán í íslenskum krónum. Kaupverð bifreiðarinnar og mánaðarlegar greiðslur voru tilgreind í íslenskum krónum. Þá kom berum orðum fram að íslensk fjárhæð hverrar afborgunar ætti að breytast eftir gengi á þeim erlendu myntum, sem mið var tekið af. Af þessum sökum var talið ótvírætt að samningur aðilanna væri um skuldbindingu í íslenskum krónum og félli hann því undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001. Rakið var að í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 38/2001, og öðrum lögskýringargögnum varðandi þau hefði ítrekað verið tekið fram að með þeim yrðu felldar niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og að rétt væri að taka af allan vafa þar af lútandi. Talið var að vilji löggjafans kæmi skýrlega fram í því að í orðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 væri eingöngu mælt fyrir um heimild til að beita tilteknum tegundum verðtryggingar, en þar væri ekkert rætt um þær tegundir sem óheimilt væri að beita. Lög nr. 38/2001 heimiluðu ekki að lán í íslenskum krónum væru verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá væru reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og yrði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki væri stoð fyrir í lögum. Ákvæði í samningi S og Ó um gengistryggingu hefðu því verið í andstöðu við þessi fyrirmæli laganna og því ekki skuldbindandi af þeim sökum. Var Ó því sýknaður af kröfu S.

L og J gerðu með sér svokallaðan bílasamning í maí 2006, þar sem fram kom að J yrði eigandi bifreiðarinnar, sem um ræddi, að fjórum árum liðnum með því að hafa staðið skil á öllum greiðslum. T tók á sig sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum J samkvæmt samningnum. Mánaðarlegar leigugreiðslur skyldi J greiða í 48 skipti. Í samningnum var ákvæði um að hann væri gengistryggður og að allar fjárhæðir væru bundnar erlendum/innlendum myntum í ákveðnum hlutföllum og tækju mið af þeim á hverjum tíma. Gengi/vísitala miðaðist við útborgunardag samnings og leigugjald tæki breytingum á gengi og Libor-vöxtum þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan væri greidd í. Fjárhæð mánaðarlegra greiðslna fór hækkandi og stóð J ekki skil á greiðslum frá og með júlí 2008. Neytti L þá vanefndarúrræða samkvæmt samningnum og krafði J meðal annars um gjaldfallna leigu og eftirstöðvar samkvæmt samningi. Snérist deila aðila um þrjú atriði, hvort samningur þeirra væri lánssamningur eða leigusamningur, hvort hann væri um skuldbindingu í erlendri mynt eða íslenskum krónum, sem bundnar væru gengi erlendra gjaldmiðla og loks hvort slík gengistrygging, væri um hana að ræða, væri heimil að lögum. Litið var meðal annars til þess að í greiðsluáætlun, sem fylgdi samningnum, væri rætt um lán og að í samningnum væru ákvæði um vexti, sem greiða skyldi samhliða afborgunum. Þá var þar jafnframt gengið út frá því að við vanefndir gæti L rift samningi og allt að einu krafið J um fullar greiðslur til loka samningstímans. Auk þessa yrði að gæta að því að J hefði ekki leitað eftir því að taka á leigu bifreið frá L heldur valið bifreiðina og samið um kaup hennar án þess að L kæmi þar nærri. Varð því að líta svo á að L hefði í raun veitt J lán til kaupa á bifreið, sem L hefði kosið í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings. Var því lagt til grundvallar að um lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefði verið að ræða. Talið var að samningur aðila bæri skýrlega með sér að hann væri um lán í íslenskum krónum. Kaupverð bifreiðarinnar og mánaðarlegar greiðslur voru tilgreind í íslenskum krónum. Þá kom berum orðum fram að íslensk fjárhæð hverrar afborgunar ætti að breytast eftir gengi á þeim erlendu myntum, sem mið var tekið af. Af þessum sökum var talið ótvírætt að samningur aðilanna væri um skuldbindingu í íslenskum krónum og félli hann því undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001. Rakið var að í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 38/2001, og öðrum lögskýringargögnum varðandi þau hefði ítrekað verið tekið fram að með þeim yrðu felldar niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og að rétt væri að taka af allan vafa þar af lútandi. Talið var að vilji löggjafans kæmi skýrlega fram í því að í orðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 væri eingöngu mælt fyrir um heimild til að beita tilteknum tegundum verðtryggingar, en þar væri ekkert rætt um þær tegundir sem óheimilt væri að beita. Lög nr. 38/2001 heimiluðu ekki að lán í íslenskum krónum væru verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá væru reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og yrði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki væri stoð fyrir í lögum. Ákvæði í samningi L og J um gengistryggingu hefðu því verið í andstöðu við þessi fyrirmæli laganna og því ekki skuldbindandi af þeim sökum. Voru J og T því sýknaðir af kröfu L.

H keypti fasteignina Strandgötu 30 á árinu 1988 ásamt lóðarleiguréttindum og seldi hana aftur sama ár til K. Lóðin sem fylgdi eigninni við sölu til K átti samkvæmt kaupsamningi að vera aðeins brot af stærð lóðarinnar samkvæmt lóðarleigusamningi. Það láðist að þinglýsa kaupsamningnum og ekki varð af gerð nýs lóðarleigusamning. Í kjölfarið reis ágreiningur um það hvort veðréttindi í fasteigninni væru bundin við lýsingu á söluandlaginu samkvæmt kaupsamingi eða hvort þau næðu jafnframt til lóðaspildunnar, sem fylgdi eigninni við sölu til H fyrr á árinu. H hafði þegar úthlutað hluta af umræddri lóðaspildu undir nýbyggingar og í því skyni að forða eigninni frá nauðungarsölu vegna greiðsluörðugleika K var Þ, sem var fjármálastjóri H, falið að vinna að lausn málsins af hálfu H. Samningar náðust við MH, sem keypti eignina og nýr lóðarleigusamingur var gefinn út og undirritaður haustið 1995. Einn liður í fjármögnum MH á fasteigininni var útgáfa 4 skuldabréfa með 2. veðrétti í eigninni. Þessi skuldabréf áritaði Þ fjármálastjóri H um einfalda ábyrgð H. S keypti tvö af þessum skuldabréfum og þegar þau fengust ekki greidd var lögmanni falið að innheimta þau hjá H eftir að fasteignin hafði verið seld á nauðungarsölu og ekkert fengist greitt upp í bréfin. Byggði S kröfu sína á undirritun Þ um einfalda ábyrgð H. H taldi að ekki hefði verið gætt ákvæða 5. mgr. 86. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986 um ábyrgðarveitingar sveitarstjórna þegar Þ áritaði skuldabréfin. Héraðsdómur taldi að meta yrði áritun Þ í ljósi aðdraganda hennar. Í ljós væri leitt að áritunin hefði verið forsenda þess að greiðsla fékkst fyrir bréfin og að því virtu gæti gildi skuldbindingar af hálfu H ekki verið bundið við það að gætt hafi verið ákvæða 5. mgr. 89. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga. Var því fallist á einfalda ábyrgð H fyrir greiðslu á skuldabréfunum. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn með þeirri athugasemd að áritunin fæli ekki í sér venjulega ábyrgð fyrir þriðja aðila. Sýnt hefði verið fram á að áritun Þ og öll framganga hans í málinu var í þágu H og með hagsmuni hans í huga. Slík ábyrgð geti eðli málsins samkvæmt ekki fallið undir umrætt ákvæði sveitarstjórnarlaga.