Dómstólaleit

Þ krafði A og V hf. um bætur vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er hann var að losa rúllugreip aftan úr dráttarvél í eigu A. Hæstiréttur sýknaði A og V hf. með vísan til þess að þar sem Þ hefði talist ökumaður dráttarvélarinnar umrætt sinn gæti hann ekki reist kröfu sína á 88. gr. umferðarlaga. Þá hefði varakrafa Þ um bætur úr slysatryggingu ökumanns verið fyrnd þegar málið var höfðað.

H krafðist skaðabóta úr hendi S vegna tjóns sem hann varð fyrir við akstur bifhjóls á Hafnargötu í Reykjanesbæ í júní 2004. Deila aðila laut einkum að því hvort H hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur bifhjólsins og hvort miða ætti árslaun H, við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku hans, við ákvæði 1. eða 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Um hið fyrrnefnda segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að H hefði gert sér að leik að láta bifhjól sitt „prjóna“ og að slíkt aksturslag við þær aðstæður sem uppi voru fælu í sér stórkostlegt gáleysi. H hefði ekki sýnt fram á að hann hefði ekki misst stjórn á bifhjólinu af þessari ástæðu og að slysið yrði þannig ekki rakið til þessarar háttsemi hans. Bætur til H yrðu því lækkaðar og honum gert að bera sjálfur þriðjung tjóns síns vegna slyssins, með vísan til 2. mgr. 18. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Um hið síðarnefnda segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að á slysdegi hefði H verið 22 ára, hann hefði ekki lagt grunn að sérstökum starfsréttindum en hefði verið í föstu skiprúmi. Fyrir lægju upplýsingar um tekjur H áður en hann fékk fast skiprúm og þann tíma sem hann reyndi fyrir sér við eigin útgerð. Taldi dómurinn að H hefði sýnt fram á að tekjur hans hefðu hækkað til muna eftir að hann fékk fast skiprúm. Féllst Hæstiréttur á að beita ákvæði 2. mgr. 7. gr. við ákvörðun árslauna H og miðaði í því skyni við meðalatvinnutekjur manna við fiskveiðar á árinu 2004.

Í málinu deildu aðilar um hvort Á nyti réttar til bóta úr slysatryggingu ökumanns eða hvort hann hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur og ætti því að bera tjón sitt sjálfur, að öllu leyti eða að hluta samkvæmt 5. gr. skilmála vátryggingarinnar og 18. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að R og S bæru sönnunarbyrðina fyrir því að Á hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi 5. gr. skilmálanna. Talið var að sú staðreynd að Á hefði ekið vel yfir leyfðum hámarkshraða gæfi vísbendingu um að hann hefði sýnt af sér slíkt gáleysi við aksturinn. En vegna skorts á nauðsynlegum gögnum sem R og S hefði verið í lófa lagið að leggja fram var talið að þau hefðu ekki uppfyllt nægilega skyldu sína til sönnunar um að Á hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn. Var því fallist á kröfur Á um skaðabætur.

J krafði V um bætur úr slysatryggingu F+ fjölskyldutryggingar vegna slyss sem hann varð fyrir, er hann féll niður af brú þar sem hann gekk á kanti hennar og niður á hellulagða gangstétt. J kvaðst hafa drukkið 2-3 bjóra fyrir slysið en bar fyrir sig minnisleysi um atburðinn. Þegar aðstæður á vettvangi voru virtar þóttu ekki aðrar rökréttar skýringar á slysi J, en að hann hafi annaðhvort sjálfur klifrað yfir grindverkið á umræddri brú og fallið eða kastað sér niður, eða að hann hafi verið að ganga á öðrum hvorum þeim kanti sem voru ofan á og utan með grindverkinu, og fallið þannig niður fyrir slysni. Slík háttsemi teldist til stórfellds gáleysis í skilningi skilmála tryggingarinnar. Var V því sýknað af kröfum J.

Deilt var um skaðabótaskyldu T vegna líkamstjóns sem H varð fyrir er vélhjól hans skall á umferðareyju eftir að H hafði ekið um 100-140 metra með framhjólið á lofti. Hafnaði T bótaskyldu á grundvelli þess að H hefði vísvitandi ekið hjólinu á afturhjólinu einu og með því sýnt af sér stórfellt gáleysi. Með dómi Hæstaréttar 14. september 2000 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Var talið nauðsynlegt að taka afstöðu til þess við úrlausn málsins hvort T hefði sýnt nægilega fram á að ekki fengi staðist, að ökumaður vélhjóls með sambærilega reynslu og H, gæti af vangá misst stjórn á vélhjóli á þennan hátt. Hefði héraðsdómara borið að kalla til meðdómsmenn með sérkunnáttu á umræddu sviði. Dómi héraðsdóms, sem í höfðu setið sérfróðir meðdómendur, var einnig áfrýjað til Hæstaréttar. Engin gögn höfðu verið lögð fram um sérþekkingu annars meðdómandans, sem var frístundaökumaður bifhjóla, á umræddu sviði. Ómótmælt var að hann hefði réttindi til að aka bifhjóli en ekki var talið að slíkum almennum réttindum yrði jafnað saman við þá sérkunnáttu, sem þyrfti að vera fyrir hendi, svo að unnt væri að leysa úr þeim ágreiningi sem lá fyrir í málinu. Var því talið óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu til nýrrar meðferðar í héraði og dómsálagningar að nýju. Athugasemd var gerð um þá framkvæmd dómkvaddra matsmanna að boða T ekki á matsfund og gefa honum ekki kost á að gæta hagsmuna sinna við matið, sem braut í bága við 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Hefði héraðsdómara verið rétt, þegar hann varð þessa var, að gefa aðilum kost á að fá matið endurupptekið til þess að bætt yrði úr þessum ágalla.

P krafði S um bætur úr slysatryggingu vegna líkamstjóns er hann varð fyrir þegar annar maður, PG, sló hann með glasi. S krafðist sýknu af kröfum P og bar því við að P hefði verið ölvaður í umrætt sinn og slysið orðið í kjölfar handalögmála milli P og PG. Ætti annað hvort eða hvort tveggja að leiða til brottfalls ábyrgðar S, enda væri kveðið á um það í vátryggingarskilmálum að tryggingin bætti ekki tjón sem yrði við framangreindar aðstæður. Ekki var fallist á að ábyrgð S skyldi falla brott vegna ölvunar P þar sem ekki hefði verið sýnt fram á að hann hefði verið í „ölæði“ þegar slysið varð. Á hinn bóginn var talið að P hefði orðið fyrir líkamstjóni sínu í handalögmálum. Var fallist á að það leiddi til brottfalls ábyrgðar S, enda yrði tjón P rakið til þeirrar auknu áhættu sem af þátttöku hans í handalögmálunum leiddi. Var talið að ábyrgð S félli brott óháð því hvernig sök P hefði að öðru leyti verið farið þar sem hin umrædda ábyrgðartakmörkun vátryggingarskilmálanna væri hlutræn. Var S því sýknaður af kröfu P.

Ó höfðaði mál gegn vátryggingafélaginu V og krafðist slysabóta vegna líkamstjóns, sem hann varð fyrir þegar bifreið, sem hann ók, valt. Eftir slysið gekk Ó af vettvangi og lagðist til svefns. Þegar hann fannst, fáeinum klukkustundum síðar, var hann talsvert ölvaður. Viðurkenndi Ó í refsimáli, sem höfðað var á hendur honum, að hafa ekki neytt áfengis eftir slysið. Í héraðsdómsstefnu bar Ó hins vegar að hann hefði drukkið áfengi eftir slysið. Talið var að Ó bæri sönnunarbyrðina fyrir því að ölvunarástand hans yrði rakið til áfengisneyslu hans eftir slysið. Þar sem ekkert var talið hafa komið fram, er stutt gæti þessa fullyrðingu Ó, var lagt til grundvallar að vínandinn í blóði hans hefði átt rætur að rekja til áfengis, sem hann neytti fyrir slysið. Ekki var talið að Ó hefði rennt nægjanlegum stoðum undir fullyrðingu sína um að sprunginn hjólbarði hefði valdið slysinu. Með hliðsjón af ummælum Ó sjálfs var fallist á að áfengismagn í blóði hans hefði verið slíkt er slysið varð, að samkvæmt vátryggingarskilmálum ætti hann ekki rétt til bóta úr hendi V. Var V því sýknað af kröfum Ó.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.809.242 krónur með 2% ársvöxtum frá 24. október 1997 til 25. febrúar 1999, en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Málið á rætur að rekja til þess að áfrýjandi ók vélhjóli vestur Háaleitisbraut í Reykjavík 24. október 1997 um kl. 16. Við gatnamót Kringlumýrarbrautar nam hann staðar við umferðarljós, en hugðist fara þaðan í sömu átt eftir Háaleitisbraut upp brekku að Skipholti og beygja þar til hægri. Þegar áfrýjandi hélt af stað frá umferðarljósunum kveðst hann hafa tekið „kraftlega af stað“, eins og segir í héraðsdómsstefnu, og runnið við það aftur í sæti sínu með þeim afleiðingum að framhjól ökutækisins lyftist frá götu. Við þetta hafi hann misst tök á stjórntækjum vélhjólsins og ekkert annað getað en haldið sér í stýri þess. Hann hafi reynt að færa sig framar í sætinu, en ekki náð stjórn á vélhjólinu aftur. Í málinu hefur komið fram af hálfu áfrýjanda að vélhjólið hafi haldið áfram sem leið hans lá á afturhjólinu einu þar til hann var kominn nærri Skipholti. Hafi honum þá tekist að ná framhjólinu niður á ný, en vélhjólið þó allt að einu skollið á umferðareyju á miðju Skipholti við gatnamót Háaleitisbrautar. Hann hafi fengið við það högg á vinstri handlegg, sem olli úlnliðsbroti. Fyrir liggur í málinu af hálfu áfrýjanda, sem er fæddur árið 1975, að hann hafði fyrir slysið reynslu af akstri vélhjóla um átta ára skeið. Vélhjólið, sem hann ók umrætt sinn, hafi hann keypt rúmum tveimur mánuðum áður, en ekki notað það um mánaðar skeið fyrir slysdag, þar sem hann hafi verið fjarverandi vegna starfa sinna sem sjómaður. Hafi hann því ekki haft teljandi reynslu af akstri þessa vélhjóls, sem var af gerðinni Suzuki, um 225 kg að þyngd og með 155 hestafla vél. Í málinu leitar áfrýjandi greiðslu vegna líkamstjóns, sem hann hlaut af fyrrnefndi slysi, í skjóli slysatryggingar ökumanns, sem hann hafði aflað sér hjá stefnda vegna vélhjólsins samkvæmt ákvæði 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi reisir áfrýjandi kröfu sína á því að stefndi geti ekki vikið sér undan skyldu til að greiða bætur fyrir tjónið. Þótt slysið megi að einhverju leyti rekja til þess að áfrýjandi hafi ekki gætt fyllstu varúðar, geti það ekki varðað missi bótaréttar, enda hafi hann ekki við aksturinn sýnt af sér gáleysi, sem telja megi stórfellt. Stefndi byggir á hinn bóginn á því að áfrýjandi hafi í umrætt sinn vísvitandi ekið vélhjóli sínu á afturhjólinu einu, en með því hafi ökutækið orðið algerlega stjórnlaust, þar sem bæði stýri þess og hemlar voru óvirk. Þessa háttsemi áfrýjanda verði að telja stórfellt gáleysi, sem standi í vegi greiðsluskyldu úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt skilmálum þeirrar vátryggingar og ákvæði 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Í ljósi þess, sem að framan greinir, verður við úrlausn málsins meðal annars að taka afstöðu til þess hvort stefndi hafi sýnt nægilega fram á að ekki fái staðist að ökumaður með reynslu áfrýjanda geti af vangá hafa misst þannig tök á stjórn vélhjóls þeirrar gerðar, sem hann ók umrætt sinn, að framhjól þess hæfist á loft gegn vilja hans og héldi áfram för í jafnvægi um 100 til 140 metra vegalengd upp brekku án þess að honum tækist að koma framhjólinu niður á götu á ný. Úr málsástæðum, sem að þessu lúta, er dómara ófært að leysa á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar, heldur er þar þörf sérkunnáttu. Hefði héraðsdómara því borið að kveðja til meðdómsmenn, sem slíka kunnáttu hafa, til að eiga hlut að úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem héraðsdómari lét það ógert er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.

Bifreið í eigu M skemmdist í árekstri við aðra bifreið. M, sem var án ökuréttinda, var við stjórn bifreiðarinnar rétt áður en áreksturinn varð. Hafði lögregla þá afskipti af akstri hans, en hann sinnti ekki merki um að stöðva bifreiðina heldur ók mjög hratt af stað. Krafði M vátryggingafélagið SA um bætur úr húftryggingu bifreiðarinnar vegna skemmda á henni, en SA neitaði greiðslu. Talið var sannað á grundvelli framburðar vitna að M hefði ekið bifreiðinni er áreksturinn varð. Þá var fallist á með SA á grundvelli framburðar vitna og þegar litið var til skemmda á bifreiðinni og aðstæðna á slysstað, að M hefði valdið árekstrinum af stórkostlegu gáleysi. Samkvæmt vátryggingarskilmálum, sem giltu um húftryggingu bifreiðar M hjá SA, var undanþegið ábyrgð félagsins tjón, er rakið yrði til stórkostlegs gáleysis vátryggðs. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu SA af kröfum M staðfest.