Dómstólaleit

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2009. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 767.230 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. janúar 2007 til 22. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gaf lögreglustjórinn í Reykjavík út ákæru 27. nóvember 2006 á hendur áfrýjanda, þar sem hann var borinn sökum um að hafa brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum með því að hafa 20. ágúst sama ár ekið nánar tilgreindri bifreið undir áhrifum áfengis um bifreiðastæði við Frakkastíg í Reykjavík. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2007 var áfrýjandi sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem greindi í ákærunni, og honum gert að sæta sviptingu ökuréttar í tólf mánuði frá birtingu dómsins, auk þess að greiða 100.000 krónur í sekt og nánar tiltekna fjárhæð í sakarkostnað. Dómur þessi var birtur áfrýjanda 26. mars 2007 og kom þá svipting ökuréttar til framkvæmdar. Að fengnu áfrýjunarleyfi var dómi þessum áfrýjað að tilhlutan áfrýjanda til Hæstaréttar 30. apríl 2007, en með því málskoti var ekki hreyft við sviptingu ökuréttar hans, sbr. 104. gr. umferðarlaga. Með dómi réttarins 22. nóvember sama ár í máli nr. 253/2007 var áfrýjandi sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákærunni og allur sakarkostnaður á báðum dómstigum felldur á ríkissjóð. Eftir þeim úrslitum málsins öðlaðist áfrýjandi ökurétt á ný við uppsögu dóms Hæstaréttar, en óumdeilt er að hann greiddi hvorki sektina né sakarkostnað samkvæmt héraðsdóminum. Með bréfi 22. janúar 2008 krafði áfrýjandi stefnda um skaðabætur fyrir að hafa á framangreindan hátt verið „saklaus sviptur ökurétti“. Þeirri kröfu hafnaði stefndi 2. apríl 2008 og höfðaði áfrýjandi í framhaldi af því mál þetta 29. sama mánaðar. Í málinu reisir áfrýjandi kröfu sína um skaðabætur á 177. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sem í gildi voru þegar refsimálið á hendur honum var til meðferðar fyrir dómi, en ákvæðið telur hann fela í sér stoð fyrir kröfunni, eftir atvikum með rýmkandi skýringu eða lögjöfnun. Eftir þessu ákvæði nýtur sá, sem hefur „saklaus hlotið refsidóm, þolað refsingu eða upptöku eigna“, réttar til skaðabóta úr hendi stefnda án þess að sannað sé að þau atvik verði rakin til saknæmrar háttsemi einhvers þess, sem hann stendur í skaðabótaábyrgð fyrir. Í samræmi við dóm Hæstaréttar 22. nóvember 2007 verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi í skilningi ákvæðisins saklaus hlotið refsidóm þegar hann var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 22. janúar sama ár sakfelldur í máli ákæruvaldsins á hendur honum. Það eitt nægir þó ekki til, en um frekari skilyrði fyrir skaðabótum á þessum grunni er þess að gæta að réttur til þeirra er háður því að maður hafi þolað refsingu eða upptöku eigna. Með því að eignaupptöku er sérstaklega getið í ákvæðinu og að auki hennar einnar af meiði svonefndra refsikenndra viðurlaga er óhjákvæmilegt eftir orðskýringu að líta svo á að til refsinga í skilningi þess geti aðeins talist fangelsisvist eða fésekt, sbr. 1. mgr. 31. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Þessi skýring samrýmist jafnframt því að samkvæmt 4. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem nú hefur leyst af hólmi 177. gr. laga nr. 19/1991, nýtur maður réttar til skaðabóta hafi hann saklaus hlotið dóm í sakamáli, þolað refsingu eða refsikennd viðurlög. Í lögskýringargögnum er þess sérstaklega getið að í síðastgreindum orðum hafi falist rýmkun á skaðabótarétti frá eldri reglu með því að eftir þeirri yngri njóti þessa réttar meðal annarra sá, sem ranglega hefur sætt refsikenndum viðurlögum eins og öryggisgæslu, öðrum öryggisráðstöfunum eða sviptingu réttinda, en samkvæmt 2. mgr. ákvæðis VI. til bráðabirgða við lög nr. 88/2008 verður þeim lögum ekki beitt við úrlausn þessa máls. Eins og áður greinir er óumdeilt að áfrýjandi greiddi ekki sektina, sem honum var gerð í héraðsdómi 22. janúar 2007, og hefur hann því ekki á grundvelli dómsins sætt viðurlögum af þeim toga, sem um ræddi í 177. gr. laga nr. 19/1991, þótt hann hafi samkvæmt dóminum mátt þola sviptingu ökuréttar um nærri átta mánaða skeið. Efni þessa ákvæðis var reist á mati löggjafans á því í hverjum tilvikum felld yrði á stefnda skaðabótaábyrgð án sakar vegna viðurlaga, sem saklaus maður mátti þola. Ekki er á valdi dómstóla að víkja frá því löggjafarmati og ber því að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

JB var handtekinn og yfirheyrður í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í hans eigu. Áður en JB var handtekinn hafði hann skýrt lögreglu frá því að S, unnusta JG, bróður hans, hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Í fyrstu hafði S skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er JB varðaði. Höfðaði JB þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi JB að hann hafi verið sviptur frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er JB var handtekinn hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hann hafi átt hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar JB gefið lögreglu tilefni til yfirheyra aðra sem borið gætu um atvik málsins, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að JB næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting JB hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu JB.

S var handtekin og yfirheyrð í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í eigu JB, bróður JG, unnusta hennar. Áður en S var handtekin hafði JB skýrt lögreglu frá því að S hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Hafði S verið boðuð til yfirheyrslu þar sem hún hafði í fyrstu skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er S varðaði. Höfðaði S þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi S að hún hafi verið svipt frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er S var handtekin hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hún hafi átt hlut að máli og þannig gerst sek um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar hennar gefið lögreglu tilefni til yfirheyra JB og JG, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að S næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting S hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu S.

JG var handtekinn og yfirheyrður í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í eigu JB, bróður hans. Áður en JG var handtekinn hafði JB skýrt lögreglu frá því að S, unnusta JG, hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Í fyrstu hafði S skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er JG varðaði. Höfðaði JG þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi JG að hann hafi verið sviptur frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er JG var handtekinn hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hann hafi átt hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar JG gefið lögreglu tilefni til yfirheyra aðra sem borið gætu um atvik málsins, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að JG næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting JG hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu JG

H starfaði sem tollfulltrúi þegar grunur beindist að honum um að hafa tvisvar átt þátt í ólöglegum innflutningi á áfengi. Í kjölfarið var hann handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald 16. janúar 1997 sem framlengt var í tvígang til 12. febrúar 1997. Þá var honum veitt lausn úr starfi um stundarsakir í lok janúar sama ár og vikið úr starfi að fullu í byrjun nóvember. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2001 var H sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en þeim dómi var ekki áfrýjað. Höfðaði H mál til heimtu skaðabóta vegna handtöku og gæsluvarðhalds að ósekju, missis embættis og dráttar á málsmeðferð. Með vísan til málsatvika og málsgagna var talið að fullt tilefni hefði verið til handtöku H og gæsluvarðhaldsúrskurðanna 16. og 23. janúar 1997. Málið hefði hins vegar verið að fullu upplýst 30. janúar þegar enn var beðið um framlengingu gæsluvarðhaldsins en ekki yrði séð að þörf hefði verið á beiðni lögreglunnar þar um. Tekið var fram að í lausnarbréfi fjármálaráðherra hefði verið fullyrt að ekkert benti til þess að ávirðingar sem á hann væru bornar væru ekki réttar, en á þeim tíma var rannsókn lögreglu ekki lokið. Ávirðingar þær sem H var grunaður um, voru taldar réttlæta frávikningu hans um stundarsakir án áminningar samkvæmt 3. og 4. mgr. 26. gr. nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hins vegar sönnuðust þær ekki og gat Í þannig ekki sýnt fram á að lagaskilyrði hefðu verið til þess að víkja H að fullu úr embætti. Þá var talið að dráttur á meðferð málsins frá því að rannsókn lögreglu lauk endanlega í júní 1998 hefði verið óhóflegur og ekki skýrður og andstæður 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um það efni. Var Í gert að greiða H bætur eftir XXI. kafla laga nr. 19/1991 vegna ólögmæts gæsluvarðhalds frá 30. janúar 1997 til 12. febrúar sama ár, fjárhags- og miskabætur vegna embættismissis og miskabætur vegna óhóflegs dráttar á rannsókn opinbers máls, sem meðal annars beindist að honum.

Refsivist. Fangelsi. Agaviðurlög. Miskabætur. Vanreifun. Frávísun máls frá héraðsdómi. Gjafsókn. J, refsifangi í fangelsinu að Litla-Hrauni, var látinn sæta agaviðurlögum eftir að 21 g af hassi fannst við leit í klefa hans. Lögreglunni á Selfossi var gert viðvart eftir að fíkniefnin fundust og var í framhaldinu höfðað opinbert mál á hendur J. J var sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu og var dómi héraðsdóms ekki áfrýjað. Stefndi J þá íslenska ríkinu og krafðist miskabóta. Byggði hann á því að hann hefði ranglega verið látinn sæta viðurlögum fyrir ætlað agabrot sem hann hefði síðan verið sýknaður af með dómi í opinberu máli. Þar sem ákvörðun um agaviðurlög hafði hvorki verið tekin í tengslum við rannsókn eða meðferð opinbers máls né á grundvelli slíkrar rannsóknar, og stoð fyrir henni var ekki sótt til laga nr. 19/1991, var ekki talið að XXI. kafli þeirra gæti tekið til kröfu um bætur vegna þeirra. Var málsókn J, sem eingöngu var studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991, því ekki talin reist á viðhlítandi lagagrunni. Af þeim sökum og þar sem reifun J á sakarefni var í ýmsum atriðum áfátt var málinu sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.

Með dómi héraðsdóms 24. nóvember 1995 var M, stjórnarformaður og framkvæmdarstjóri hlutafélagsins G, dæmdur til þess að sæta tveggja ára fangelsi fyrir brot gegn 2. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987, en fullnustu 21 mánaðar af fangelsisvistinni frestað skilorðsbundið í tvö ár. Taldi dómurinn sannað að M hefði með fulltingi erlends seljanda framvísað við tollayfirvöld reikningum, sem aðeins sýndu hluta þess verðs sem G hafði raunverulega greitt fyrir sendingar af frystum forsteiktum kartöflum og skotið þannig undan aðflutningsgjöldum. M ákvað að una þessum dómi og tók út hinn óskilorðsbundna hluta refsingarinnar. Með dómi Hæstaréttar 19. desember1996 var felldur úr gildi úrskurður ríkistollanefndar um endurákvörðun á aðflutningsgjöldum vegna innflutnings hlutafélagsins S á frystum forsteiktum kartöflum, þar sem talið var að álagning gjaldsins hefði verið ólögmæt. Í framhaldi af þessum dómi Hæstaréttar óskaði M endurupptöku máls síns og vísaði til þess, að með dóminum hefði verið dæmd ólögmæt álagning sams konar jöfnunargjalds og hann hefði meðal annars verið sakfelldur fyrir að koma G undan að greiða. Fallist var á beiðni M um endurupptöku málsins og var M sýknaður með dómi Hæstaréttar 12. mars 1998, þar sem talið var að eins og ríkissaksóknari hefði gert málið úr garði við áfrýjun þess, lægju engan veginn fyrir viðhlítandi sönnur fyrir sök M, en ríkissaksóknari hafði aðeins að óverulegu leyti lagt fram þau gögn fyrir Hæstarétti sem héraðsdómur taldi sanna sök ákærða. M höfðaði mál gegn Í til greiðslu miskabóta samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og byggði kröfu sína á því, að hann hefði saklaus hlotið refsidóm og verið látinn sæta ólögmætri frelsisskerðingu, sem rót sína ætti að rekja til löglausra reglugerða landbúnaðarráðherra. Talið var, að ótvírætt væri, að jöfnunargjaldið, sem Hæstiréttur hafði dæmt ólögmætt, hefði vegið langþyngst og mestu máli skipt við refsiákvörðun héraðsdóms. Þegar litið var til gagna málsins og tveggja dóma Hæstaréttar, sem fjölluðu um undanskot á sama gjaldi, þótti mega ætla, að M hefði eingöngu hlotið sekt ef dæmt hefði verið á grundvelli allra gagna málsins í Hæstarétti 12. mars 1998. Að þessu virtu þótti M hafa ófyrirsynju orðið að þola refsivist þá, er hann var dæmdur til með dómi héraðsdóms. Voru M því dæmdar miskabætur samkvæmt 177. gr. laga nr. 19/1991, en háttsemi hans varðandi aðflutningsgjöld og skýrslugerð til yfirvalds voru virt til lækkunar bótanna.

S var ákærður með fjórum ákærum fyrir þjófnað, skjalafals, ölvunarakstur og akstur án ökuréttinda. Var málinu sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi að því er eina ákæruna varðaði þar sem í henni var ekki gerð krafa um refsingu. Var S sakfelldur fyrir þjófnað, ölvunarakstur og akstur án ökuréttinda, en sýknaður af ákæru um skjalafals. Var hann dæmdur til fangelsisrefsingar, greiðslu sektar og sviptingar ökuréttar.