Deilt var um greiðslu eftirstöðva námsláns. Var það niðurstaða dómsins að dómkrafa stefnanda væri gild krafa og byggðist á skýrum ákvæðum skuldabréfs sem stefnandi hafði undirritað. Taldi dómurinn að þau sjónarmið sem lágu til grundvallar breytingum á 165. gr. laga nr. 21/1991, með lögum nr. 142/2010 ættu ekki við um úrlausn málsins.
A gaf út skuldabréf til L, nú M, árið 2005 og gekkst K í sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins. M gjaldfelldi lánið 21. júlí 2020 vegna vanskila A á afborgunum 1. september 2019 og 1. mars 2020 og höfðaði síðan mál á hendur A og K til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfinu. K byggði á því að ábyrgð hans væri fallin niður með vísan til ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna sem tóku gildi 26. júní 2020 og áttu að koma til framkvæmda 1. júlí sama ár. Með dómi héraðsdóms var A dæmd til að greiða M stefnufjárhæðina en K var sýknaður. Í dómi Landsréttar kom fram að þegar 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða væri skýrt eftir orðanna hljóðan yrði skilyrðið um að lánþegi væri ,,í skilum“ ekki túlkað öðruvísi en svo að með því væri átt við að lánþegi hefði greitt af láninu í samræmi við skilmála skuldabréfsins. Lagði rétturinn til grundvallar að A hefði ekki verið í skilum við L, nú M, við gildistöku laganna og því hefðu ekki verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða til niðurfellingar á ábyrgð K. Voru kröfur M á hendur K teknar til greina.
Fallist var á greiðslukröfu stefnanda gagnvart stefnda, skuldara námsláns í vanskilum, á gjaldfelldum eftirstöðvum lánsins. Í ljósi ákvæðis nr. II til bráðabirgða við lög nr. 60/2020, sem tóku gildi áður en umrætt lán var gjaldfellt af hálfu stefnanda samkvæmt skilmálum sínum, var hins vegar talið að ábyrgð meðstefnda, ábyrgðarmanns þess sama láns, næði nú einungis til gjaldfallinna afborganna af láninu, sem ábyrgðarmaðurinn taldist þegar hafa greitt, en ekki til þess meginhluta lánsins sem taldist hafa verið í skilum áður en umrædd lög, sem fjalla m.a. um brottfall ábyrgða, tóku gildi og var hinn meðstefndi ábyrgðarmaður því sýknaður af dómkröfum stefnanda í málinu.
L höfðaði mál gegn A til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem B gaf út árið 1992 og A hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Með úrskurði héraðsdóms var bú B tekið til gjaldþrotaskipta árið 2017 og féll lánið þá allt í gjalddaga. L beindi kröfu að A sem ábyrgðarmanni lánsins en eftirstöðvar þess námu þá 1.210.380 krónum. Byggði A á því að forsenda fyrir sjálfskuldarábyrgð hans hefði brostið vegna breytinga á fyrningarreglum gjaldþrotaskiptalaga með lögum nr. 142/2010, enda hafi með þeim verið breytt þeirri meginreglu íslensks kröfuréttar, sem gilt hafi þegar hann tókst á hendur ábyrgð lánsins, að ábyrgðarmaður sem leysti til sín skuld ætti óskoraðan kröfurétt á hendur skuldara. Í dómi Landsréttar kom fram að A hefði mátt gera ráð fyrir að löggjöf gæti tekið breytingum er varðaði samningssviðið á lánstíma. Hefði A ekki sýnt fram á að með umræddum lagabreytingum hefði orðið forsendubrestur þannig að áhrif hefði á ábyrgðarskuldbindingu hans. Þá var ekki heldur fallist á að ósanngjarnt yrði talið af L eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig loforð hans um sjálfskuldarábyrgð. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
I höfðaði mál á hendur L og krafðist þess að verða sýknuð af kröfu L um endurgreiðslu þriggja lána, samtals að fjárhæð 1.444.918 krónur, sem I var sjálfskuldarábyrgðaraðili að og tekin voru á árunum 1990-1992 í gildistíð laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Fyrir lá að endurgreiðsla lánanna átti að hefjast þremur árum eftir námslok lántakanda, sem skráð voru 3. ágúst 1994. Árið 1992 tóku gildi lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og kvað 18. gr. laganna á um að skuldari samkvæmt lögunum, sem væri jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 71/1982 eða eldri lögum, skyldi fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin væru samkvæmt nýju lögunum. Byggði I á því að þágildandi ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 væri óskuldbindandi fyrir ábyrgðarmenn án samþykkis þeirra, enda bryti ákvæðið gegn þeirri grundvallarreglu fjármunaréttarins að greiðslum frá skuldara skyldi fyrst ráðstafa til elstu skuldar, auk þess sem um væri að ræða afturvirka íhlutun löggjafans sem hefði íþyngjandi áhrif á stjórnarskrárvarin eignarréttindi I. Í dómi Landsréttar kom fram að með vísan til dóma Hæstaréttar í málum nr. 385/2017, 492/2017 og 622/2011 yrði talið að þótt þágildandi 18. gr. laga nr. 21/1992 raskaði friðhelgi eignaréttar ábyrgðarmanns yrði beiting hennar ekki í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar svo lengi sem meðalhófs væri gætt. Þá var talið að ákvæði 18. gr. laganna hefði ekki sett I í slíka óvissu eða raskað kröfuréttarsambandi hennar við L með svo íþyngjandi hætti að í bága fari við 72. gr. stjórnarskrár. Með hliðsjón af framangreindu var dómurinn staðfestur.
Aðilar deildu um gildi sjálfskuldarábyrgða sem K hafði undirgengist með áritun á tvö skuldabréf vegna skulda J við L. Hafði bú J verið tekið til gjaldþrotaskipta og K greitt skuldina með fyrirvara um rétt til endurkröfu. Eftir að J lést lýsti K kröfu í dánarbú hans en við meðferð málsins fyrir Landsrétti var upplýst að krafan hefði verið samþykkt á skiptafundi. Þá lá fyrir í málinu að millifærð hefði verið nánar tilgreind fjárhæð á geymslureikning vegna hennar. Talið var að þar sem fyrir lægi að krafa K fengist að fullu greidd af eignum dánarbúsins hefði K ekki lengur lögvarða hagsmuni af því fá dóm um kröfur sínar. Var málinu því vísað frá Landsrétti.
Aðilar deildu um gildi sjálfskuldarábyrgða sem K undirgekkst með áritun á tvö skuldabréf vegna skulda J við L. Eftir að bú J var tekið til gjaldþrotaskipta hóf L að innheimta kröfuna hjá K sem greiddi hana með fyrirvara um endurkröfu kæmust málskotsnefnd L eða dómstólar að því að krafa L væri óréttmæt. Eftir að J lést lýsti K jafnframt kröfu í dánarbú J og var krafan samþykkt skömmu seinna. Við meðferð málsins fyrir Landsrétti upplýstist að fyrir lægi að krafa K í dánarbú J fengist að fullu greidd af eignum þess. Niðurstaða Landsréttar var því sú að K hefði ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um kröfur sínar og var málinu því vísað frá Landsrétti.
Fallist var á kröfu Lánasjóðs íslenskra námsmanna um að ábyrgðarmaður námsláns greiddi skuld við sjóðinn.
L höfðaði mál gegn GA til heimtu skuldar samkvæmt átta skuldabréfum sem GR gaf út á árunum 1988 til 1989 og GA hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Námslok GR voru árið 1991 og við þau voru lánin sameinuð í eitt lán. Árið 1993 hóf GR nám að nýju og gaf hann þá út annað skuldabréf til L. Höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna þá leyst af hólmi eldri lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Í lögum nr. 21/1992 var mælt svo fyrir um að stæði lántaki í skuld við L vegna námslána sem tekin hefðu verið eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem lyti ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðsla af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. L kvað að innheimta krafna samkvæmt skuldabréfinu frá 1993 hefði lokið án árangurs og í framhaldi af því hefði skuld samkvæmt eldra skuldabréfinu verið tekin aftur til innheimtu á árinu 2013. Ekkert fékkst hins vegar greitt af skuldinni og höfðað L því á árinu 2014 mál til heimtu skuldarinnar á hendur GA óskipt með GR og öðrum nafngreindum ábyrgðarmanni en málið var fellt niður. Höfðaði L síðan mál þetta á árinu 2016. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 tækju eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við L vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu en hvergi væri nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært væri að L gæti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími gæti talist vera kominn að hefja mætti innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Yrði því að leggja til grundvallar að L hefði borið að gera það þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur GR samkvæmt skuldabréfinu frá 1993 voru allar gjaldfallnar vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga á árinu 2009. Þegar L höfðaði fyrrgreint mál á árinu 2014 hefði verið liðinn fjögra ára fyrningartími kröfu hans á hendur GA samkvæmt 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Var GA því sýknuð af kröfu L.
L höfðaði mál gegn M til heimtu skuldar samkvæmt níu skuldabréfum sem H gaf út á árunum 1986 til 1989 og M hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Námslok H voru árið 1989 og við þau voru lánin sameinuð í eitt lán. Árið 1994 hóf H nám að nýju og gaf hún þá út skuldabréf til L sem M gekkst einnig í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Höfðu lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna þá leyst af hólmi eldri lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Í lögum nr. 21/1992 var mælt svo fyrir um að stæði lántaki í skuld við L vegna námslána sem tekin hefðu verið eftir reglum þeirra laga og einnig í skuld vegna námslána sem tekin höfðu verið eftir reglum eldri laga nr. 72/1982 skyldi skuldin sem lyti ákvæðum laga nr. 21/1992 fyrst endurgreidd að fullu og greiðsla af eldri skuldinni frestast þar til það hefði verið gert. L kvaðst hafa hætt tilraunum til innheimtu á skuld samkvæmt skuldabréfinu frá 1994 og í framhaldi af því hefði skuld samkvæmt eldra skuldabréfinu verið tekin aftur til innheimtu á árinu 2012. Ekkert fékkst hins vegar greitt af skuldinni og höfðað L því á árinu 2013 mál til heimtu hennar á hendur H og M en því var vísað frá héraðsdómi. Höfðaði L síðan mál þetta á hendur M á árinu 2016. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 tækju eingöngu mið af tilvikum þar sem skuld við L vegna námsláns eftir ákvæðum laga nr. 21/1992 fengist greidd að fullu en hvergi væri nokkuð sagt um afdrif eldri skuldar ef viðleitni til innheimtu þeirri yngri bæri ekki árangur og enn síður hvað þyrfti nánar að koma til svo að unnt væri að slá föstu að yngri skuldin fengist ekki greidd. Ófært væri að L gæti gagnvart ábyrgðarmanni á skuld sem stofnað var til í tíð laga nr. 72/1982 haft í þeirri aðstöðu sjálfdæmi um hvenær sá tími gæti talist vera kominn að hefja mætti innheimtu á henni vegna árangurslausrar innheimtu á yngri skuld. Yrði því að leggja til grundvallar að L hefði borið að gera það þegar eftirstöðvar kröfu hans á hendur H samkvæmt skuldabréfinu frá 1994 voru allar gjaldfallnar vegna vanskila á greiðslu afborgunar á gjalddaga á árinu 2002. Þegar L höfðaði fyrrgreint mál á hendur M árið 2013 hefði löngu verið liðinn fjögra ára fyrningartími kröfu hans á hendur henni samkvæmt 3. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Var M því sýknuð af kröfu L.
Felldur úr gildi úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna þar sem talið var að rétt hefði verið staðið að innheimtu og að krafa sjóðsins væri ófyrnd
Stefndu sýknuð af kröfu stefnanda á grundvelli fyrningar.
L krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður málskotsnefndar L þar sem ákvörðun stjórnar L var felld úr gildi og skuld J vegna námslána samkvæmt tveimur skuldabréfum felld niður. Vanskil urðu á endurgreiðslu J á námsláni frá og með gjalddaga í mars 2009, en J gaf út sérstakt vanskilaskuldabréf í mars 2015. Deildu aðilar einkum um fyrningarfrest skuldarinnar og við hvaða tímamark skyldi miða í því sambandi. Fallist var á með J að bæði skuldabréfin hefðu orðið gjaldkræf tveimur árum eftir ákvörðuð námslok, sem var sama tímamark fyrir bæði skuldabréfin. Á hinn bóginn var fallist á það með L að honum hefði verið rétt að ráðstafa greiðslum J samkvæmt 8. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna fyrst inn á eldra lánið. Það væri meginregla kröfuréttar að þegar kröfuhafi ætti margar kröfur á hendur sama skuldara ætti skuldarinn val um inn á hvaða skuld hann ráðstafaði greiðslu hverju sinni. Léti skuldari engin fyrirmæli fylgja greiðslu sinni bæri að miða við að hann eftirléti kröfuhafa frjálst val um inn á hvaða skuld greiðslunni skyldi ráðstafað. Með því að greiða athugasemdalaust greiðsluseðla sem L sendi hefði J samþykkt í verki fyrirkomulag innheimtunnar. Á meðan J greiddi inn á námslán sitt í samræmi við fyrirmæli 8. gr. laga nr. 21/1992 hefði hvorugt skuldabréfanna verið í vanskilum. Þá var vísað til þess að krafa L væri samkvæmt skuldabréfi sem samkvæmt 1. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrndist á 10 árum. Ekki var fallist á með J að rök stæðu til þess að fyrirmæli í 3. mgr. 9. gr. laga nr. 21/1992 um aðfararheimild yrðu lögð að jöfnu við ákvæði áðurgildandi laga um lögtaksrétt þannig að 4 ára fyrningarfrestur 3. töluliðar 3. gr. laga nr. 14/1905 yrði talinn gilda um kröfuna. Þótti ljóst að kröfur L samkvæmt báðum skuldabréfunum væru ófyrndar. Í því ljósi hefðu ekki verið efni til þess að víkja til hliðar loforði J um greiðslu samkvæmt vanskilaskuldabréfinu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga svo sem gert hafði verið í úrskurði málskotsnefndar L. Með vísan til alls framangreinds var úrskurður málskotsnefndar L því felldur úr gildi.
Ekki var fallist á að námslánaskuld stefndu væri fallin niður vegna fyrningar. Felldur var úr gildi úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna frá 25. janúar 2017 þar sem námslánaskuld stefndu samkvæmt tveimur skuldabréfum var felld niður.
Talið var að aðferð við innheimtu námslána sem var ákveðin í lögum um lánasjóðinn, gæti ekki skert réttindi ábyrgðarmanns sem gekkst í ábyrgð fyrir gildistöku viðkomandi ákvæðis. Var enda hvergi getið um stöðu ábyrgðarmanna undir þessum kringumstæðum í lögum eða lögskýringargögnum.
Stefndu, sem m.a. höfðu borið við fyrningu, voru sem ábyrgðarmenn dæmdar til að greiða lánasjóðsnum skuld vegna námslána aðalskuldara.
L höfðaði mál á hendur H og M til greiðslu skuldar vegna námslána H. Til skuldarinnar hafði verið stofnað með útgáfu níu skuldabréfa sem M gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Í þeim öllum var ákvæði þess efnis að endurgreiðsla lána hæfist þremur árum eftir námslok en stjórn L ákvæði hvað teldust námslok í því sambandi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af hálfu L hefðu ekki verið lögð fram nein gögn um við hvaða tímamark námslok H hefðu verið miðuð en af málatilbúnaði hans væri ljóst hver væri elsti gjalddagi skuldarinnar án þess að gerð væri grein fyrir hvaða atvik lægju að baki þeirri dagsetningu. Var því talið að reifun málsins væri svo áfátt að vísa yrði því frá héraðsdómi, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Stefndu gert að greiða stefnanda skuld vegna námslána.
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sýknu V af kröfu LÍN um að felldur yrði úr gildi úrskurður málskotsnefndar LÍN þar sem úrskurður stjórnar LÍN var felldur úr gildi og ábyrgð V á tilteknu láni var felld niður. Var það niðurstaða Hæstaréttar að skýra yrði ákvæði 4. mgr. 8. gr. þágildandi laga nr. 57/1976 um námslán og námsstyrki á þann veg að ábyrgð ábyrgðarmanns á endurgreiðslum gæti ekki staðið lengur en í 20 ár frá fyrsta gjalddaga láns, óháð því hvort lántaki fengi undanþágur eða frestun á greiðslu þess. Þar sem 20 ár voru liðin frá fyrsta gjalddaga lánsins er V hafði uppi kröfu um niðurfellingu ábyrgðar, var hann talinn laus undan ábyrgð sinni á láninu.
Lánasjóður íslenzkra námsmanna gegn
Viðari, Má Matthíassyni, kveðinn og upp svohljóðandi
Stefndi sýknaður af kröfum stefnanda um að felldur yrði úr gildi úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenzkra námsmanna.