Dómstólaleit

T og B höfðuðu mál gegn L hf. og kröfðust endurgreiðslu á vöxtum sem þau töldu sig hafa ofgreitt af tveimur verðtryggðum skuldabréfum með breytilegum vöxtum. Skuldabréfin höfðu þau upphaflega gefið út til LÍ hf. í júní 2006 og innt síðustu greiðslur af hendi í júní 2021. Í 2. tölulið skuldabréfanna var samhljóða skilmáli um breytingar á vöxtum. Byggðu T og B á því að hann hefði farið gegn 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán og hann einnig verið ósanngjarn og ógildur samkvæmt 36. og 36. gr. c laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hæstiréttur féllst ekki á málsástæður L hf. um að T og B hefðu glatað rétti til hugsanlegrar endurgreiðslu á grundvelli traustfangsreglna um viðskiptabréf eða vegna tómlætis. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að skilmálinn hefði ekki fullnægt ákvæðum laga nr. 121/1994 var staðfest enda yrði ekki séð hvernig sæmilega upplýstur og athugull neytandi hefði með fullnægjandi hætti getað ráðið af honum af hvaða tilefni bankinn hygðist breyta samningsvöxtum. Þá var skilmálinn talinn hafa verið til þess fallinn að raska til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila T og B í óhag samkvæmt 36. gr. c laga nr. 7/1936 og því ógildur eftir 36. gr. sömu laga. Þar sem upphaflegt vaxtaákvæði bréfanna taldist þrátt fyrir þetta hafa verið gilt kom ekki til álita að T og B gætu byggt fjárkröfu á 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vísað var til þess að vegna ógildis skilmálans hefði L hf. ótvírætt verið óheimilt að byggja ákvarðanir um hækkun samningsvaxta af lánum T og B á honum. Á því tímabili sem kröfur T og B töldust ófyrndar höfðu vextir af lánunum hins vegar í öllum tilvikum verið lægri en þeir sem upphaflega hafði verið samið um. Hæstiréttur leit til þess að eitt meginefni lánasamninganna hefði verið að vextir skyldu vera breytilegir. Var talið að T og B hefðu því mátt hafa ákveðnar væntingar um að L hf. lækkaði samningsvexti samhliða almennri vaxtaþróun, þó þannig að þau hefðu ekki mátt vænta þess að breytingar á samningsvöxtum fylgdu tafarlaust eða nákvæmlega slíkri þróun. Með hliðsjón af málatilbúnaði aðila og gögnum málsins var ekki talið liggja fyrir að vegna hins ólögmæta og ógilda skilmála hefðu þau greitt hærri vexti en þeim bar á umræddu tímabili eða með öðrum hætti orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu L hf. af kröfum T og B.

Aðilar deildu um hvernig haga skyldi vaxtaútreikningi á lánssamningi sem var bundinn ólögmætri gengistryggingu. G og H kröfðust viðurkenningar á því að árleg hlutfallstala kostnaðar 3,95% í greiðsluáætlun sem gerð var samhliða veðskuldabréfinu skyldi halda gildi sínu fram að endurútreikningi lánsins hjá A hf. Var sýknukrafa A hf. reist á því að um útreikning vaxta skyldi fara samkvæmt bráðabirgðaákvæði X við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þannig að um uppgjör skuldbindingarinnar færi eftir því sem greindi í 18. gr. laganna. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 327/2013 taldi Hæstiréttur að bein og órjúfanleg tengsl hefðu verið milli gengisbreytingarinnar og þeirra vaxta sem vísað var til í lánssamningnum. Samkvæmt því hefði ákvæði hans um vexti verið ógilt í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Þá var ekki fallist á að greiðsluáætlunin hefði falið í sér bindandi loforð um að árleg hlutfallstala kostnaðar yrði óbreytt óháð þeim forsendum sem bjuggu að baki lánskjörum og skilmálabreytingum sem átt höfðu sér stað. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu A hf. því staðfest.

Í hf. krafði R um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar samkvæmt lánssamningi útgefnum af R til forvera Í hf. á árinu 2008. Þá krafðist Í hf. þess jafnframt að honum yrði dæmdur réttur til að gera fjárnám í tiltekinni fasteign S ehf. á grundvelli tryggingarbréfs sem tryggt var með veði í fasteigninni. R byggði sýknukröfu sína á því að lánið samkvæmt lánssamningnum hefði verið tekið til uppgreiðslu á eldra láni, samkvæmt samningi hans við SV frá 2005 og bæri að líta á síðara lánið sem skilmálabreytingu hins eldra og því væru þau einn gerningur sem fæli í sér lán í íslenskum krónum sem bundið væri við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við þágildandi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Talið var að lánssamningurinn frá 2005 hefði verið í erlendum myntum og að síðari lánssamningurinn yrði ekki skilinn öðruvísi en svo að hann mælti fyrir um lán til R í íslenskum krónum til að greiða upp lán í erlendum gjaldmiðlum sem væri lögmætt. Þá var hvorki fallist á með R að lækka bæri kröfu Í hf. á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 né að vísa bæri lánssamningunum til hliðar á grundvelli tiltekinna ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Voru kröfur Í hf. því teknar til greina.

R gerði lánssamning við Sparisjóð vélstjóra 27. desember 2005 og var lánsfjárhæðin þar tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Til tryggingar láninu fékk sparisjóðurinn veð í eignarhluta S ehf. í fasteign. Hinn 21. nóvember 2008 gerði R lánssamning við Byr sparisjóð sem tekið hafði við réttindum og skyldum Sparisjóðs vélstjóra. Í samningnum kom fram að tilgangur lánveitingarinnar væri að myntbreyta lánssamningnum frá 27. desember 2005. Höfðaði Í hf. mál þetta til heimtu skuldar samkvæmt síðari lánssamningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti hefði því verið lýst yfir af hálfu Í hf. að fyrri lánssamningurinn gæti að hans mati haft áhrif á skyldur R eftir þeim síðari. Fæli sú yfirlýsing í sér þá ráðstöfun á sakarefninu að seinni samningurinn hefði raun aðeins verið samkomulag um umlíðan skuldarinnar með breytingu á gjaldmiðli hennar og hæð vaxta. Væri þetta í ósamræmi við málatilbúnað Í hf. í héraði, en í stefnu hefði aðeins verið byggt á því að skuldin væri samkvæmt lánssamningnum 21. nóvember 2008 án þess að nokkuð væri vikið að samningnum frá 27. desember 2005 þar sem stofnað var samkvæmt yfirlýsingunni til skuldarinnar. Var því talið að málið hefði verið vanreifað í héraði auk þess sem grundvelli málsins yrði ekki raskað fyrir Hæstarétti með þessu móti. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

T og H höfðuðu mál gegn Í og kröfðust viðurkenningar á því að staða láns samkvæmt skuldabréfi sem þau gáfu út í tilefni lánveitingarinnar hefði á tilteknum gjalddaga numið nánar tilgreindri fjárhæð. Var krafan á því reist að Í hefði verið óheimilt að innheimta verðbætur af láninu en af því leiddi að umframgreiðslur vegna verðbóta á afborganir og vexti yrðu reiknaðar strax við greiðslu hvers gjalddaga til frádráttar höfuðstól lánsins sem ætti að lækka sem því næmi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilhögun verðtryggingarinnar sem samið hefði verið um við útgáfu skuldabréfsins hefði verið lögmæt í ljósi ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá hefði Í við lánveitinguna til T og H borið að fara að fyrirmælum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán að því marki sem ekki hefði verið vikið frá þeim með sérlögum er hefðu gilt um starfsemi Í. Loks var talið að hvorki reglur Í um greiðslumat né fyrirmæli laga og stjórnvaldsákvarðana sem um starfsemi Í hefðu gilt hefðu vikið til hliðar skyldum hans sem lánveitanda samkvæmt lögum nr. 121/1994. Að fengnum framangreindum niðurstöðum kom næst til úrlausnar sú málsástæða T og H að Í hefði við lánveitinguna vanrækt að upplýsa þau um atriði sem honum hefði borið að tilgreina og varðaði kostnað T og H af láninu samkvæmt 5. og 6. gr. laga nr. 121/1994. Var í því sambandi gengið út frá því að til álita gæti komið að víkja til hliðar ákvæðum skuldabréfsins á grundvelli 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, hefði Í látið hjá líða að veita T og H upplýsingar um efni og áhrif skilmála skuldabréfsins í þeim mæli að ósanngjarnt væri af Í eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Að virtum dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 og ákvæðum tilskipunar nr. 87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán, svo sem henni hafði verið breytt með tilskipun nr. 90/88/EBE, var talið að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 hefði hvílt sú skylda á Í við gerð lánssamningsins að veita T og H upplýsingar um fjögur atriði. Í fyrsta lagi um höfuðstól lánsins sem væri fjárhæð þess án nokkurs kostnaðar, í öðru lagi um heildarlántökukostnað, í þriðja lagi um árlega hlutfallstölu kostnaðar sem skyldi lýst sem árlegri prósentu heildarlántökukostnaðarins af höfuðstól skuldarinnar og í fjórða lagi um heildarupphæð sem greiða ætti og væri samtala höfuðstóls, vaxta og lántökukostnaðar. Með hliðsjón af orðalagi skuldabréfsins og þeirri fjármálaráðgjöf sem leggja yrði til grundvallar að Í hefði veitt við undirritun lánsins taldi Hæstiréttur að Í hefði fullnægt þeirri upplýsingaskyldu sem á honum hefði hvílt samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994. Þá var með hliðsjón af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar ekki talið að Í hefði verið skylt samkvæmt síðastnefndum lögum að láta T og H í té við lánveitinguna sérstaka greiðsluáætlun sem gerði ráð fyrir tiltekinni hækkun vísitölu neysluverðs og að við gerð lánssamningsins hefði verið þörf að gera ráð fyrir að verðbætur teldust til heildarlántökukostnaðar. Við úrlausn málsins var enn fremur litið til þess að tilskipun 87/102/EBE hefði ekki haft lagagildi hér á landi og gæti lögskýring með hliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993 ekki leitt til annarrar niðurstöðu um túlkun ákvæða laga nr. 121/1994, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 79/2010. Samkvæmt framansögðu var Í sýknað af kröfu T og H.