Dómstólaleit

Þjóðlendur. Stjórnsýsla. Málskostnaður. Kröfugerð. Frávísun máls frá Hæstarétti að hluta. Gjafsókn. Þ krafðist þess að lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta yrðu felld úr gildi með dómi, en til vara aðeins 10. gr. laganna. Þá krafðist hann viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi Í vegna nánar tilgreindra atvika og að Í yrði gert að greiða málskostnað hans af máli nr. 4/2001 fyrir óbyggðanefnd. Með dómi Hæstaréttar 13. júní 2005 í máli nr. 217/2005 var framangreindum kröfum Þ um að lög nr. 58/1998 yrðu felld úr gildi með dómi og um viðurkenningu á rétti hans til skaðabóta vísað frá héraðsdómi. Þessar kröfur yrðu ekki bornar undir Hæstarétt með áfrýjun héraðsdóms, þar sem efnisleg afstaða hefði ekki verið tekin til þeirra, og heldur ekki varakrafa, sem Þ gerði nú við hluta þessara krafna. Var málinu því vísað frá Hæstarétti að þessu leyti. Hvað varðar kröfu Þ um greiðslu málskostnaðar fyrir óbyggðanefnd var talið að ákvörðun nefndarinnar um þóknun lögmanns hans hefði verið í samræmi við 17. gr. laga nr. 58/1998 og að engin efni væru til að hnekkja henni. Þó svo að lögmaðurinn hefði ekki vitjað greiðslu þessarar þóknunar voru ekki talin efni til að dæma Í til greiðslu hennar, enda mætti leita með fjárnámi fullnustu ákvæðis um þetta efni í úrskurði óbyggðanefndar og Þ ekki fallið frá réttindum til þessarar greiðslu samkvæmt úrskurðinum. Kröfu Þ um greiðslu útlagðs kostnaðar var jafnframt hafnað þar sem hann hafði ekki fært fram skýringar á ástæðum þess að stofnað hefði verið til einstakra kostnaðarliða eða lagt fram viðhlítandi gögn fyrir þeim. Samkvæmt framangreindu var Í sýknaður af kröfu Þ um greiðslu málskostnaðar fyrir óbyggðanefnd.

Með úrskurði 21. mars 2002, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Grímsnesafrétti og jörðum umhverfis Lyngdalsheiði í Grímsnes- og Grafningshreppi, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að afréttarland sem Grímsneshreppur hafði fengið úr landi Þingvallakirkju með makaskiptasamningi 7 september 1896, væri þjóðlenda, en innan afréttar Grímsnes- og Grafningshrepps. G krafðist þess að úrskurður nefndarinnar um landsvæðið yrði felldur úr gildi og var sú krafa tekin til greina með héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar var talið að eldri heimildir en landamerkjabréf Þingvallakirkju frá 1. september 1886 skæru ekki úr um hvernig eignarrétti að landsvæðinu hefði verið varið. Gróðurfar á svæðinu var talið benda til þess að það hefði aðeins verið nýtt til sumarbeitar, auk þess sem ráða mætti af makaskiptasamningnum að það hefðu verið afréttarnotin sem Grímsneshreppur hefði sóst eftir. Vísað var til dóms Hæstaréttar frá 31. maí 1926 þar sem yfirlýsing Grímsneshrepps um að hann ætti aðeins upprekstrarrétt í Þingvallahreppi var lögð til grundvallar því að fyrrnefndur hreppur væri ekki útsvarsskyldur til síðarnefnds hrepps vegna landsvæðisins og bréfs hreppstjóra Grímsneshrepps frá 20. apríl 1920 um að hreppurinn hefði keypt til afréttarnotkunar hluta af Þingvallaafrétti sem tilheyrði Þingvallakirkju. Að öllu virtu var ekki talið að sýnt hefði verið fram á að umrætt landsvæði hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti einstaklinga eða kirkjunnar. Þá yrði ekki ráðið af makaskiptasamningnum, fyrrgreindum dómi Hæstaréttar eða bréfi hreppstjórans að fyrirsvarmenn Grímsneshrepps hefðu talið að annað og meira en afréttarnot hefðu verið keypt með samningnum. G var heldur ekki talinn hafa sýnt fram á að skilyrðum eignarhefðar á landsvæðinu hefði verið fullnægt með þeim hefðbundnu afréttarnotum sem hann hefði haft af því. Var því talið að niðurstaða óbyggðanefndar um að landsvæðið væri þjóðlenda skyldi standa óbreytt og Í sýknað af kröfum G, að öðru leyti en því að staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að greiða bæri G útlagðan kostnað sem hann hafði ekki fengið greiddan vegna meðferðar málsins hjá óbyggðanefnd.

Með úrskurði 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Lóni í Sveitarfélaginu Hornafirði, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að land á syðsta og austasta hluta svæðisins væri eignarland. Hið sama gilti um allt svæðið sunnan og vestan Jökulsár, á milli hennar, Skyndidalsár og Vatnajökuls. Nefndin taldi hins vegar land norðan og austan Jökulsár, allt að norðurmörkum kröfusvæðisins, vera þjóðlendu og var réttur eigenda jarðarinnar Stafafells til afréttarnota þar viðurkenndur. Nefndin ákvað jafnframt að mörk eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul skyldu miðast við stöðu jökuljaðarsins eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998. Í krafðist ógildingar á úrskurði nefndarinnar varðandi landsvæðið sunnan og vestan Jökulsár að Skyndidalsá og viðurkenningar á að það teldist þjóðlenda. N og O höfðuðu gagnsök og kröfðust ógildingar á úrskurði nefndarinnar um landsvæðið norðan og austan Jökulsár og viðurkenningar á að það teldist eignarland. Með héraðsdómi voru kröfur N og O teknar til greina og jafnframt dæmt að mörk þjóðlendu og eignarlands Stafafells fylgi jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma. Fyrir Hæstarétti snerist ágreiningur aðila annars vegar um svæðið sunnan og vestan Jökulsár, sem til suðurs markast af Skyndidalsá, og hins vegar um svæðið norðan og austan Jökulsár. Hvað varðar fyrrgreint svæði var litið til þess að merkjalýsing í landamerkjabréfi Stafafells frá 1914 féll í stórum dráttum saman við eldri heimildarskjöl. Með vísan til gróðurfars og líklegra landnámsmarka var ekki talið loku fyrir það skotið að land á hásléttunum sunnan Jökulsár eða hluti þess kynni að hafa verið numinn þannig að samrýmdist landamerkjabréfinu og eldri heimildum. Staðhættir og fyrirliggjandi heimildir um gróðurfar voru þó ekki talin styðja að stofnað hefði verið til beins eignarréttar á fjalllendinu milli hásléttanna og Vatnajökuls með námi. Hins vegar var ekki talið unnt að horfa framhjá því að Í hefði hvorki gert sérstaka kröfu um að landsvæðið yrði undanskilið eignarlandi Stafafells né fært nokkuð fram sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun lands sem þannig yrði farið með. Í ljósi þessa voru ekki talin skilyrði til að skilja þetta landsvæði undan beinum eignarrétti N og O. Var því lagt til grundvallar að umrætt svæði, sem landamerkjabréf Stafafells tók til, væri eignarland og fylgt fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 345/2005 við ákvörðun marka eignarlands og þjóðlendu við Vatnajökul. Hvað varðar land norðan og austan Jökulsár var komist að þeirri niðurstöðu að ekki fengi stoð í eldri heimildum að það hefði verið innan landamerkja Stafafells fyrir gerð landamerkjabréfsins 1914. Var þannig ekki talið njóta við heimilda sem gætu bent til þess að landið hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti. Þá voru staðhættir, einangrun landsvæðisins og fjarlægð frá byggð talin vera með þeim hætti að ólíklegt væri að nokkur hluti þess hefði verið numinn. N og O voru heldur ekki taldar hafa fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar að landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem umráðamenn Stafafells hefðu ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins, sem taldist gróinn. Þá var ekki talið að eigandi Stafafells árið 1914 þegar landamerkjabréfið var gert hefði getað stuðst við neina haldbæra eldri heimild um þau merki hennar norðan Jökulsár sem greint var frá í bréfinu. Að þessu virtu var ekki talið að N og O, sem leiddu rétt sinn frá þeim eiganda, gætu borið því við að þær hefðu haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að eignarréttur hefði unnist að landi, sem ekki hefði átt undir Stafafell áður, með landamerkjabréfinu 1914, sem að auki var ekki samþykkt af hálfu þeirra sem kunna að hafa talið til réttinda yfir landi til austurs og norðurs við merkin eins og þeim var lýst fyrir norðan Jökulsá. Var samkvæmt því fallist á með Í að þrætulandið norðan Jökulsár væri innan marka þjóðlendu og voru mörk hennar dregin með nánar tilgreindum hætti. Í hafði ekki andmælt rétti eigenda Stafafells og Brekku til hefðbundinna afréttarnota á svæðinu og var það því jafnframt talin afréttareign N og O.

Með úrskurði óbyggðanefndar 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Nesjum í Sveitarfélaginu Hornafirði, voru mörkin látin fylgja jökuljaðri eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og jökullinn ofan þeirrar línu talinn þjóðlenda en allt neðan hans eignarland allt að mörkum fyrrum Neshrepps og Lónshrepps og til sjávar. Sú undantekning var þó gerð að Hoffells-Lambatungur voru taldar afréttur í þjóðlendu sem eigendur jarðarinnar Hoffells ættu rétt yfir. Ú o.fl. kröfðust ógildingar á þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar að Hoffells-Lambatungur væri þjóðlenda og viðurkenningar á því að svæðið væri háð einkaeignarrétti þeirra. Með héraðsdómi voru kröfur þeirra teknar til greina. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að ekki hefði verið sýnt fram á nokkuð því til styrktar að Hoffells-Lambatungur hefðu verið numdar í öndverðu. Þá var talið að landamerkjabréf Hoffells frá 1884 benti ekki til annars en að svæðið hefði verið afréttur og aðskilið frá öðru landi jarðarinnar. Engar heimildir lágu fyrir um not svæðisins til annars en sumarbeitar og voru Ú o.fl. ekki talin hafa sýnt fram á að skilyrðum eignarhefðar á landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem umráðamenn Hoffells hefðu ásamt fleirum haft af því. Þá varð ekki séð að Ú o.fl. hefðu mátt vænta þess að þau ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði. Að öllu þessu virtu voru þau ekki talin hafa sýnt fram á að landið væri háð beinum eignarrétti. Var niðurstaða óbyggðanefndar um að landsvæðið væri þjóðlenda í afréttarnotum þeirra því staðfest og Í sýknaður af kröfum þeirra.

Með úrskurði 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Öræfum í sveitarfélaginu Hornafirði, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þessi mörk ættu að fylgja jökuljaðri Vatnajökuls eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og að allt land ofan þessara marka skyldi vera þjóðlenda en eignarlönd neðan þeirra. Í krafðist ógildingar á úrskurðinum annars vegar varðandi landsvæði er tók til jarðarinnar Skaftafells og hins vegar að því er laut að svæðinu austan Kvískerja að austurmörkum Öræfa og viðurkenningar á nánar tilteknum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda á þessum svæðum. Í héraðsdómi var kröfum Í er lutu að fjalllendi Skaftafells vísað frá dómi og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 6. september 2005. Snerist málið því aðeins um þá kröfu að afmarkað landsvæði á Skeiðarársandi, sem óbyggðanefnd taldi tilheyra jörðinni Skaftafelli II, auk landsvæðisins austan Kvískerja, skyldi teljast þjóðlenda. Um svæðið á Skeiðarársandi var vísað til þess að rannsóknir sérfræðinga gæfu til kynna að gróður á því gæti hafa verið öllu meiri við landnám en nú, en hann spillst vegna ágangs jökulvatna og framskriðs Skeiðarárjökuls. Óumdeilt væri að þetta svæði félli innan landamerkja Skaftafells II eins og þeim væri lýst í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1890. Ekki lágu hins vegar fyrir eldri heimildir, sem studdu að hið umdeilda svæði hefði verið numið til eignar og þannig orðið hluti af jörðinni. Aftur á móti þóttu gerðir menntamálaráðherra og Náttúruverndarráðs í tengslum við stofnun þjóðgarðs í Skaftafelli og nýbýlis í Freysnesi í landi Skaftafells II, þar sem ítrekað var lagt til grundvallar að landsvæðið væri eignarland eigenda jarðarinnar, ósamrýmanlegar dómkröfum Í í málinu. Með vísan til þess var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu eigenda jarðarinnar af þeim kröfum. Kröfulína Í austan Kvískerja fylgdi landamerkjum Kvískerja gagnvart því landsvæði, sem talið var að tilheyrt hefði jörðinni Fjalli. Austan við það svæði tók við land, sem fallið hafði undir jörðina Breiðármörk. Fól kröfugerð Í í sér að allt þetta land skyldi teljast þjóðlenda en til vara að Breiðamerkurfjall væri þjóðlenda. Kröfunum var beint að þeim sem töldu til eignarréttar að umræddu svæði, annars vegar að eigendum jarðarinnar Hofs í Öræfum vegna Fjalls, og hins vegar að K ehf. og ýmsum einstaklingum, sem töldu sig eiga landsvæðið austan þess, en allir þessir aðilar kröfðust þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði látinn standa óbreyttur. Eigendur Hofs reistu kröfu sína einkum á landamerkjabréfi þeirrar jarðar frá 1922 en þar kom fram að Hof ætti Breiðamerkurfjall og land á Breiðamerkursandi að ákveðnum mörkum. Þótti upplýst að Hofskirkja hefði eignast jörðina Fjall á tímabilinu frá 1343 til 1387 og að ekki yrði annað ráðið af orðalagi máldaga kirkjunnar 1387 en að um beinan eignarrétt hefði þá verið að ræða. Ekki var þó unnt að skilja yngri heimildir á annan veg en að eigendur Hofs hefðu sjálfir um margra alda skeið álitið sig eingöngu njóta afnotaréttinda í landi jarðarinnar. Var því talið að þeir hefðu gefið upp beinan eignarrétt að landinu, hafi ekki farið um hann á annan veg. Þótti landamerkjabréfið því ekki veita haldbæra sönnun fyrir beinum eignarrétti eigenda Hofs að landinu auk þess sem ekkert lá fyrir til stuðnings því að þeir hefðu öðlast beinan eignarrétt að því fyrir hefð. Var því fallist á kröfu Í um að landsvæðið teldist þjóðlenda, sem þó væri háð ákveðnum afnotarétti eigenda Hofs. Samkvæmt heimildum mun jörðin Breiðármörk að hálfu hafa verið í eigu konungs og að hálfu í bændaeign þegar hún fór í eyði 1698. Ekkert lá fyrir um að þeir sem nú álitu sig eigendur að öðrum helmingi landsins, sem talið var að áður hefði tilheyrt konungi, hefðu öðlast annan rétt yfir landsvæðinu en hluta Breiðamerkurfjöru. Þá þótti eignarheimild K ehf., sem byggðist á afsali frá manni, sem engin gögn lágu fyrir um að hefði átt nokkur réttindi yfir svæðinu, með öllu haldlaus. Ekkert lá heldur neitt fyrir í málinu til stuðnings því að eigendur Kvískerja hefðu öðlast beinan eignarrétt að því fyrir hefð. Varð því ekki séð að nokkur gæti lengur talið til beins eignarréttar að þessu landsvæði og var það því talið þjóðlenda, sem þó væri háð ákveðnum afnotaréttindum stefndu í þessum þætti málsins.

K krafðist þess aðallega að fellt yrði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar frá 14. nóvember 2003 í máli nr. 1/2001 þess efnis að landsvæði á milli Hrútárjökuls og Fjallsjökuls sem nefnt er Ærfjall, svo sem það er afmarkað af jökli við gildistöku laga nr. 58/1998 teldist þjóðlenda. Þá krafðist hann viðurkenningar á því að land innan kröfulínu hans fyrir óbyggðanefnd umhverfis Ærfjall væri eignarland hans, svo og að merki jarðarinnar Kvískerja gagnvart jökli yrðu ákveðin við jökulbrún eins og hún væri á hverjum tíma. Til vara krafðist K þess að viðurkennt yrði að Ærfjall væri afréttareign jarðarinnar. Í héraðsdómi var fallist á það með óbyggðanefnd að krafa K um beinan eignarrétt að Ærfjalli gæti ekki stuðst við lýsingu landamerkjabréfs og að ekki hefði verið sýnt fram á að svæðið væri eignarland fyrir nám, löggerninga eða með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hafði verið háttað var heldur ekki talið sýnt fram á að eignarhefð hefði verið unnin á því. Niðurstaða héraðsdóms um að Ærfjall væri þjóðlenda var staðfest í Hæstarétti. Með vísan til framburðar eins eigenda K um að Ærfjall hefði lengi verið nýtt til sauðfjárbeitar, þess að ekki var fram komið að eigendur annarra jarða teldu sig eiga beitarrétt í fjallinu og ljósrita úr dagbókum ábúenda á jörðinni þar sem fram kom að þeir hefðu nýtt fjallið til sauðfjárbeitar á árunum 1929 til 1981 var hins vegar fallist á varakröfu K um að Ærfjall væri afréttur Kvískerja.

Í höfðaði mál á hendur nokkrum jarðeigendum í sveitarfélaginu H til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur þar sem dregin voru mörk eignarlanda jarðanna og þjóðlendna. Beindi Í meðal annars kröfum að sjálfu sér sem eiganda tveggja jarða. Talið var að ákvæði laga nr. 58/1998 yrðu ekki skilin á annan veg en að dómsmál sem rekin væru um úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt 19. gr. laganna lytu almennum reglum um forræði aðila á sakarefni í einkamáli, en samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars yrði dómsmál ekki rekið milli sama aðila til sóknar og varnar. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um frávísun dómkrafna Í á hendur sjálfu sér.

Með lögum nr. 58/1998 var í fyrsta sinn mælt í almennri löggjöf fyrir um eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda og stjórnsýslu þar. Með lögunum var komið á fót óbyggðanefnd, sem skyldi eiga frumkvæði að því að skera með skipulegum hætti úr um eignarrétt á einstökum svæðum landsins. Eitt fyrstu málanna sem óbyggðanefnd tók til meðferðar varðaði Biskupstungnaafrétt og efstu lönd í Biskupstungnahreppi (síðar Bláskógabyggð). Samkvæmt kröfugerð íslenska ríkisins skyldu mörk eignarlands og þjóðlendu dregin með nánar tilteknum hætti langt innan marka þess landsvæðis, sem tilteknir eigendur jarða á svæðinu töldu sér til eignar samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum. Var þess krafist af hálfu ríkisins að allt land norðan kröfulínunnar skyldi teljast þjóðlenda. Í niðurstöðu óbyggðanefndar fólst að svokallaður Framafréttur og afréttur norðan vatna væri þjóðlenda og afréttur Biskupstungnahrepps. Sérstaklega var tekin afstaða til svæðis við Hagavatn og Hagafell, sem úrskurðað var þjóðlenda. Suðurmörk þjóðlendulínu voru dregin um Hagavatn, Farið, Sandvatn og Sandá og þar með hafnað kröfu ríkisins um viðurkenningu á því að mörk þjóðlendu næðu inn á landsvæði, sem eigendur tiltekinna jarða kröfðust viðurkenningar á að væri háð einkaeignarrétti þeirra. Ríkið krafðist þess fyrir dómi að mörk þjóðlendu yrðu dregin með nánar tilteknum hætti sunnan Framafréttar og úrskurður óbyggðanefndar að því leyti felldur úr gildi. Bláskógabyggð krafðist þess að úrskurður nefndarinnar varðandi Framafrétt yrði felldur úr gildi og eignarréttur sveitarfélagsins að honum viðurkenndur. Landeigendur kröfðust staðfestingar á úrskurði nefndarinnar. Hæstiréttur féllst ekki á þau sjónarmið Bláskógabyggðar og landeigenda að með lögum nr. 58/1998 væri ekki fullnægt kröfum um réttláta málsmeðferð. Ekki heldur að nefndinni hafi ekki verið ætlað að lögum að taka til umfjöllunar kröfur ríkisins um land sem þinglýstar heimildir væru til um, né heldur að nefndin hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni með fullnægjandi hætti. Af hálfu ríkisins var því haldið fram í málinu að land norðan við kröfulínur þess hafi hvorki verið numið á landnámsöld né síðar. Landeigendur gætu því ekki sannað að þeir hafi öðlast beinan eignarrétt að því fyrir nám, en frumeignarréttur að landi geti einungis stofnast með þeim hætti eða með löggjöf. Við úrlausn málsins naut ekki við glöggra heimilda um landnám á þessu svæði en þó var ekki talið að gróðurleysi hafi staðið því í vegi að land norðan við kröfulínur ríkisins yrði numið. Að auki væri stór hluti þessa svæðis einungis í 200-300 metra hæð yfir sjávarmáli. Í ljósi þessa varð ekki lagt á landeigendur að sýna frekar fram á það en gert hafði verið að land norðan við kröfulínur hafi verið numið við landnám eða síðar, þannig að það hafi verið nýtt með öðrum hætti en til takmarkaðra afnota yfir sumarmánuðina, líkt og ríkið hélt fram að hefði verið. Gætu úrslit málsins ekki ráðist af sönnun um þetta atriði. Svo sem merkjum jarða í Úthlíðartorfu, Haukadalstorfu og jarðarinnar Hóla var lýst í landamerkjabréfum ná þær, auk lands Tunguheiðar, yfir allt land sunnan Framafréttar. Vegna þessarar afmörkunar var talið að einkum skipti máli hvort sönnun teldist fram komin fyrir því að land þessara jarða væri eignarland. Eignardómur hafi gengið um Tunguheiði árið 1980, þar sem viðurkenndur hafi verið beinn eignarréttur Bræðratungukirkju að landinu. Ríkið hafi kosið að una héraðsdómi í því máli og sé dómurinn bindandi um úrslit máls. Kröfu ríkisins um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land Bræðratungukirkju á Tunguheiði var því hafnað þegar af þeirri ástæðu. Merkjum jarða í Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu var lýst í landamerkjabréfum frá 1885 og 1883, sem voru árituð um samþykki eigenda flestra aðliggjandi jarða. Þá var landamerkjum jarðanna einnig lýst í eldri heimildum og féllu þær lýsingar saman við landamerki jarðanna. Var samkvæmt þessu lagt til grundvallar að svæði, sem landamerki jarðanna tóku til, væri eignarland og því hafnað kröfu ríkisins um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land þessara jarða. Fyrir jörðina Hóla var gert landamerkjabréf árið 1884, sem var áritað um samþykki af eigendum nokkurra aðliggjandi jarða. Sú merkjalýsing studdist ekki við eldri ritaðar heimildir um landamerki jarðarinnar en að öðru leyti áttu flest sömu sjónarmið við um Hóla og Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu. Þannig var leitt í ljós að allt landsvæðið austan og vestan við Hóla væri eignarland. Þótti ekkert fram komið í málinu sem stutt gat að munur yrði gerður á landi Hóla og aðliggjandi landsvæðum. Var því hafnað kröfu ríkisins um að mörk þjóðlendu yrðu dregin inn fyrir landamerki Úthlíðartorfu, Haukadalstorfu, Hóla og Tunguheiðar, eins og þeim var lýst í landamerkjabréfum og dómi. Af því leiddi sjálfkrafa vegna landfræðilegra aðstæðna, að ekki var heldur fallist á kröfur ríkisins um mörk þjóðlendu innan lýstra landamerkja Austurhlíðar, Neðri-Dals og Helludals I og II, en síðarnefndu jarðirnar ná ekki að Framafrétti heldur eru umluktar landi Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu til norðurs og vesturs. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ósannað væri að Framafréttur hafi orðið eignarland fyrir nám eða löggerninga eða með öðrum hætti. Þá styðji gögn um ráðstöfun vatnsréttinda á afréttinum ekki við kröfu Bláskógabyggðar um eignarrétt sveitarfélagsins að afréttinum. Meðal annars hafi samningi frá 1917 um sölu vatnsréttinda á afréttinum verið þinglýst með athugasemd um eignarheimild hreppsins fyrir hinu selda. Hreppnum hafi því þegar á þeim tíma mátt vera ljóst að ríkið hafi vefengt að sveitarfélagið ætti beinan eignarrétt á Biskupstungnaafrétti. Ekki hafi verið sýnt fram á annað en að Framafréttur hafi frá upphafi verið nýttur til sameiginlegrar sumarbeitar fyrir búfé á sama hátt og eigi við um samnotaafrétti almennt. Teldist Framafréttur samkvæmt því vera þjóðlenda jafnframt því sem afréttarnot Bláskógabyggðar voru viðurkennd.

Eignarréttur. Fasteign. Afréttur. Þjóðlenda. Málskostnaður. Aðild. Vanreifun. Frávísun máls frá héraðsdómi að hluta. Í úrskurði óbyggðanefndar, samkvæmt lögum nr. 58/1998, um Biskupstungnaafrétt og efstu lönd í Biskupstungnahreppi (síðar B) var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu við eignarland lægju að norðanverðum þinglýstum landamerkjum Tunguheiðar og nokkurra jarða, en allur Biskupstungnaafréttur og landsvæði við Hagafell teldust til þjóðlendna. Málsaðilar báru úrskurð nefndarinnar um mörk þjóðlendu undir dómstóla og var ágreiningur um þann hluta Biskupstungnaafréttar, sem nefndur er afréttur norðan vatna, skilinn frá við meðferð málsins fyrir héraðsdómi og dæmt um hann í þessu máli, en að öðru leyti leyst úr málinu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Íslenska ríkið krafðist viðurkenningar á því að afréttur norðan vatna væri þjóðlenda, en féllst á rétt B til hefðbundinna afréttarnota. B taldi sig á hinn bóginn eiga beinan eignarrétt að afréttinum. Þegar litið var til alls þess, sem fram var komið í málinu var fallist á röksemdir óbyggðanefndar fyrir því að ekki hafi verið sannað að afréttur norðan vatna hafi nokkurn tíma verið háður fullkomnum eignarrétti kirkjunnar eða annarra, hvorki fyrir nám, með löggerningum eða með öðrum hætti. Orðalag í máldögum um afréttareign kirkna gæti ekki ráðið úrslitum um að þær hafi átt annað og meira en afréttarnot, auk þess sem staðhættir og einangrun landsvæðisins væru með þeim hætti, að líkur stæðu gegn óskoruðum eignarrétti að landi þar. Var héraðsdómi því hnekkt að þessu leyti og staðfestur úrskurður óbyggðanefndar um að afréttur norðan vatna væri þjóðlenda og afréttur B. Krafa B um að breytt yrði ákvörðun óbyggðanefndar um greiðslu málskostnaðar var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.