Dómstólaleit

G höfðaði mál á hendur B og krafðist greiðslu 4/5 hluta stofnkostnaðar vegna uppsetningar girðingar á grundvelli 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga. Til vara byggði G á því að B bæri að greiða helming kostnaðar við umrædda girðingu. Laut ágreiningur málsins einkum að því hvort girðing G lægi milli annars vegar afréttar, sem ætlað var í upphafi að væri afréttur B, og hins vegar heimalands G eða hvort girðingin væri á mörkum tveggja afrétta. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið afsakanlegt að B hefði ekki fyrr en í greinargerð til Landsréttar haft uppi þá málsástæðu að stærsti hluti girðingarinnar lægi að þjóðlendu sem B ætti hvorki bein eignarréttindi yfir né beitarréttindi. Yrði grundvelli málsins verulega raskað kæmist málsástæðan að, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 187. gr. laganna og var því ekki tekið tillit til hennar við úrlausn málsins. Hæstiréttur vísaði til þess að glögglega yrði ráðið af þeim dómum Hæstaréttar sem gengið hefðu um landsvæðið að sá hluti jarðar G sem lægi að girðingunni hefði verið og væri enn nýttur sem afréttur af hálfu B og forvera hans í meira en öld. Skiptist jörð G því í heimaland, sem undirorpið hefði verið sérstakri og meiri háttar nýtingu, og afréttarland í takmarkaðri notum. Komst Hæstiréttur því að þeirri niðurstöðu að girðingin lægi á mörkum afrétta. Hæstiréttur taldi varakröfu G, sem hann hafði uppi fyrir Hæstarétti, rúmast innan aðalkröfu hans og ekki raska grundvelli málsins. Hæstiréttur vísaði til þess að samkvæmt 5. málslið 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga giltu sömu reglur um skiptingu kostnaðar við girðingu milli tveggja afréttarlanda og við landamerkjagirðingar og að í 1. mgr. 5. gr. laganna segði að vildi umráðamaður lands girða það hefði hann rétt til að krefjast þess að sá eða þeir sem ættu land að hinu fyrirhugaða girðingarstæði greiddu girðingarkostnaðinn að jöfnu að tiltölu við lengd girðingar fyrir landi hvers og eins og sé það meginreglan. Hlutverk matsnefndar hefði ekki verið að skera úr um rétt G til samgirðingar, heldur einvörðungu um hentuga legu girðingar. Hefði G mátt gera ráð fyrir því á grundvelli bréfaskipta aðila að B myndi ekki skorast undan greiðsluþátttöku vegna girðingarinnar með öllu. Var því fallist á varakröfu G um að kostnaður við girðinguna mynda skiptast til helminga, sbr. 5. málslið 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga.

O höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Þóreyjartungur í Borgarbyggð, með nánar tilgreindum merkjum, teldist þjóðlenda í afréttareign O. Reisti O kröfu sína á því að umrætt landsvæði teldist eignarland sitt. Héraðsdómur sýknaði Í af kröfum O en Landsréttur tók kröfur O til greina. Í áfrýjaði dómi Landsréttar og krafðist fyrir Hæstarétti sýknu af kröfum O. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þrátt fyrir að lýsingar í hinum ýmsu gerðum Landnámu af landnámi á þessu svæði væru ekki að öllu leyti glöggar og samrýmanlegar yrði sú ályktun dregin af þeim að umþrætt landsvæði hefði í upphafi tilheyrt hinu víðfeðma landnámi Skalla-Gríms. Um landnám Þóreyjartungna vísaði rétturinn til þess að óbyggðanefnd hefði komist að þeirri niðurstöðu að aðliggjandi heiðarlönd, Lundartunga og Oddstaðatunga, hefðu verið numin í öndverðu og teldust eignarlönd. Þá hefði Í ekki gert kröfu fyrir óbyggðanefnd um að landsvæði norður af Þóreyjartungum teldist þjóðlenda. Flest sömu sjónarmið ættu við um Þóreyjartungur og umrædd heiðalönd, að því er varðaði lýsingar Landnámu á landnámi á svæðinu, staðháttum, hæð yfir sjávarmáli og gróðurfari. Ekki stæðu rök til annars en að niðurstaðan yrði sú sama að því er varðaði nám Þóreyjartunguna og talið nægilega sýnt fram á að þær hefðu verið numdar með þeim hætti að beinn eignarréttur hefði stofnast yfir þeim. Niðurstaða um það hvort beinn eignarréttur hefði haldist réðist einkum af heildarmati á heimildum um eignarréttindi yfir Þóreyjartungum og inntaki þeirra, heimildum um nýtingu þeirra og fyrirliggjandi upplýsingum um gróðurfar og staðhætti. Rétturinn taldi að heimildir um jörðina Hrísa og Þóreyjartungur veittu því næga stoð að Þóreyjartungur hefðu lengst af verið hluti af jörðinni Hrísum og að beinn eignarréttur hefði ekki fallið niður þótt Reykholtskirkja hefði í lok 19. aldar selt landsvæðið til sveitarfélags og síðar til O. Hæstiréttur komst meðal annars að þeirri niðurstöðu að Þóreyjartungur hefðu ekki verið nýttar sem samnotaafréttur fyrr en þær komust úr eigu Reykholtskirkju. Loks bar Hæstiréttur saman þá þætti sem heiðarlöndin Þóreyjartunga, Lundartunga og Oddsstaðartunga ættu sameiginlega í eignarréttarlegu tilliti og komst að þeirri niðurstöðu að Þóreyjartungur og Lundartunga ættu að nær öllu leyti og Oddsstaðatunga að flestu leyti þá þætti sameignlega sem mestu máli skipti við afmörkun á landsvæðum sem teljast annars vegar undirorpin beinum eignarrétti og hins vegar þjóðlendur. Hæstiréttur taldi að rök stæðu ekki til annars en að niðurstaðan yrði sú sama að því er varðaði eignarréttarlega stöðu Þóreyjartungna, Lundartungu og Oddsstaðatungu svo og aðliggjandi landsvæða til norðurs, það er að Þóreyjartungur teldust eignarland O. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms var því staðfest.

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Skíðadalsafréttur væri þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti krafðist D þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þetta varðaði. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og vísað til þess að af þeirri frásögn yrði engin ályktun dregin um hvort land innan merkja Skíðadalsafréttar hefði í öndverðu verið numið. Þá var gerð grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum og talið ljóst að allt frá því um árið 1600 hefði landsvæðið nánast undantekningalaust verið nefnt þar berum orðum afréttur, í nokkrum tilvikum hefði afrétturinn verið sagður ítak kirkjunnar á Völlum, deilt hefði verið um hvort þörf hefði verið heimildar til upprekstrar á hann og hvort greiðsla afréttartolls hefði átt að koma fyrir. Ekkert hefði komið fram um að þetta svæði hefði verið notað til annars en upprekstrar búfjár. Var talið að engin viðhlítandi rök stæðu til annars en að líta svo á að réttindi yfir þessu landi hefðu verið fólgin í óbeinum eignarréttindum til hefðbundinna nota á því til upprekstrar og annars þess, sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Í ljósi þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfu D.

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Hnjótafjall væri þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti kröfðust E og G sem eigendur jarðarinnar Atlastaða þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þetta varðaði. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og vísað til þess að af þeirri frásögn yrði engin ályktun dregin um hvort land á svæðinu Hnjótafjalli hefði í öndverðu verið numið. Þá var gerð grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum og talið að leggja yrði til grundvallar að allt frá elstu heimildum um réttindin á landsvæðinu Hnjótafalli hefði verið við það miðað að þau væri fólgin í óbeinum eignaréttindum til hefðbundinna nota á landi til upprekstrar búfjár og annars þess, sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að auki hefði verið í landamerkjabréfi fyrir Atlastaði frá 1884 tekið fram að jörðinni fylgdi afréttarland með heitinu Hnjótar og var sérstaklega greint frá merkjum þess „móts við heimaland Atlstaða“. Í ljósi þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfum E og G.

Í úrskurði Óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Arnarstaðatungur væri þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti kröfðust J, D og L þess aðallega að úrskurður Óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þann hluta hans varðaði og viðurkennt að þar væri enga þjóðlendu að finna en til vara kröfðust þeir viðurkenningar á tilteknum afnotaréttindum sínum innan þjóðlendu. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og tiltekið að þar væri syðst getið Villingadals, þaðan sem væru um 8 km til norðurmerkja Arnarstaðatungna. Vísaði rétturinn til þess að hvorki nyti við annarra ritheimilda um hugsanlegt landnám í Eyjafjarðardal né um byggð vestan Eyjafjarðarár fyrir sunnan jörðina Úlfa ef frá væru taldar heimildir um sel í Arnarstaðatungum frá Arnarstöðum. Taldi Hæstiréttur að í málinu gæfi því ekkert til kynna að nokkru sinni hefði verið föst búseta innan merkja Arnarstaðatungna. Við mat á því hvort færðar hefðu verið líkur að því á annan hátt að land í Arnarstaðatungum hefði verið numið og þannig orðið háð beinum eignarétti væri til þess að líta að norðurmerki landsvæðisins væru um 44 km frá sjó, nýtanlegt land þar lítið og svæðið að mestu gróðursnautt hálendi. Frá suðurmerkjum Arnarstaða og Arnarfells væru um 13 km til norðurmerkja Arnarstaðatungna en milli þeirra landa væru sjö jarðir austan við Eyjafjarðará. Hæstiréttur taldi engar heimildir gefa til kynna að Arnarstaðir hefðu verið eldri jörð en þær sem stæðu á milli hennar og Arnarstaðatungna og hefði hvorki legið fyrir hvernig stofnað hefði verið til réttinda jarðarinnar þar né hvort önnur jörð kynni áður að hafa farið með þau. Taldi Hæstiréttur óhjákvæmilegt að draga þá ályktun af nánar tilteknum heimildum að réttindi Arnarstaða og á síðari stigum einnig Arnarfells yfir landi innan merkja Arnarstaðatungna hefðu einvörðungu verið hefðbundin not á því til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hefðu í aldanna rás verið hafðir til og var því niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um að Arnarstaðatungur væri þjóðlenda. Jafnframt var varakröfu J, D og L hafnað þar sem hún ætti sér enga stoð í lögum.

Í úrskurði Óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Hólaafréttur að meðtöldum svonefndum Jórunnarstaðatungum væri þjóðlenda, svo og að nyrsti hluti landsvæðisins væri í afréttareign eigenda jarðanna Hóla og Jórunnarstaða í Eyjafjarðarsveit. Að úrskurðinum gengnum féllu eigendur Jórunnarstaða frá tilkalli sínu til Jórunnarstaðatungna og viðurkenndu að það svæði ætti réttilega undir jörðina Hóla samkvæmt þinglýstri heimild. Þáverandi eigendur Hóla höfðuðu mál til að fá úrskurði Óbyggðanefndar hnekkt vegna þessa landsvæðis í heild, en S og G tóku síðar við aðild að málinu á grundvelli kaupa á jörðinni. Fyrir Hæstarétti kröfðust S og G þess að úrskurður Óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þann hluta Hólaafréttar varðaði, sem talinn hafði verið þjóðlenda í afréttareign Hóla, og að viðurkennt yrði að þar væri enga þjóðlendu að finna. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og tiltekið að þar væri syðst getið Villingadals, þaðan sem væru um 10 km suður til norðurmerkja Hólaafréttar. Vísaði rétturinn til þess að hvorki nyti við annarra ritheimilda um hugsanlegt landnám í Eyjafjarðardal né lægju fyrir gögn um fornleifarannsóknir innan merkja landsvæðisins eða í nálægð við það. Þetta taldi Hæstiréttur ekki standa því í vegi að leiða mætti á annan hátt nægilegar líkur að því að land hefði verið numið á svæðinu og þar með háð beinum eignarrétti. Við mat á því væri til þess að líta að norðurmerki landsvæðisins væru um 50 km frá sjó og þar væri Eyjafjarðardalur orðinn þröngur og umlukinn bröttum hlíðum, nýtanlegt land þar lítið, svo og að um 14 km skildu milli landsvæðisins og jarðarinnar Hóla og lægju margar jarðir þar á milli. Hæstiréttur taldi að álykta mætti af fyrirliggjandi heimildum að nánar tilgreindar jarðir í Eyjafirði, þar á meðal Hólar, væru fornar þótt þeirra hefði ekki verið getið í heimildum meðal fyrstu landnámsjarða, en gögn málsins veittu á hinn bóginn engar vísbendingar um að Hólar væri elst þessara jarða og upphaflega stærri en nú væri og að aðrar nánar tilgreindar jarðir austan og vestan Eyjafjarðarár hefðu byggst úr henni. Gegn því mælti og frásögn í Landnámabók um landnámssvæði í Eyjafjarðardal, en heimildir um eignarhald á áðurgreindum jörðum á 16. öld gætu ekki verið til marks um uppruna þeirra eftir landnám. Því taldi rétturinn ekki unnt að líta svo á að líklegt væri að land, sem nú væri innan Hólaafréttar, hefði í öndverðu verið syðsti hlutinn af stóru landnámi jarðarinnar Hóla og hefði síðar greinst frá henni með tilurð nýrra jarða í landi hennar. Þá taldi Hæstiréttur að jarðakaupabréf frá 1375 benti ekki til annars en að landsvæðið hefði verið upprekstrarland, sem fylgt hefði Hólum og verið háð umfangsmiklum ítaksréttindum annarra. Aðrar yngri heimildir ættu það sammerkt að vísa ýmist til afréttar Hóla á Eyjafjarðardal eða heimildar annarra til að reka þangað búfénað. Þegar heimildirnar væru virtar í heild komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að réttindi eigenda Hóla hefðu verið bundin við hefðbundin afréttarnot og var niðurstaða hins áfrýjaða héraðsdóms því staðfest um að nyrsti hluti Hólaafréttar væri þjóðlenda í afréttareign S og G.

F, E og S kröfðu K um endurgreiðslu hluta útlagðs kostnaðar, á grundvelli 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001, vegna girðingar sem þeir settu upp á mörkum jarðarinnar Tungufells, sem þeir voru þinglýstir eigendur að, og Hrunaheiða, sem var þjóðlenda en jafnframt afréttareign eigenda prestssetursjarðarinnar Hruna. Skipuð hafði verið úrskurðarnefnd samkvæmt 7. gr. girðingarlaga til að skera úr um ágreining sem uppi hafði verið milli F, E, S, íslenska ríkisins og K vegna girðingarinnar. Við meðferð málsins fyrir nefndinni gerðu hvorki íslenska ríkið né K athugasemdir við nauðsyn girðingarinnar, legu eða kostnað við gerð hennar og takmarkaði nefndin því úrlausn sína við að skera úr um hvort greiðsluskylda vegna girðingarinnar hvíldi á íslenska ríkinu eða K. Var það niðurstaða nefndarinnar að skyldan hvíldi á þeim fyrrnefnda. Höfðu F, E og S í framhaldinu mál á hendur íslenska ríkinu og kröfðust greiðslu sömu fjárhæðar og þeir kröfðu K um í máli þessu en íslenska ríkið höfðað gagnsakarmál á hendur F, E, S og K og krafist ógildingar á úrskurði nefndarinnar. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 612/2013 var íslenska ríkið sýknað og úrskurðurinn felldur úr gildi. Var jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að Prestssetrasjóður hefði eigi síðar en á því tímamarki sem dómur Hæstaréttar í máli nr. 133/2006 var kveðinn upp ótvírætt verið eigandi Hruna, en við gildistöku laga nr. 82/2007 tók K við málefnum prestssetursjarða af Prestsseturssjóði. Höfðuðu F, E og S í kjölfar dómsins mál þetta á hendur K. Hélt K því fram að F, E og S hefði borið samkvæmt 5. og 6. gr. girðingarlaga að leita fyrirfram úrlausnar úrskurðarnefndar samkvæmt 7. gr. laganna áður en hafist hefði verið handa við verkið svo réttar til samgirðingar yrði neytt. Hefði þessu skilyrði ekki verið fullnægt þar sem þeir hefðu hafið framkvæmdirnar áður en nefndin úrskurðaði í málinu og niðurstöður dómstóla lágu fyrir. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 7. gr. girðingarlaga væri það hlutverk nefndarinnar að skera úr um hvers konar girðingu skyldi reisa, kostnaðarskiptingu vegna hennar eða aðra framkvæmd verksins. Samkvæmt því væri það ekki í verkahring nefndarinnar að komast að niðurstöðu um hverjum væri skylt að taka þátt í kostnaði við að reisa girðingu samkvæmt lögunum. Af því leiddi að þegar í ljós hefði komið við meðferð málsins fyrir nefndinni að ekki væri ágreiningur með aðilum um atriði sem í valdi nefndarinnar stóð að úrskurða um hefði henni borið að fella málið niður. Þegar að þeirri ástæðu hefðu engin efni verið til að leggja málið á ný fyrir nefndina áður en F, E og S beindu greiðslukröfu að K. Gæti það atriði því ekki staðið því í vegi að krafa þeirra næði fram að ganga. Þá var hvorki fallist á með K að krafa F, E og S væri fallinn niður fyrir tómlætis sakir né að hún væri fyrnd, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Af þessu virtu og með vísan til 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga var talið að K bæri að greiða ⅘ girðingarkostnaðarins. Var krafa F, E og S því tekin til greina.

S o.fl. kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Nýjabæjarafréttur í Akrahreppi í Skagafirði væri þjóðlenda í afréttareign þeirra. Var krafan á því reist að landsvæðið væri eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að sakarefnið í málinu væri ekki hið sama og fjallað hafði verið um í dómi réttarins í máli nr. 128/1967 þar sem Í hefði ekki verið aðili að því máli, dómkröfur hefðu verið annars eðlis og landsvæðið, sem eldra málið hefði tekið til, hefði einungis verið hluti af landinu sem félli innan þeirra merkja Nýjabæjarafréttar sem miðað væri við í máli þessu. Hefði dómurinn því ekki þau áhrif sem um ræddi í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en á hinn bóginn hefði hann fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greindi, þar til það gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Vísaði Hæstiréttur til þess að af gögnum málsins og af heiti jarðarinnar Nýjabæjar einu og sér yrði ályktað að hún væri ekki frá elstu tíð byggðar, en talið hefði verið að frá 14. öld hefði verið bær þar sem hann síðan hefði staðið uns jörðin hefði farið í eyði á 19. öld. Þá yrði ekkert ráðið af gögnum málsins hvort land kynni að einhverju leyti að hafa verið numið sunnan Hvítár og stofnað þannig til beins eignarréttar yfir því, en þau útilokuðu á hinn bóginn ekki að svo kynni að hafa verið. Það gerði gróðurfar í Austurdal heldur ekki, þótt löng og torsótt leið til byggða mælti gegn því að land þar hefði verið numið til eignar. Austan við dalinn, þar sem væri meginhluti landsins innan Nýjabæjarafréttar, væri á hinn bóginn víðáttumikil og lítt gróin háslétta og yrði að ætla af staðháttum einum að líkur stæðu gegn því að stofnað hefði verið til beins eignarréttar yfir því landi með námi. Ekki var fallist á með S o.fl. að kaupbréf frá árinu 1464 og afsal frá 1564, er bæði vörðuðu Nýjabæ, styddu kröfur þeirra um að landsvæðið hefði verið háð beinum eignarrétti. Loks var talið að í gögnum málsins um eigendaskipti að Nýjabæ og Ábæ, aðliggjandi jörð norðan við Nýjabæ, allt frá 15. öld, væri hvergi að sjá vísbendingu um að réttindi eigenda þeirra yfir Nýjabæjarafrétti hefðu verið önnur en til hefðbundinna nota til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að öllu þessu virtu ásamt því að S o.fl. hefðu ekki að öðru leyti fært fram gögn sem hnekktu sönnunargildi fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í staðfest.

Þinglýstir eigendur Vaskárdals í Öxnadal, E og sveitarfélagið H, höfðuðu mál á hendur Í og kröfðust þess aðallega að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að sá hluti landsvæðisins Vaskárdals, sem félli innan merkja samkvæmt upphaflegri kröfugerð Í fyrir nefndinni, væri þjóðlenda í afréttareign E og H, en að því frágengnu var krafist viðurkenningar á tilteknum afnotaréttindum þeirra innan þjóðlendu. Það landsvæði sem E og H kölluðu til eignarréttar yfir í málinu tók til syðri hluta Vaskárdals, það er brattra hlíða í allt að 1000 metra hæð, en nyrðri og láglendari hluti dalsins féll utan upphaflegrar kröfugerðar Í og taldist því eignarland E og H. Óumdeilt var að land austan og sunnan landsvæðins Vaskárdals væri háð beinum eignarrétti jarða í Eyjafirði en vestan og norðvestan þess er landsvæði sem taldist til þjóðlendu samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Í dómi Hæstaréttar var ekki talið útilokað að landsvæðið Vaskárdalur kynni að einhverju marki að hafa verið numið og stofnað þar til landareignar, sem háð væri beinum eignarrétti, þótt ekki væru til ritaðar heimildir eða minjar um byggð innan landsvæðisins, en í ljósi staðhátta á fjallendi Vaskárdals var ekki talið unnt að líta svo á að nokkrar líkur gætu staðið til þess að stofnað hefði verið til beins eignarréttar yfir því með námi. Að þeirri niðurstöðu fenginni tók Hæstiréttur til úrlausnar hvernig háttað hefði verið eignarréttindum yfir landsvæðinu. Rakti Hæstiréttur meðal annars að fyrirliggjandi heimildir bæru með sér að Vaskárdalur hefði að minnsta kosti frá því á 14. öld lotið takmörkuðum eignarráðum sem tengd hafi verið eigendum tilgreindra jarða í Öxnadal og Eyjafirði, en heimildirnar taldi rétturinn gefa til kynna að réttindi sem tengd hefðu verið Vaskárdal hefðu ekki fylgt tiltekinni jörð, heldur verið einstaks manns eign. E og H héldu því fram í málinu að af þessu mætti álykta að þar færi óskoraður eignarréttur þeirra yfir Vaskárdal, enda ófært að stofna til takmarkaðra eignarréttinda í eign, sem ekki væri háð slíkum rétti. Hæstiréttur leit meðal annars til þess að ekkert væri fram komuð um að syðri hluti Vaskárdals hefði fyrr eða síðar verið haft til annars en hefðbundinna afréttarnota og hefði landsvæðið ávallt verið nefnt afréttarland í þeim afsölum fyrir því sem lægu fyrir í málinu. Þá taldi rétturinn að með reglu 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta hefði löggjafinn slegið föstu, svo sem leitt yrði þegar af eðli máls, að land gæti verið háð óbeinum eignarrétti þótt það hefði ekki verið numið í öndverðu eða beinn eignarréttur stofnast yfir því á annan lögmætan hátt, svo og að á grundvelli reglunnar hefðu takmörkuð eignarréttindi í þjóðlendu ítrekað verið viðurkennd í framkvæmd. Engin haldbær rök voru því talin standa til annars en að syðri hluti Vaskárdals teldist til þjóðlendu og var Í því sýknaður af aðalkröfu E og H. Varakröfur E og H, sem lutu að viðurkenningu tiltekinna afnotaréttinda þeirra innan þjóðlendu, komu ekki til álita fyrir Hæstarétti, enda höfðu E og H ekki uppi hliðstæðar kröfur fyrir óbyggðanefnd. Að því virtu stóð úrskurður óbyggðanefndar óraskaður, þar á meðal varðandi afréttareign E og H yfir þjóðlendu á syðri hluta Vaskárdals.

F, E og S kröfðu Í um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna rafmagnsgirðingar sem þeir settu upp á mörkum jarðarinnar Tungufells, sem þeir munu vera þinglýstir eigendur að, og Hrunaheiða, sem er þjóðlenda í eigu Í. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 133/2006 hafði verið staðfest niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms um að Hrunaheiðar, með nánar tilgreindum merkjum væru þjóðlenda, en jafnframt afréttareign eiganda prestssetursjarðarinnar Hruna. Með samkomulagi Í og þjóðkirkjunnar 20. október 2006 um prestssetur og afhendingu þeirra var kveðið á um að prestssetur og prestsbústaðir væru eign þjóðkirkjunnar. Var Hruni með í upptalningu um prestssetur sem fylgdi samkomulaginu og þetta átti við um. Með lögum nr. 82/2007 um breyting á lögum nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar var eignarréttur þjóðkirkjunnar að prestssetursjörðum staðfestur. Um greiðsluskyldu Í vísuðu F, E og S til 1. málsliðar 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 þar sem segir að vilji meirihluti landeigenda, sem lönd eigi er liggi að afrétti, girða milli afréttar og heimalanda sinna skuli eigendur eða notendur afréttar greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða 1/5 hluta. Óumdeilt væri að Í væri eigandi þjóðlendunnar á Hrunaheiðum og því greiðsluskyldur sem slíkur. Þá hefði afréttareign á Hrunaheiðum ekki fylgt með við eignayfirfærslu að prestssetursjörðinni Hruna samkvæmt áðurnefndu samkomulagi Í og þjóðkirkjunnar og tilheyrði hún því Í enn. Greiðsluskylda Í væri því ótvíræð og væri Í skylt að bera 4/5 hluta stofnkostnaðar við girðinguna. Með vísan til áðurnefnds dóms réttarins og lagasetningar á árinu 1997 lagði Hæstiréttur til grundvallar að Prestssetrasjóður hefði ekki síðar en á því tímamarki ótvírætt verið eigandi Hruna. Samkomulagið frá 2006 og lagasetning á árinu 2007 breyttu engu um þann eignarrétt. Að öllu virtu hafnaði Hæstiréttur málstæðu F, E og S um greiðsluskyldu Í sem reist væri á því að Í hefði verið eigandi Hruna til 2007 og að afréttareign á Hrunaheiðum tilheyrði því ennþá. Greiðsluskylda yrði hvorki felld á Í á þeim grunni að það væri notandi né eigandi afréttareignar á Hrunaheiðum, sbr. 6. gr. girðingarlaga. Með vísan til forsögu þess lagaákvæðis, ummæla í lögskýringagögnum sem styðji það að megináhersla vegna greiðsluskyldu hafi verið lögð á not afréttar og skýringar hugtaksins afréttur í lögum nr. 58/1988 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta taldi Hæstiréttur að eignarréttur Í á þjóðlendunni gæti ekki leitt til þess að krafa F, E og S næði fram að ganga. F, E og S héldu því einnig fram að Í hefði sýnt tómlæti við að halda fram rétti sínum þar sem hartnær þrjú ár liðu frá því úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga lá fyrir þar til Í gerði reka að því að fá hann felldan úr gildi. Taldi Hæstiréttur aðgerðarleysi um framgang málsins hafa verið viðhaft á báða bóga. F, E og S krefðust ekki endurskoðunar á þeim hluta héraðsdóms að úrskurður nefndarinnar væri felldur úr gildi. Að öllu virtu hafnaði Hæstiréttur því þessari málsástæðu og var Í sýknað af kröfu F, E og S.

SE og SS kröfðust þess að felld yrðu úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðin Eyvindarstaðaheiði og Hraunin væru þjóðlenda, að hluta til í afréttareign SE og SS. Var krafa þeirra á því reist að landsvæðin væru eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að sakarefni í málinu væri ekki hið sama og sakarefni sem fjallað var um í dómi réttarins 10. apríl 1997 í máli nr. 67/1996 þar sem þrír tilgreindir hreppar höfðuðu gegn L og Í til réttargæslu og varðaði rétt hreppanna til bóta annars vegar fyrir fallréttindi í Blöndu fyrir Eyvindarstaðaheiði og hins vegar fyrir land á heiðinni sem L hafði fengið til umráða og afnota. Hefði dómurinn því ekki þau áhrif sem um ræddi í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en á hinn bóginn hefði hann fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greindi, þar til það gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Því næst vísaði Hæstiréttur til þess að í málinu hefði því hvorki verið haldið fram að byggð hefði nokkru sinni verið á landsvæðunum né að land þar hefði verið nýtt til annars en hefðbundinna afréttarnota. Þá hefði því ekki verið borið við að þau teldust vera hluti af jörðinni Eyvindastöðum eða öðrum jörðum. Taldi Hæstiréttur að tilteknar lýsingar í Landnámabók mæltu gegn því að stofnað hefði verið með landnámi til beins eignarréttar yfir landi sem félli innan Eyvindastaðaheiðar og Hraunanna. Af heimildum um Eyvindarstaði og afrétt jarðarinnar frá 14. og 15. öld yrði ekki annað ráðið en að jörðinni hefðu fylgt þau óbeinu eignarréttindi, sem fólust í upprekstrarrétti á tveimur takmörkuðum svæðum á heiðinni langt fyrir sunnan merki jarðarinnar. Þá taldi Hæstiréttur að af tilteknum heimildum frá 15. til 18. öld yrði ekki séð að efni væru til að álykta að greiðsla fjallatolla til Eyvindarstaða, sem viðgengist hefði öldum saman vegna upprekstrar búfjár til sumarbeitar á heiðinni, hefði verið leidd af því að heiðin hefði verið talin háð beinum eignarrétti eigenda jarðarinnar. Ekkert annað lægi fyrir í málinu sem styddi að stofnað hefði verið á lögmætan hátt til slíkra réttinda yfir heiðinni og yrði því að leggja til grundvallar að land innan merkja Eyvindastaðaheiðar hefði aldrei verið háð beinum eignarrétti. Gegndi sama máli um Hraunin. Með vísan til þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í.

O krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæði á Hellisheiði sunnan Ölfusafréttar væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum og að viðurkennt yrði að norðurmörk landa O í Sveitarfélaginu Ölfusi sem skipt hafði verið úr tíu jörðum væru gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti um línu, sem dregin væri með nánar tilgreindum hætti. Þá krafðist O þess að viðurkennt yrði að mörk eignarlanda sinna í Grímsnes- og Grafningshreppi, gagnvart þjóðlendu á sama afrétti væru um línu, sem dregin væri með nánar tilgreindum hætti og að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því marki sem hann færi í bága við markalínuna. Að því er varðaði mörk landareignanna í Grímsnes- og Grafningshreppi gagnvart Ölfusafrétti deildu aðilar um það hvar væri hornmark það er í heimildum hafði verið talið eiga að vera á stað sem var nefndur rauðleitur melhnúkur. Hæstiréttur taldi að ýmsar heimildir mæltu gegn því eða girtu fyrir að rauðleiti melhnúkurinn gæti verið á þeim stað sem O miðaði við, en þær hnigu hins vegar að því að hornmarkið væri á eða að minnsta kosti mjög nærri þeim stað sem óbyggðanefnd lagði til grundvallar í úrskurði sínum. Voru Í, SÖ og G því sýknaðir af kröfu O hvað þetta varðaði. Að fenginni þessari niðurstöðu sneru ágreiningsatriði aðila um suðurmörk þjóðlendu á Hellisheiði gagnvart löndum sem skipt hafði verið úr jörðunum tíu í Sveitarfélaginu Ölfusi að því hvort þau yrðu dregin frá Reykjafelli til austurs og síðan til norðurs á þann hátt sem ákveðinn var í úrskurði óbyggðanefndar eða eftir beinni línu frá Reykjafelli norðaustur til rauðleita melhnúksins. Hæstiréttur vísaði til þess að hvergi í landamerkjabréfum fyrir jarðirnar hefði verið greint frá kennileitum til að afmarka hversu langt land þeirra næði til norðvesturs á móti afrétti. Hins vegar hefði jörðin sem lá næst fyrir vestan þessar jarðir átt land að eystra horni Reykjafells samkvæmt landamerkjabréfi og sú sem var næst fyrir austan jarðirnar átti hornmark í rauðleita melhnúknum. Hæstiréttur vísaði ennfremur til þess að eldri heimildir mæltu gegn því að mörk eignarlanda O næðu svo langt norður. Hins vegar yrði að gæta að því að Í hefði verið meðal þeirra sem gerðu kaupsamning við O um land sem áður hefði verið skipt út úr jörðunum tíu, en þar var um afmörkun landsins vísað til tiltekins uppdráttar þar sem sýnd voru mörk hins selda lands til norðurs og suðurs og þau tilgreind með hnitum. Á uppdrættinum hefði komið fram að ágreiningur væri um legu þverlínu á mörkum jarðanna til norðurs og voru í því sambandi sýndir tveir kostir, en annar þeirra dró línuna milli Reykjafells og rauðleita melhnúksins. Þá hefði einnig verið getið um ágreininginn í kaupsamningnum sjálfum. Kostirnir sem sýndir hefði verið á uppdrættinum hafi báðir verið langt norðan við þá línu sem Í gerði kröfu um sem mörk eignarlanda O og þjóðlendu á svæðinu og óbyggðanefnd tók til greina. Taldi Hæstiréttur að með þessu hefði Í ekki einungis viðurkennt að landið, sem skipt hefði verið út úr tveimur af þessum jörðum sem höfðu tilheyrt honum og var sýnt sunnan við þverlínuna milli Reykjafells og rauðleita melhnúksins á uppdrættinum, væri háð beinum eignarrétti, svo sem leiða mátti af landamerkjabréfum fyrir jarðirnar frá 1890, heldur hefði honum og mátt vera ljóst að aðrir jarðeigendur myndu leggja traust á að það sama ætti við um landareignir þeirra. Var því fellt úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að hið nánar tilgreinda landsvæði á Hellisheiði sunnan Ölfusafréttar væri þjóðlenda og viðurkennt að norðurmörk landareigna O, sem skipt var út úr landi þessara tíu jarða væru gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti um línu, sem dregin væri úr eystra horni Reykjafells í rauðleitan melhnúk fyrir framan Kýrgilshnúka.

Þ höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að land í Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign Þ. Þ reisti kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti hans. Hæstiréttur taldi að ekki yrði ráðið hvort við landnám hefði verið stofnað til beins eignaréttar að landsvæðinu, en hvorki frásögn í Landnámu né staðhættir útilokuðu að svo hefði verið. Af gögnum málsins yrði ekki séð að vitað væri til að byggð hefði verið í Bleiksmýrardal að frátöldum óljósum sögnum um býli vestan Fnjóskár á Flausturbölum. Í eldri heimildum frá árinu 1318 til 1525 hefði verið rætt um landið sem eign Hrafnagilskirkju án frekari skýringa, en í nokkrum þeirra var m.a. rætt um upprekstrarrétt í dalnum vestan Fnjóskár. Veitti það vísbendingu um að byggð sem kynni að hafa verið í Bleiksmýrardal hefði ekki lengur verið til staðar. Þá yrði til þess að líta að Hrafnagil væri í Eyjafjarðardal í meira en 20 km fjarlægð frá landsvæðinu og væri skilið frá því af fjallendi. Taldi Hæstiréttur að ekki væru efni til annars en að líta svo á að Bleiksmýrardalur vestri hefði aðeins verið afmarkað landsvæði, sem haft hefði verið til takmarkaðra afnota svo langt sem elstu heimildir næðu. Þótt eldri heimildir hefðu tilgreint Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár sem eign Hrafnagilskirkju hefði landsvæðið ýmist verið nefnt afréttur eða afréttarland eða réttindin yfir landinu kallað ítak í öllum heimildum upp frá því, að frátöldum ýmsum vísitasíum og lögfestum fyrir Hrafnagilskirkju frá 1585 til 1840, þar sem ósamræmis hefði þó gætt í þessum efnum. Þær heimildir stöfuðu hins vegar að talsverðu leyti frá fyrirsvarsmönnum Hrafnagilskirkju. Þegar allar heimildirnar væru virtar í heild gæti ekki leikið vafi á að réttindi kirkjunnar yfir landinu hefðu verið bundin við þau óbeinu eignarréttindi, sem fælust í rétti til upprekstrar búfjár til sumarbeitar og annarra hefðbundinna afréttarnota. Með vísan til þessa var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í staðfest.

Í krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar að því er varðaði mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Sörlastaða og Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka auk ákvæða um að landsvæðin Mjóidalur og Bleiksmýrardalur austan Fnjóskár væru eignarlönd utan þjóðlendna. Þá krafðist hann þess að viðurkennt yrði að landsvæði innan nánar tilgreindra marka væri þjóðlenda. Hæstiréttur taldi að ekki yrði ráðið hvort við landnám hefði verið stofnað til beins eignaréttar að landsvæðinu með námi, en hvorki frásagnir í Landnámu né staðhættir útilokuðu að svo hefði verið. Að því er varðaði landsvæðið Mjóadal taldi Hæstiréttur að ekki yrði dregið í efa að landsvæðið væri háð beinum eignarrétti. Hins vegar taldi Hæstiréttur að um merki Mjóadals til suðurs og vesturs yrði ekki byggt á landamerkjaskjali frá 1897 svo sem gert hafði verið í úrskurði óbyggðanefndar, þar sem leggja yrði til grundvallar að með því að eigandi jarðarinnar hefði látið útbúa og þinglýsa skrá yfir afréttarlönd árið 1904, sem tók m.a. til lands Mjóadals, hefði hann í raun fellt landamerkjaskjalið úr gildi að því leyti sem ekki gætti samræmis milli þeirra. Taldi Hæstiréttur því að rétt væri að draga mörk Mjóadals með öðrum hætti en gert var í úrskurði óbyggðanefndar, en það land sem féll utan þeirrar afmörkunar var talið þjóðlenda. Að því er varðaði mörk þjóðlendu og eignarlands jarðarinnar Sörlastaða vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 1884 skyldu merki hennar að austan fylgja nánar tilgreindum kennileitum suður eftir Vallafjalli og enda í Pílagrímsfjalli, en merkjum hennar til suðurs hefði einungis verið lýst með þeim orðum að þar lægju „eyðigrjót og sandar.“ Pílagrímsfjall stæði nokkru norðan við þá punkta sem aðilar málsins miðuðu við og hefði hvorugur þeirra skýrt kröfu sína á viðhlítandi hátt með tilliti til landamerkjabréfsins. Þar sem dómkröfur Í voru Þ, E, ÞB og Ó til hagsbóta væri ekki annað fært en að leggja þær til grundvallar um það hvar hornmark syðst á austurmerkjum jarðarinnar væri. Skyldi það land sem féll innan marka jarðarinnar samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar en utan þeirra samkvæmt framangreindu teljast til þjóðlendu. Um merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka að sunnanverðu vísaði Hæstiréttur til þess að í landamerkjabréfi frá 1883 hefðu merki landsvæðisins átt að fylgja Timburvalladalsá að austan, en að vestan hefði „Fjallið“ átt að ráða. Um merki til suðurs hefði sagt að þar væru öræfi. Vísaði Hæstiréttur til þess að í eldri heimildum frá 15. og 16. öld hefði komið fram að Munkaþverárklaustur ætti jarðirnar Hjaltadal og Sörlastaði með báðum dölum, sem hljóti að hafa verið Hjaltadalur og Timburvalladalur. Þá mætti líta svo á að afmörkun á landi jarðarinnar Hjaltadals í yfirlýsingu um skiptingu jarðarinnar frá 1950 væri sú sama og fólst í hinum eldri heimildum. Kröfur aðila um merkin ættu sér hvorki stoð í landamerkjabréfinu frá 1883 né öðrum heimildum. Lýsingin í landamerkjabréfinu frá 1883 gæti hins vegar, svo langt sem hún náði, samrýmst því sem ráðið yrði af heimildum frá 15. og 16. öld og yfirlýsingunni frá 1950. Í ýmsum heimildum frá 19. öld hefði ítrekað mátt sjá rætt um afrétt, afréttarland og land fyrir afréttarpening, sem hafi tilheyrt eða legið undir jörðina Hjaltadal eða eftir atvikum Kambfell og að auki hefðu Hjaltadalur og Timburvalladalur í sumum tilvikum verið nefndir afdalir eða afréttardalir. Ekkert yrði þó ráðið með vissu af gögnum málsins um hvar slíkt afréttarland hefði nánar verið eða hvort mörk þess og annars lands jarðarinnar hefði að einhverju leyti eða jafnvel öllu legið sunnan við syðstu drög dalanna. Taldi Hæstiréttur að skýra ætti landamerkjabréfið frá 1883 á þann hátt að merki Hjaltadals ásamt Kambfellskjálka fylgdu Timburvalladalsá að austan suður til upptaka hennar, þaðan færu þau til suðvesturs eftir beinni línu, sem lægi meðfram syðstu drögum Vestur Króka í Hjaltadal, allt þar til hún kæmi að vatnaskilum á fjalllendi milli Hjaltadals og Bleiksmýrardals, en fylgdi þar á eftir vatnaskilunum til norðurmerkja Hjaltadals. Voru merkin þannig dregin með öðrum hætti en gert var í úrskurði óbyggðanefndar og skyldi það land sem féll utan merkjanna teljast til þjóðlendu. Að því er varðaði Bleiksmýrardal eystri vísaði Hæstiréttur til þess að í gögnum málsins væru engar heimildir um að þar hefði nokkru sinni verið búseta. Af elstu heimildum yrði ekki ráðið að kirkjur í Hólabiskupsdæmi hafi talið til réttinda yfir Bleiksmýrardal eystri. Í máldögum frá 15. og 16. öld hefði hins vegar verið rætt um réttindi Munkaþverárklausturs í Bleiksmýrardal eystri, en ekkert lægi fyrir hvernig þau væru til komin. Jörðin Munkaþverá væri nærri 20 km frá Bleiksmýrardal eystri og væri hún skilin frá honum af fjallendi. Þótt tekið hefði verið til orða í máldögum frá 15. og 16. öld að Munkaþverárklaustur ætti allan dalinn austan Fnjóskár væri ekki tilefni til að álykta annað en að réttindi klaustursins hefðu verið bundin við rétt til upprekstrar búfjár til beitar og annarra afréttarnota svo sem getið var í öðrum heimildum um landið. Fengi dómur Landsyfirréttar 25. júní 1855 þessu ekki breytt, en í honum hefði ekki verið úr því leyst hvert inntak réttinda klaustursins í Bleiksmýrardal hefðu verið. Yrði því að líta svo á að landsvæðið væri ekki háð beinum eignarrétti og því félli það undir þjóðlendu. Þá var það niðurstaða Hæstaréttar að landið sem fellt var undir þjóðlendu í málinu skyldi teljast í afréttareign jarða í fyrrum Bárðdæla- og Ljósavatnshreppum.

J, eigandi jarðarinnar Möðruvalla í Eyjafirði, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Möðruvallaafréttur væri þjóðlenda, að hluta til í afréttareign jarðarinnar. Var krafa hans á því reist að landsvæðið væri eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að ekki yrðu dregnar öruggar ályktanir um hvort Möðruvallaafréttur hefði verið numinn við landnám, en þó yrði að telja líklegt að nánar tilteknir dalir innan landsvæðisins hefðu verið numdir. Ekki lægi annað fyrir en að sá hluti Möðruvallaafréttar, sem gróinn hefði verið, hefði frá öndverðu verið nýttur til sumarbeitar fyrir búfé, en þess svæðis væri ævinlega getið sem afréttarlands í eldri gögnum um jörðina. Ekki væru haldbærar upplýsingar um fasta búsetu á svæðinu og örnefni á því veittu ekki aðrar vísbendingar en að um beitarafnot hefði verið að ræða og ef til vill grasatekju. Þá væri landið fjarri heimalandi Möðruvalla. Loks taldi Hæstiréttur að landamerkjabréf frá 1886 renndi ekki stoðum undir kröfu um að líta bæri á landsvæðið sem eignarland. Vísað var til þess að í dómaframkvæmd hefði því verið slegið föstu að það væri ekki á valdi eiganda jarðar að auka með landamerkjabréfi við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hefði verið. Gegn andmælum Í gæti landamerkjabréfið hvorki verið fullnægjandi heimild um beinan eignarrétt J til landsvæðisins né um afmörkun Möðruvallaafréttar til suðurs, en í því efni gekk landamerkjabréfið lengra en aðrar heimildir. Var Í því sýknað af kröfu J.

Eigandi jarðarinnar Þorbrandsstaða í Vopnafjarðarhreppi, V, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Þorbrandsstaðatungur væri þjóðlenda í afréttareign jarðarinnar, á þeim grundvelli að landsvæðið væri hluti af eignarlandi jarðarinnar Þorbrandsstaða. Hæstiréttur taldi að ekki yrði dregin einhlít ályktun um hvort í öndverðu hefði verið stofnað til beins eignarréttar að landi Þorbrandsstaðatungna með námi. Talið var að af landamerkjabréfi frá 19. öld yrði ráðið að ekki hafi verið litið svo á að Þorbrandsstaðatungur væru hluti af jörðinni Þorbrandsstöðum. Vísað var til þess að það væri ekki á valdi eiganda jarðar að auka með gerð landamerkjabréfs við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hefði verið, sbr. dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, þótt slíkt bréf, sem gert hefði verið réttilega eftir fyrirmælum laga, gæti haft ríkt sönnunargildi um eignarrétt að landi. Talið var að þótt getið hefði verið um tilvist landsvæðis með heitinu Þorbrandsstaðatungur í vitnisburði þriggja manna um landamerki jarðarinnar Sunnudals frá 17. öld nyti engra eldri heimilda við um réttindi Þorbrandsstaða yfir landi þar eða afmörkun þess, en fyrrgreinds landamerkjabréfs frá 19. öld. Landsvæðið Þorbrandsstaðatungur hefði ekki verið kennt við Þorbrandsstaði í neinni heimild annarri en vitnisburðinum, að meðtalinni örnefndaskrá Þorbrandsstaða, og eldri heimildir styddu því ekki efni landamerkjabréfsins frá 19. öld, að því er varðaði heiðarlandið sem þar var nefnt. Yngri eignarheimildum var heldur ekki til að dreifa sem styddu það að landsvæðið gæti hafa verið háð beinum eignarrétti, þ. á m. landamerkjabréf fyrir Þorbrandsstaði frá 20. öld og gögn um fasteignamat 1916 til 1918 og 1930 til 1932. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest um sýknu Í af kröfum V.

Eigandi jarðarinnar Hofs í Vopnafjarðarhreppi, K, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Steinvarartunga væri þjóðlenda í afréttareign jarðarinnar, á þeim grundvelli að landsvæðið væri hluti af eignarlandi jarðarinnar Hofs. Hæstiréttur taldi að ekki yrði dregin einhlít ályktun um hvort í öndverðu hefði verið stofnað til beins eignarréttar að landi Steinvarartungu með námi. Þá vísaði rétturinn til þess að einvörðungu hefði í einni heimild, lögfestu sem þinglesin var á 18. öld, verið vísað til Steinvarartungu sem jarðar. Í öðrum heimildum hefði ýmist ekki verið getið um hvers konar land væri að ræða, hver ætti réttindi yfir því eða hvers eðlis þau væru, sbr. landamerkjaskrá og landamerkjalýsingu frá 19. öld, máldaga og vísitasíur frá 14., 16., 17. og 18. öld og útmælingu frá 19. öld, ellegar landsvæðisins yfir höfuð ekki getið, sbr. jarða- og fasteignamöt frá 17. til 20. öld. Þá hefði í þessum eignarheimildum hvergi verið rætt um Steinvarartungu sem hluta af jörðinni Hofi auk þess sem fyrir lá að land annarra jarða virtist ávallt hafa legið milli Steinvarartungu og Hofs. Að öllu virtu taldi Hæstiréttur að Steinvarartunga hefði að fornu og nýju aðeins verið heiti landsvæðis sem kirkjan á Hofi hefði talið til réttinda yfir og hefði í meginatriðum átt sér skýr landfræðileg mörk milli tveggja vatnsfalla, Hofsár til norðurs og vesturs og Tunguár til suðausturs. Loks taldi Hæstiréttur að vafi gæti leikið á um hvað hefði falist í ýmsum nánar tilteknum heimildum um réttindi Hofskirkju yfir Steinvarartungu allt fram á 18. öld, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 22. september 2011 í máli nr. 294/2010. Óbyggðanefnd hefði með úrskurðum sínum áður komist að niðurstöðu um að land umhverfis Steinvarartungu væri til allra átta háð beinum eignarrétt og að staðhættir á landsvæðinu, svo sem gróðurfar, hæð lands og fjarlægð frá byggð, útilokuðu ekki að eins mætti með það fara. Þau atriði gætu þó ekki fengið því breytt að efni skjalfestra heimilda allt frá 18. öld. sýndu að forráðamenn Hofskirkju hefðu sjálfir tekið af tvímæli um að réttindi kirkjunnar yfir Steinvarartungu væru bundin við tiltekin óbein eignarréttindi. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest um sýknu Í af kröfum K.

Eigendur jarðanna Hofs og Hofsvalla, B og G, annars vegar og hins vegar eigandi landsvæðisins Lambatungna, GB, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógiltur yrði úrskurður óbyggðanefndar, um að land innan nánar tiltekinna marka á vesturhluta Hofsafréttar norðan Hofsjökuls og í Lambatungum væri þjóðlenda, og viðurkenningar þess að landsvæðin væru eignarlönd þeirra. Vestan landsvæðanna liggur Eyvindarstaðaheiði en austan þeirra er austurhluti Hofsafréttar og enn austar Nýjabæjarafréttur og Fjöllin. Í héraði voru kröfur B, G og GB teknar til greina, með vísan til þess að heimildir, einkum landamerkjabréf fyrir jarðirnar Hof og Gil og kaupbréf frá 14. öld, renndu stoðum undir beinan eignarrétt að fyrrgreindu svæði og að B, G og GB, auk forvera þeirra, hefðu á hverjum tíma farið með landið sem sitt eigið og nýtt það eftir aðstæðum. Hæstiréttur vísaði til þess að hvorki væri til að dreifa skriflegum heimildum né öðrum vísbendingum um forna byggð á landsvæði því sem krafa B og G tæki til. Hluti lands í Lambatungum kynni á hinn bóginn að hafa verið numinn, en engra frekari heimilda nyti við um forna byggð þar og yrði að telja að hún hefði snemma lagst af. Ekkert lægi fyrir um önnur afnot en hefðbundin afréttarnot fram á 20. öld. Hæstiréttur hafnaði því að landamerkjabréf fyrir jörðina Hof frá árinu 1886 gæti falið í sér sönnun fyrir beinum eignarrétti að landi innan landsvæðisins, enda væru engar haldbærar eldri heimildir til um að landið hefði verið undirorpið slíkum rétti áður. Landamerkjabréfið fengi ekki stoð í kaupbréfi frá árinu 1377 nema að takmörkuðu leyti vegna annmarka á því. Þá væri í kaupsamningi frá 1910 og yfirlýsingu um landamerki Hofsafréttar frá 1919 greint á milli heimalands og afréttar. Ekki væri unnt að álykta um ætlaðan beinan eignarrétt að landsvæðinu af öðrum heimildum, en þær bentu þó til þess að því hefðu fylgt hefðbundin afréttarnot. Loks hafnaði rétturinn því að B, G og GB hefðu unnið eignarhefð á landinu með vísan til þess hvernig nýtingu vesturhluta Hofsafréttar hefði verið háttað. Hæstiréttur staðfesti því niðurstöðu óbyggðanefndar og taldi að vesturhluti Hofsafréttar væri þjóðlenda en í afréttareign Hofs og Lambatungna.

Eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, G o.fl., höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógilt yrðu ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að land innan nánar tiltekinna marka væri þjóðlenda sem að hluta væri í afréttareign jarðarinnar. Deila aðila laut að því hvernig draga skyldi mörk eignarlands Reykjahlíðar til suðurs gagnvart þjóðlendu á Mývatnsöræfum og í Ódáðahrauni. G o.fl. héldu því fram að suðurmörk Reykjahlíðar væru í Bræðraklifi, vestur af Herðubreið, sem lýst var í landamerkjaskrá jarðarinnar 8. apríl 1891, en Í taldi að Bræðraklif væri 25 km norðar í Hafragjá. Hæstiréttur vísaði til þess að af elstu heimildum um jörðina Reykjahlíð yrði ekkert ráðið um hvort henni hefði tilheyrt land handan fjallgarða sem liggja fyrir austan Mývatn og í málinu væri ekkert komið fram um að það landsvæði gæti hafa verið háð beinum eignarrétti annarra. Á hinn bóginn gæfu heimildir um Möðrudal frá 15. og 16. öld til kynna að sú jörð hefði haft tiltekin not af landi vestan Jökulsár á Fjöllum, þ. á m. í Herðubreiðartungum, án þess að nokkuð væri þar tiltekið um ítak í landi annarra jarða. Þá rakti Hæstiréttur efnislega samhljóða ummæli í heimildum frá 16. til 19. öld um tilkall Reykjahlíðar til ómerkinga á öræfum handan þeirra fjallgarða sem næstir liggja Mývatni að austanverðu og allt til Jökulsár á Fjöllum. Taldi Hæstiréttur að ef landið hefði verið háð beinum eignarrétti Reykjahlíðar hefðu ítrekuð ummæli um þetta tilkall jarðarinnar verið með öllu óþörf, enda hefði það leitt af lögum. Loks vísaði rétturinn til einnar þessara heimilda, úrskurðar frá árinu 1506, þar sem tilvísun var að finna til 26. kap. landsleigubálks Jónsbókar, og benti á að beinn eignarréttur að landi á grundvelli átölulausra afnota þess hefði ekki getað stofnast samkvæmt ákvæðinu, heldur væri um að ræða sönnunarreglu fyrir afnotarétti af fasteign án þess að slíkum afnotum fylgdi beinn eignarréttur, en að auki hefði verið ástæðulaust að styðja eignarrétt við slíka heimild ef landið hefði verið hluti af jörðinni frá öndverðu vegna landnáms. Samkvæmt þessu taldi Hæstiréttur að landsvæðið hefði ekki verið háð beinum eignarrétti fyrir 1506 og að fyrrgreindur úrskurður hefði í engu breytt um það, enda skyldu almenningar og afréttir vera svo sem að fornu hefði verið samkvæmt 52. kap. landsleigubálks Jónsbókar. Þar sem Í hefðu engu að síður fellt sig við niðurstöðu óbyggðanefndar um að hluti hins umþrætta landssvæðis teldist eignarland Reykjahlíðar, yrði á þeim grundvelli leyst úr ágreiningi um mörk þess gagnvart þjóðlendu. Um staðsetningu Bræðraklifs segir svo í dómi Hæstaréttar að til örnefnisins væri víða vísað í heimildum frá 16. til 19. öld, en af nokkrum þeirra yrðu ályktanir dregnar um hvorn hinna tveggja staða væri að ræða. Meðal annars með vísan til þess lagði Hæstiréttur til grundvallar að Bræðraklif væri í Hafragjá. Var niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms því staðfest um að suðurmörk Reykjahlíðar skyldu dregin eftir línu til austurs frá suðurenda Bláfjallshala til Bræðraklifs í Hafragjá og þaðan beint í Jökulsá á Fjöllum.