Dómstólaleit

S lagði árið 2016 stjórnvaldssekt á Þ samkvæmt 1. mgr. 15. gr. a laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál vegna brota gegn tilteknum reglum um gjaldeyrismál, sem settar höfðu verið með stoð í bráðabirgðaákvæði nr. I. við lög um gjaldeyrismál, sbr. lög nr. 134/2008. S afturkallaði ákvörðunina árið 2019. Til stuðnings þeirri ákvörðun vísaði S til svarbréfs ríkissaksóknara 19. febrúar 2019 við fyrirspurn S 15. sama mánaðar um frekari skýringu á afstöðu ríkissaksóknara til gildis refsiheimildar í lögum og reglum um gjaldeyrismál sem fram hefði komið í úrlausnum hans á árinu 2014. Þ höfðaði mál gegn S til heimtu skaða- og miskabóta og byggði á því að S hefði með rannsóknum og töku stjórnvaldsákvarðana í máli hans valdið honum fjárhagslegu tjóni og miska með saknæmum og ólögmætum hætti. Í dómi Landsréttar kom fram að afstaða ríkissaksóknara um gildi refsiheimildar í lögum og reglum um gjaldeyrismál, áður en þeim var breytt með lögum nr. 127/2011, hefði komið skýrt fram í úrlausnum hans á árinu 2014. Af því leiddi að á þeim tíma sem ætluð brot Þ voru framin hefði engin gild eða nothæf refsiheimild verið til staðar í lögum og reglum um gjaldeyrismál. Athugasemdir og efasemdir Umboðsmanns Alþingis í bréfi hans frá 2015 um sama efni og leiðbeiningar hans um þýðingu 69. gr. stjórnarskrárinnar og grundvallarreglur refsiréttarins sem af henni yrðu leiddar, hefðu einnig gefið S ríkt tilefni til að gæta varfærni við beitingu viðurlagaheimildar sinnar. Ef áfrýjandi taldi að sú afstaða ríkissaksóknara sem birtist í úrlausnum hans 20. maí 2014 væri ekki nægilega skýr hefði honum borið í samræmi við áðurgreind varfærnisjónarmið að leita eftir frekari skýringum hans, líkt og hann síðar gerði með fyrirspurn í febrúar 2019. Sýndu gögn málsins að svar ríkisaksóknara, þar sem hann áréttaði skýrt fyrri afstöðu sína, varð til þess að S afturkallaði ákvörðun sína um álagningu stjórnvaldssektar á Þ. Ákvarðanir um álagningu stjórnvaldssekta hefðu í för með sér íþyngjandi inngrip í persónuleg málefni þeirra sem í hlut ættu. Í því ljósi og með hliðsjón af meginreglunni um að réttmætan vafa um skýringu refsiákvæða beri að meta sakborningi í hag, yrði að gera þá kröfu að stjórnvald sem færi með ákvarðanir af þessu tagi gætti varfærni við meðferð valds síns. Ákvörðun S um álagningu stjórnvaldssektar á Þ hefði skort viðhlítandi lagastoð og því verið ólögmæt. Meðferð og afgreiðsla málsins af hálfu starfsmanna S hefði verið slíkum annmörkum háð að skilyrðinu um saknæmi væri einnig fullnægt. Þá væri útlagður kostnaður Þ við að gæta hagsmuna sinna í málinu afleiðing af hinni ólögmætu málsmeðferð S og að hann því skaðabótaskyldur gagnvart Þ vegna þess tjóns. Þá hefði ákvörðun S um álagningu stjórnvaldssektar falið í sér ólögmæta meingerð gegn Þ. S var því gert að greiða Þ nánar tilgreindar skaða- og miskabætur.

S hf. höfðaði mál gegn SÍ til heimtu skaða- og miskabóta þar sem S hefði, með framgöngu sinni við rannsókn og meðferð máls hans, sem lauk með álagningu stjórnvaldssektar vegna ætlaðra brota S hf. gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim, valdið S hf. fjárhagslegu tjóni og miska með saknæmum og ólögmætum hætti. Í dómi Landsréttar kom fram að S hf. gæti ekki krafið SÍ, sem væri sjálfstæð ríkisstofnun, um bætur á grundvelli sakarreglunnar vegna húsleitar- og haldlagningaraðgerða sem SÍ hefði staðið fyrir á hendur S hf. Bótakröfu vegna slíkra aðgerða yrði einungis beint að íslenska ríkinu á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var SÍ því sýknaður af þeim þætti bótakröfunnar sökum aðildarskorts. Þá var SÍ af sömu ástæðu jafnframt sýknaður af kröfu S hf. um greiðslu miskabóta á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna framgöngu SÍ við málsmeðferðina, enda tæki ákvæðið samkvæmt orðalagi sínu og grunnrökum ekki til lögaðila. Að því er varðaði bótakröfur S hf. vegna fjárhagslegs tjóns vísaði Landsréttur til þess að dómkröfur S hf. hefðu meðal annars ekki verið nægilega skýrt sundurliðaðar í stefnu til héraðsdóms. Auk þess voru gögn sem hann lagði fram við þingfestingu til stuðnings dómkröfum sínum ekki fullnægjandi. Með hliðsjón af málatilbúnaði S hf., sem hefði gert ráð fyrir að tjón hans mætti rekja til nokkurra atvika í tengslum við háttsemi SÍ á um fjögurra ára tímabili, væri sérstaklega brýnt að framsetning og sundurliðun dómkrafna væri skýr svo unnt væri að taka til varna, meðal annars með hliðsjón af fyrningarreglum og reglum skaðabótaréttarins um orsakatengsl. Viðleitni S hf. til að bæta úr málatilbúnaði sínum undir rekstri málsins í héraði og við meðferð málsins í Landsrétti hefði ekki varpað skýrara ljósi á málið. Þótti grundvöllur málsins lagður í slíku ósamræmi við fyrirmæli e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að ekki yrði hjá því komist að vísa þeim dómkröfum S hf., sem S hafði ekki þegar verið sýknaður af, sjálfkrafa frá héraðsdómi.

1 ehf. krafði S um skaðabætur á þeim grundvelli að ólögmæt og saknæm háttsemi starfsmanna S hefði orðið til þess að 1 ehf. fékk ekki greiðslur sem hann átti rétt á frá K ehf. vegna nauðasamnings félagsins. Byggði 1 ehf. á því að hann hefði getað notið betri ávöxtunar af fjármunum sínum þann tíma sem þeir lágu á fjárvörslureikningi og S hafði til athugunar hvort útgreiðslur K ehf. til hans stæðust ákvæði laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Með vísan til dóms Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 639/2017 byggði Landsréttur á því að 1 ehf. hefði gerst sekur um brot gegn lögum nr. 87/1992 en rétturinn taldi aftur á móti ekki að greiðslur frá K ehf. til 1 ehf. hefðu farið í bága við ákvæði laganna. Þá var tekið fram að inntak tilgreindra bréfa sem S sendi K ehf. og eftirfarandi rannsókn á ætluðum brotum félagsins hefði verið þess eðlis að K ehf. hefði hlotið að halda að sér höndum með greiðslur til 1 ehf. þar til réttaróvissu yrði eytt en því var hafnað að ólögmæt og saknæm háttsemi hefði falist í þessum samskiptum og rannsókn S. Ekki var heldur fallist á það með 1 ehf. að S yrði gerður ábyrgur fyrir þeim töfum sem hlutust eftir niðurfellingu stjórnsýslumáls S gegn K ehf. af þeirri ákvörðun þess síðastnefnda að halda enn eftir greiðslum til 1 ehf. og leita sérstakrar leiðbeiningar S. Var S sýknaður af kröfum 1 ehf.

R ehf. krafði S um skaðabætur á þeim grundvelli að ólögmæt og saknæm háttsemi starfsmanna S hefði orðið til þess að R ehf. fékk ekki greiðslur sem hann átti rétt á frá K ehf. vegna nauðasamnings félagsins. Byggði R ehf. á því að hann hefði getað notið betri ávöxtunar af fjármunum sínum þann tíma sem þeir lágu á fjárvörslureikningi og S hafði til athugunar hvort útgreiðslur K ehf. til hans stæðust ákvæði laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Með vísan til dóms Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 638/2017 byggði Landsréttur á því að R ehf. hefði gerst sekur um brot gegn lögum nr. 87/1992 en rétturinn taldi aftur á móti ekki að greiðslur frá K ehf. til R ehf. hefðu farið í bága við ákvæði laganna. Þá var tekið fram að inntak tilgreindra bréfa sem S sendi K ehf. og eftirfarandi rannsókn á ætluðum brotum félagsins hefði verið þess eðlis að K ehf. hefði hlotið að halda að sér höndum með greiðslur til R ehf. þar til réttaróvissu yrði eytt en því var hafnað að ólögmæt og saknæm háttsemi hefði falist í þessum samskiptum og rannsókn S. Ekki var heldur fallist á það með R ehf. að S yrði gerður ábyrgur fyrir þeim töfum sem hlutust eftir niðurfellingu stjórnsýslumáls S gegn K ehf. af þeirri ákvörðun þess síðastnefnda að halda enn eftir greiðslum til R ehf. og leita sérstakrar leiðbeiningar S. Var S sýknaður af kröfum R ehf.