Dómstólaleit

Með frumvarpi skiptastjóra 15. apríl 2014 til úthlutunar úr dánarbúi SH sem lést árið 1966 var eign búsins, sem var beinn eignarréttur að jörðinni V, úthlutað til Þ, en í dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 var komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni væri enn á hendi dánarbúsins. Ágreiningur reis á skiptafundi um frumvarpið og var honum beint til héraðsdóms sem í hinum kærða úrskurði staðfesti frumvarp skiptastjóra. Hæstiréttur taldi að þegar leyst væri úr því hvert beinn eignarréttur að V ætti að renna við skipti á dánarbúi SH yrði að leggja til grundvallar að erfðaskrá MH frá 1938, sem SH hafði eignast V með, réði för að því marki sem ákvæði hennar gætu talist hafa tekið afstöðu til þess. Um skýringar á erfðaskránni lagði Hæstiréttur í fyrsta lagi til grundvallar að beinn eignarréttur að V hefði flust til SH við skipti á dánarbúi MH svo sem byggt var á í dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012. Í öðru lagi taldi Hæstiréttur að af þeim kvöðum sem lagðar hefðu verið á arfinn með erfðaskránni yrði skýrlega ráðið að vilji MH hefði staðið til þess að jörðin V yrði til afnota um ókomna tíð einum manni í senn af ætt sinni fyrir búskap. Hefði sá maður arð af henni innan þeirra marka sem kvaðir samkvæmt erfðaskránni gæfu svigrúm til og þessi réttindi yfir jörðinni færðust síðan mann fram af manni eftir þeim reglum sem erfðaskráin setti. Af þessum arfleiðsluvilja leiddi ekki óhjákvæmilega að beinn eignaréttur að jörðinni þyrfti að fara á hverjum tíma saman við handhöfn þessara réttinda. Í þriðja lagi yrði ekki litið fram hjá því að þótt í erfðaskránni hefðu verið ítarleg ákvæði um hvernig réttindin yfir jörðinni gengju að erfðum að SH látunum þá hefði því jafnframt verið hagað þannig að þeir sem njóta hefðu átt réttinda eftir lát SH hefðu verið nefndir ábúendur. Í erfðaskránni hefði ekki aðeins verið kveðið á um hvernig fara ætti með réttindi yfir jörðinni að rétthafa látnum heldur hefði þar einnig verið mælt fyrir um að rétthafi gæti af tilteknum ástæðum glatað þessum réttindum í lifanda lífi, svo og að þau myndu þá ganga til næsta manns á sama hátt og ef rétthafinn væri látinn. Að lögum gæti ekki staðist að maður yrði á þennan hátt sviptur beinum eignarrétti að fasteign og sá réttur færður í hendur annars manns. Stæði þannig ómöguleiki því í vegi að framfylgja ákvæðum erfðaskrárinnar að þessu leyti, en fyrirmælin hefðu skipt miklu til að tryggja að rétthafi virti kvaðir erfðaskrárinnar. Gengi þannig þvert á markmið arfleiðslunnar ef þessum fyrirmælum yrði vikið til hliðar og þau metin sem óskráð væru. Þær meginreglur erfðaréttar að skýra yrði erfðaskrá annars vegar með tilliti til vilja arfleiðanda eftir því sem helst yrði ráðið að sá vilji hefði verið og hins vegar þannig að hún gæti haldið gildi sínu og yrði framkvæmd eins og frekast væri unnt leiddu til þeirrar niðurstöðu að erfðaskrá MH veitti rétthöfum hennar að SH liðnum þau réttindi sem berum orðum væri mælt fyrir um og að þau næðu þar með ekki til beinna eignarréttinda yfir jörðinni V. Þar sem erfðaskrá MH hefði ekki mælt fyrir um afdrif þessara réttindi yrði að ráðstafa þeim til lögerfingja SH eftir almennum reglum I. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Þegar af þeirri ástæðu var frumvarp skiptastjóra fellt úr gildi.

Að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar tók sveitarfélagið H ákvörðun 5. nóvember 2008 um að taka tiltekið land Á eignarnámi. Var sú ákvörðun tilkynnt Á með bréfi næsta dag. Í kjölfar ábendinga til Skipulagsstofnunar um að umsögn hennar hefði verið byggð á ófullkomnum gögnum dró hún umsögn sína til baka og veitti nýja, þar sem fallist var á eignarnám á hluta þess lands sem um ræddi. Tók H aftur ákvörðun 7. janúar 2009 um eignarnám á landi Á á grundvelli nýrrar umsagnar Skipulagsstofnunar og var ákvörðunin tilkynnt Á með bréfi 2. mars 2009. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði meðal annars að verulegir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð hreppsnefndar H. Þannig hefði Á ekki verið kynnt ný umsögn Skipulagsstofnunar. Fyrri ákvörðun H hefði ekki verið afturkölluð þó fyrir lægi að hún stæðist ekki skilyrði þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Á hefði ekki verið tilkynnt um að mál hans væri á ný til meðferðar hjá H, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga. Þá hefði H ekki leitað eftir að ná samkomulagi við Á eftir að ný umsögn Skipulagsstofnunar lá fyrir. Loks hefði Á ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um málið áður en ný ákvörðun hefði verið tekin á grundvelli nýrra gagna og upplýsinga og hefði þannig verið brotið gegn andmælarétti hans samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Var því fallist á kröfu Á um ógildingu ákvörðunar H frá 7. janúar 2009 um að taka land hans eignarnámi.

Þ var eigandi jarðarinnar V í Kópavogi. Með heimild umhverfisráðuneytisins 10. janúar 2007 veitti ráðuneytið K heimild til eignarnáms á nánar tilgreindum spildum úr landi jarðarinnar. Af þessu tilefni gerðu Þ og K með sér eignarnámssátt 30. janúar sama ár. Þ taldi K ekki hafa efnt með réttum hætti tilteknar greiðslur, aðrar en peningagreiðslu, samkvæmt eignarnámssáttinni og stefndi K til greiðslu skaðabóta. Með dómi héraðsdóms var hluta af kröfum Þ vísað frá dómi og kærði Þ þann úrskurð til Hæstaréttar. Meðal endurgjalds samkvæmt eignarnámssáttinni var að K skyldi skipuleggja að lágmarki 300 lóðir undir sérbýli á tveimur nánar tilgreindum spildum úr landi V sem eignarnámið tók ekki til. Þ taldi K hafa vanefnt þessa skyldu. Í málinu lá fyrir matsgerð sem aðila greindi á um hvort gæti talist viðhlítandi grundvöllur kröfu Þ vegna þessara ætluðu vanefnda. Talið var að matsgerðin liti að verðmæti þess endurgjalds sem K hefði borið að standa skil á með skipulagi lóðanna og var frávísunarúrskurður héraðsdóms hvað varðaði þennan kröfulið því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóms að taka hann til efnismeðferðar. Hins vegar var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa frá dómi kröfu Þ sem annars vegar laut að ætluðum leigutekjum af áðurnefndum lóðum, svo og varakröfu hans sem samsvaraði heildarverðmæti hins eignarnumda landssvæðis samkvæmt matsgerð 1. október 2010, að frádreginni peningagreiðslu þeirri er K hafði nú þegar innt af hendi.