Dómstólaleit

A slasaðist á árinu 2014 við störf á frystitogara og var vinnuveitandi hans með áhöfn skipsins vátryggða hjá S hf. í samræmi við fyrirmæli 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. A fékk greiddar bætur úr slysatryggingunni 2016 og gerði fyrirvara við bótauppgjörið um rétt til frekari bóta yrði varanleg örorka og/eða miski síðar metin hærri. A krafði S hf. árið 2019 um viðbótargreiðslu úr vátryggingunni á grundvelli álits örorkunefndar þar sem varanlegur miski og varanleg örorka hans var metin hærri en samkvæmt fyrri matsgerð. S hf. hafnaði þeirri kröfu með vísan til skilmála slysatryggingarinnar um að undantekningarlaust skuli framkvæma örorkumat sem liggur til grundvallar bótaákvörðun í síðasta lagi þremur árum eftir slys. A höfðaði í kjölfarið mál á hendur S hf. til heimtu frekari bóta. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að í dómaframkvæmd hefði verið viðurkennt að vátryggingarfélög hafi réttmæta hagsmuni af því að mæla fyrir um tímafresti sem tjónþolar hefðu til að afla sér sönnunar um varanlegar afleiðingar slyss í skilmálum slysatrygginga og hafi þriggja ára frestur ekki verið talinn óeðlilegur. Þá var talið að skilmálinn gilti án tillits til þess að bótafjárhæð ákvarðaðist á grundvelli skaðabótalaga samkvæmt ákvæði kjarasamnings. Þegar litið væri til efnis og skýrs orðalags ákvæðis skilmálanna auk tilvísunar til þeirra í kjarasamningi yrði ekki fallist það með A að óljóst hafi verið að ákvæðið hafi gilt í tilviki hans. Varðandi áhrif fyrirvara þess sem A gerði við bótauppgjörið vísaði Hæstiréttur til þess að fyrirvarinn hafi í engu tilliti lotið að skilmála slysastryggingarinnar um að undantekningarlaust skyldi framkvæma nýtt örorkumat innan þriggja ára frá slysdegi. Þá var talið að ekki væri í málinu komin fram nein sönnun fyrir samkomulagi milli aðila um að víkja frá skilmálum slysatryggingarinnar. Var því hafnað að fyrirvari sem A gerði við bótauppgjör hefði vikið til hliðar skilmálum slysatryggingarinnar. S hf. var því sýknað af öllum kröfum A.

B slasaðist í umferðarslysi árið 2009 og fékk greiddar bætur úr ábyrgðartryggingu bifreiðar A hjá V hf. árið 2011 á grundvelli matsgerðar um varanlegan miska og varanlega örorku hans. Í kvittun lögmanns B um móttöku bóta þar sem kom fram að fullar og endanlegar bætur væru greiddar vegna slyssins var jafnframt ritað „Með fyrirvara um varanlegar afleiðingar slyssins“. B fór fram á endurupptöku málsins árið 2016 og voru dómkvaddir tveir matsmenn árið 2017 til að endurmeta afleiðingar slyssins. Í matsgerðum þeirra frá 2017 og 2018 kom fram að heilsa B hefði tekið ófyrirséðum breytingum til hins verra frá árinu 2011. B höfðaði mál þetta á árinu 2019. Hæstiréttur féllst á að fyrirvari B við upphaflegt bótauppgjör hefði gildi milli aðila og skapaði honum ríkari rétt en leiði af fyrirmælum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ætti B því rétt á endurupptöku bótaákvörðunar að því tilskildu að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari hans sem yllu því að varanlegur miski hans eða varanleg örorka af völdum slyss yrði talin meiri en lá fyrrgreindri bótaákvörðun til grundvallar. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms sem staðfest var með hinum áfrýjaða dómi að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari B til hins verra vegna afleiðinga slyssins árið 2009 og að þær hefðu verið réttilega metnar í matsgerðum dómkvaddra matsmanna. Féllst Hæstiréttur því á að B ætti á grundvelli fyrirvara síns við bótauppgjör rétt á að fá ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku tekna upp að nýju. Þá komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að B hefði fengið vitneskju um breytingar á heilsu sinni á árinu 2015 og upphaf fyrningarfrests samkvæmt 99. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 því miðað við áramótin 2015/2016. Hefði málið því verið höfðað innan fyrningarfrests með birtingu stefnu í desember 2019. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að fallast á kröfur B á hendur V hf. og A.

A varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 2005. Í desember 2006 greiddi S hf. honum bætur á grundvelli álitsgerðar læknis og lögmanns sem þá lá fyrir. Síðar taldi A að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu sinni vegna slyssins og höfðaði mál gegn S hf. til heimtu frekari bóta. Byggði A kröfu sína á matsgerð dómkvaddra manna sem hann hafði aflað af því tilefni. Deildu aðilar um hvort skilyrði endurupptöku samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga væru fyrir hendi og hvort krafa A væri fyrnd. Þá deildu aðilar jafnframt um hvort, og þá að hvaða leyti, bætur til A skyldu sæta frádrætti vegna greiðslna frá almannatryggingum. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að skilyrði endurupptöku væru til staðar og að krafa A væri ófyrnd. Þá taldi dómurinn að draga bæri bæði frá miskabótum og bótum fyrir varanlega örorku þær greiðslur sem A kynni að eiga rétt á frá almannatryggingum. Með því að enn lægi ekki fyrir hvort og þá hve háar greiðslur A ætti rétt á í þeim efnum, var S hf. sýknað að svo stöddu af kröfum hans með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að skilyrði endurupptöku væru fyrir hendi og að krafa A væri ófyrnd. Þá taldi rétturinn sömuleiðis að bæði miskabætur A og bætur hans vegna varanlegrar örorku skyldu sæta frádrætti vegna greiðslna frá almannatryggingum. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu, meðal annars með vísan til nýrra gagna sem lögð höfðu verið fyrir réttinn, að þær greiðslur sem A ætti rétt á frá almannatryggingum væru hærri en þær bætur sem hann ætti rétt á frá S hf. Var félagið því sýknað af kröfum hans.

A höfðaði mál gegn B og S hf. til heimtu frekari bóta vegna afleiðinga líkamstjóns sem hún hlaut í umferðarslysi árið 2003. S hf. greiddi bætur til A á árinu 2006 á grundvelli álits tveggja lækna og tók hún við þeim bótum með fyrirvara um endurmat kæmi til þess að afleiðingar slyssins reyndust verri en gert hefði verið ráð fyrir í matinu. S hf. féllst á beiðni A árið 2013 um að bera ekki við tíu ára fyrningu samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 vegna hugsanlegrar endurupptöku ákvörðunar um bætur til A með þeim fyrirvara að bætur kynnu þegar á þeim tíma að vera fyrndar eftir ákvæðinu um fjögurra ára fyrningu. Í dómi Hæstaréttar var talið að upphafsdagur fjögurra ára fyrningarfrestsins hefði verið í árslok 2010 en A hefði leitað til sérfræðings vegna versnandi einkenna um mitt það ár og hefði krafa A því ekki verið fyrnd þegar S hf. samþykkti að bera ekki fyrir sig fyrningu. Var talið sannað með matsgerðum að ástand A hefði versnað frá árinu 2006 og var krafa A því tekin til greina.

Líkamstjón. Skaðabætur. Endurupptaka bótaákvörðunar. A höfðaði mál gegn S hf. og B á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til heimtu frekari bóta vegna afleiðinga líkamstjóns sem hann hlaut í umferðarslysi árið 2005. Fyrir lá að S hf. greiddi A bætur árið 2007 í samræmi við álit tveggja lækna en A reisti kröfu sína um endurupptöku uppgjörsins á niðurstöðu yfirmatsgerðar frá árinu 2014. S hf. og B andmæltu því ekki að síðara skilyrði 11. gr. skaðabótalaga um verulega hækkun miskastigs og varanlegrar örorku væri fullnægt en mómæltu að A hefði axlað sönnunarbyrði fyrir því að þær breytingar hefðu verið ófyrirsjáanlegar eins og áskilið væri í ákvæðinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að beiðni um nýtt mat á afleiðingum líkamstjóns í framangreindu skyni ætti að réttu lagi að lúta að því að metnar væru eingöngu þær breytingar sem orðið hefðu á heilsufari tjónþola frá því að fyrra mat var gert og hvort þær breytingar hefðu verið ófyrirsjáanlegar eða ekki. Nýtt mat ætti almennt ekki að fela í sér nýtt heildarmat á þeim varanlegu afleiðingum sem tjónþoli hlaut við slysi. Vísað var til þess að yfirmatsmenn hefðu ekki getið þess í matsgerð sinni hvort sú verulega breyting á heilsufari A, sem þar væri kveðið á um, hefði verið ófyrirsjáanleg eða ekki. Þá hefðu þeir ekki heldur verið spurðir um það þegar þeir komu fyrir dóm til skýrslugjafar. Að þessu gættu var talið að A hefði ekki tekist að færa sönnur fyrir því að skilyrðum endurupptöku skaðabótaákvörðunar samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga væri fullnægt. Voru S hf. og B sýknuð af kröfu A.

A lenti í umferðarslysi og tók við greiðslu vátryggingarbóta úr hendi T hf. á árinu 2008 á grundvelli matsgerðar tveggja lækna. Taldi A að tjónið hefði ekki verið gert upp að fullu með því uppgjöri vegna þeirra afleiðinga slyssins sem síðar hefðu komið fram og taldi að skilyrði endurupptöku 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 væru uppfyllt með framlagningu yfirmatsgerðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þau gögn sem A reisti kröfu um endurupptöku á hefðu ekki verið einhlít um það hvort í þeim fælist endurskoðun á niðurstöðum fyrrnefndrar matsgerðar, sem uppgjörið hafði verið byggt á, eða eingöngu mat á ófyrirséðum breytingum á heilsu A frá þeim tíma sem uppgjörið miðaðist við. Það væri dómstóla að leggja mat á sönnunarfærslu málsaðila um staðreyndir sem um væri deilt, sbr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, meðal annars hvert sönnunargildi matsgerðar dómkvaddra manna hefði sbr. 66. gr. laganna. Var talið að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari hennar frá því að fyrrgreint mat sem legið hefði til grundvallar uppgjörinu hafði verið gert. Var því T hf. sýknað af kröfu A.

Árið 2006 varð A fyrir líkamstjóni í umferðarslysi og samkvæmt örorkumati var varanlegur miski hans metinn 7 stig og varanleg örorka 7%. Á grundvelli matsins fór fram uppgjör skaðabóta árið 2011 en af hálfu A var ritað undir uppgjörið með „fyrirvara um mat á varanlegum afleiðingum.“ Á grundvelli nýs mats frá árinu 2014, þar sem varanlegur miski A var metinn 20 stig og varanleg örorka 20%, höfðaði hann mál gegn V hf. og krafðist frekari skaðabóta. Reisti hann kröfu sína á því að gerður hafði verið sérstakur fyrirvari við bótauppgjörið og kæmi því 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 „ekki til álita í máli þessu“. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skýra yrði fyrirvarann svo að A hefði með honum áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorka yrði vegna ófyrirséðrar breytingar meiri en talið var í matinu sem áður hafði verið lagt til grundvallar uppgjöri skaðabóta. Hefði A ekki fært fram viðhlítandi sönnur fyrir því að slíkar ófyrirséðar breytingar hefðu orðið á heilsu sinni. Þá var ekki fallist á með A að ógilda mætti uppgjörið á grundvelli ógildingarreglna samningaréttar né að hann hefði orðið fyrir tjóni af því að hafa tekið við þeim skaðabótum sem mælt hefði verið fyrir um í uppgjörinu. Var V hf. sýknað af kröfu A.

Ágreiningur aðila laut að því hvort sú ófyrirsjáanlega breyting sem hafði orðið á heilsu H frá því að upphaflega var lagt mat á varanlegan miska hans og varanlega örorku af völdum slyss, sem hann varð fyrir árið 2005, væri þess eðlis að miska- og örorkustig væri verulega hærra þannig að hann ætti samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 kröfu til frekari skaðabóta. Fyrir lá að H hafði fengið greiddar bætur á grundvelli matsgerðar frá árinu 2006 þar sem varanlegur miski hans vegna slyssins var metinn 13 stig og varanleg örorka 10%. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar tveggja dómkvaddra manna, sem hafði verið aflað eftir uppkvaðningu héraðsdóms, var miski H metinn 27 stig og varanleg örorka 25%. Ekki var fallist á með L ehf. og T hf. að yfirlýsing H í þinghaldi í héraði, um að málið væri „nægjanlega upplýst án þess að matsgerðar væri aflað“, hefði falið í sér ráðstöfun á sakarefni samkvæmt 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, heldur hefði hún lotið að sönnunarfærslu sem aðilar einkamáls hefðu forræði á, sbr. 1. mgr. 46. gr. sömu laga. Af þeim sökum var ekki talið að H hefði með yfirlýsingunni fyrirgert rétti til að afla frekari sönnunargagna til stuðnings kröfu sinni í málinu eftir uppkvaðningu héraðsdóms, þar á meðal matsgerðar dómkvaddra manna. Með hliðsjón af því að matsgerðir dómkvaddra manna hefðu almennt ríkt sönnunargildi og að niðurstöðum matsgerðarinnar hefði ekki verið hnekkt, hvorki með yfirmatsgerð né á annan hátt, var talið að skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga um endurupptöku fyrri ákvörðunar væri fullnægt. Var L ehf. því gert að greiða H frekari bætur.

M lenti í umferðarslysi og í kjölfarið var fengið álit um líkamstjón M vegna afleiðinga þess. Á grundvelli álitsins fór fram uppgjör skaðabóta en af hálfu M var ritað undir uppgjörið með almennum fyrirvara við mat á miska og varanlegri örorku. M höfðaði síðar mál gegn meðal annars T hf. og E og krafðist frekari skaðabóta. Krafan var reist á nýju áliti sem laut að áhrifum umferðarslyssins á heilsu M. Af hálfu M var ekki byggt á 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, heldur á því að gerður hefði verið sérstakur fyrirvari við bótauppgjörið. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skýra yrði fyrirvarann svo að M hefði með honum áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorka yrði vegna síðari breytinga meiri en talið var í matinu sem áður hafði verið lagt til grundvallar uppgjöri skaðabóta. Fyrirvarinn yrði ekki skýrður svo að M hefði áskilið sér rétt til endurupptöku bótaákvörðunar vegna þess að matið, sem hún var reist á, kynni að vera rangt. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að álit það sem M hafði aflað eftir uppgjör skaðabóta fæli í sér endurskoðun á því mati sem áður hafði verið framkvæmt en tæki hvorki til síðar fram kominna breytinga á metnum einkennum M né til mats á einkennum sem síðar hefðu komið fram þótt þau ættu sér orsök í slysinu. Þótti M því ekki hafa fært sönnur á að hann ætti rétt til endurskoðunar á bótauppgjöri vegna umferðarslyssins. T hf. og E voru því sýknuð af kröfum M.

A höfðaði mál gegn V hf. á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1933 til heimtu frekari bóta vegna afleiðinga líkamstjóns er hann hlaut í umferðarslysi. V hf. hafði greitt A bætur í samræmi við matsgerð örorkunefndar en síðar hafði nefndin unnið nýja álitsgerð þar sem varanlegur miski og varanleg örorka A voru metin hærri en í fyrra mati. Í dómi Hæstaréttar kom fram að beiðni um nýtt mat á varanlegum miska eða varanlegri örorku samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga ætti að réttu lagi að lúta að því að metnar væru þær breytingar sem orðið hefðu á heilsufari tjónþola eða starfsorku hans frá því að fyrra mat var gert. Nýtt mat ætti almennt ekki að fela í sér nýtt heildarmat á þeim varanlegum afleiðingum sem tjónþoli hlaut af slysi. Ekki þótti fram koma í síðari álitsgerð örorkunefndar hvort eða að hvaða marki fyrra mat væri endurskoðað eða hvaða breytingar á heilsufari hefðu valdið því að matið hefði verið hækkað frá því sem áður var. Þau sönnunargögn sem A hafði teflt fram þóttu hvorki fela í sér sérstakt mat á þeim breytingum sem urðu á heilsufari hans frá fyrra áliti örorkunefndar né greinargerð um hvaða þátt breytingarnar ættu í því heildarmati sem sett hefði verið fram í síðara mati nefndarinnar. Skýrslur örorkunefndarmanna fyrir dómi þóttu ekki hafa varpað ljósi á þau atriði sem nauðsynlegt var að upplýsa um til þess að skilyrðum 11. gr. væri fullnægt. Meðal annars með vísan til þessa varð síðari álitsgerð örorkunefndar ekki með vissu talin fela í sér mat á breytingum á varanlegum afleiðingum líkamstjónsins frá fyrri álitsgerð. Var V hf. því sýknað af kröfum A.

B lenti í umferðarslysi og tók við greiðslu vátryggingabóta úr hendi V hf. á árinu 2003 á grundvelli matsgerðar og áliti örorkunefndar, þar sem varanlegur miski B vegna slyssins var ákveðinn 15 stig og varanleg örorka 25%. B krafði nú V hf. og A um greiðslu frekari bóta á grundvelli matsgerðar sem hún hafði aflað á árinu 2010 en samkvæmt henni mátu matsmenn nú varanlegan miska B 25 stig og varanlega örorku hennar 35%. Talið var að B hefði sýnt fram á að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari hennar frá fyrra mati í skilningi 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og að miska- og örorkustig væri verulega hærra en áður var talið. Þá var ekki talið að krafa B hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað árið 2009, þar sem hún hefði fyrst fengið vitneskju um að ástand hennar myndi ekki breytast til batnaðar, þegar hún leitaði læknis sama ár. Voru V hf. og A því dæmd til að greiða B frekari bætur.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2011. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 23.582.638 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 16. desember 2005 til 7. nóvember 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gerð er skilmerkileg grein fyrir atvikum máls þessa og málatilbúnaði aðila í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið varð áfrýjandi fyrir slysi um borð í togaranum Víði 11. nóvember 2002. Fékk hann greiddar skaðabætur vegna tjóns af völdum slyssins úr hendi stefnda á grundvelli matsgerðar 15. september 2004, án þess að gerður væri fyrirvari af hans hálfu. Af þeim sökum verður ofangreind krafa áfrýjanda, sem reist er á álitsgerð örorkunefndar 28. júlí 2009, því aðeins tekin til greina gegn andmælum stefnda að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu fyrir hendi. Skilyrðin eru „að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið.“ Með þessu orðalagi er það gert að frumskilyrði fyrir því, að ákvörðun um bætur verði tekin upp að nýju samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga, að breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola sem ekki hafi verið fyrirsjáanlegar þegar ákvörðunin var tekin. Í samræmi við það kemur fram í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laganna, að ekki sé heimilt að taka slíka ákvörðun upp að nýju á grundvelli ákvæðisins þótt örorkustig reynist hærra en gert var ráð fyrir ef ástæður þess eru aðrar en breytingar á heilsu tjónþola. Ef áðurnefnd álitsgerð örorkunefndar 28. júlí 2009 er borin saman við matsgerðina 15. september 2004 verður ekki talið, að teknu tilliti til forsendna hins áfrýjaða dóms, að áfrýjandi hafi fært sönnur á að sú niðurstaða nefndarinnar, að ákvarða örorkustig hans 70% vegna ofangreinds slyss, verði rakin til versnandi heilsu hans sem hafi verið ófyrirsjáanleg þegar lagt var mat á örorkuna fimm árum áður. Með skírskotun til þess, sem að framan greinir, verður héraðsdómur því staðfestur. Eins og atvikum er háttað verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti.

E höfðaði mál vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir 8. október 1995. T hafði greitt honum skaðabætur 12. ágúst 1998 á grundvelli álitsgerðar örorkunefndar 30. júní 1998, þar sem varanlegur miski hans var metinn 25 stig og örorka 60%. Um lokauppgjör hafði verið að ræða og hafði greiðslan verið móttekin án fyrirvara af hálfu E. Frá árinu 2001 hafði E ítrekað leitað til lækna vegna vaxandi óþæginda og gengist undir ýmsar rannsóknir. Fékk hann nýtt álit örorkunefndar 10. janúar 2006, þar sem fram kom að engar breytingar hefðu orðið á heilsu hans sem ekki mátti búast við þegar fyrra matið fór fram. Í kjölfarið fékk E dómkvadda tvo matsmenn, sem hækkuðu varanlega örorku E úr 60% í 80%, en töldu varanlegan miska óbreyttan. Með matsbeiðninni var óskað heildarmats á varanlegum afleiðingum líkamstjóns þess sem E hlaut í slysinu, en ekki var óskað eftir mati á þeirri breytingu sem kynni að hafa orðið á varanlegum afleiðingum slyssins frá því fyrri álitsgerð örorkunefndar lá fyrir. Þá voru matsmenn ekki sérstaklega beðnir um að svara því hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á varanlegum miska hans eða örorku frá fyrra mati. Skilyrði fyrir endurupptöku ákvörðunar bóta fyrir líkamstjón eru að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og af því leiði að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið, sbr. 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Taldi Hæstiréttur að þar sem E hefði ekki sýnt fram á að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á varanlegum miska eða varanlegri örorku hans frá 30. júní 1998, sem rekja mætti til slyssins, voru D og T sýknaðir.