Dómstólaleit

M og K deildu um forsjá fimm ára dóttur sinnar, B. Talið var mikilvægt eftir það umrót og þá erfiðleika í samskiptum aðila, sem B hafði mátt búa við, að ró skapaðist um hana og hún fengi að búa við stöðugleika. Öryggi og festa virtist hafa ríkt í lífi hennar síðastliðið eitt og hálft ár sem hún hafði búið hjá K. Á þessum tíma virtist B hafa náð ágætu jafnvægi og ekki annað komið fram en að henni liði vel í dag og dafnaði vel. Því yrði ekki séð að breyting á umhverfi og aðstæðum yrði henni til góðs. Þegar litið væri til framangreinds og ungs aldurs B yrði að telja hagsmunum hennar betur borgið fengi móðir forsjá hennar. Var K því falin forsjá B.

M höfðaði mál á hendur K til að fá sér dæmda forsjá dóttur þeirra A, sem er fædd 1992, en M hafði þá farið óslitið með forsjá hennar frá 1995, í samræmi við skilnaðarsamkomulag frá því ári. Í héraðsdómi var krafa M tekin til greina og lá fyrir að lögheimili A hafi verið flutt til M eftir uppkvaðningu héraðsdóms og hún hafi verið búsett hjá honum síðan. Í matsgerð kom fram að A vildi afdráttarlaust búa hjá M og ekki yrði merkt á máli hennar að hún væri að tjá annað en sína eigin afstöðu. Ekki hafði verið hnekkt þeirri niðurstöðu dómkvadds matsmanns að M jafnt sem K væri hæfur til að fara með forsjánna, svo og að hvorugt þeirra hefði yfirburðastöðu í þeim efnum í samanburði við hitt. Var héraðsdómur því staðfestur um forsjá M.

X var ákærður fyrir fíkniefnalagabrot. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu X og með vísan til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 var jafnframt staðfest að hann skyldi sæta fangelsi í tvo mánuði. Hins vegar var dráttur við rannsókn málsins og meðferð þess hjá ákæruvaldi ekki talinn svo verulegur að hann réttlætti að refsingin yrði bundin skilorði, svo sem gert hafði verið í héraði.

Héraðsdómur hafði dæmt M forsjá fjögurra barna málsaðila en fyrir Hæstarétti snérist ágreiningur aðeins um forsjá tveggja yngri barnanna þar sem samkomulag hafði tekist með aðilum um sameiginlega forsjá þeirra eldri. Börnin höfðu frá samvistarslitum aðila árið 2001 átt lögheimili hjá K. Talið var, með vísan til þess að breyting hafi orðið til batnaðar á högum K og barnanna frá því að héraðsdómur gekk og meiri stöðugleiki kominn í líf þeirra, að það hefði minnsta röskun í för með sér fyrir börnin að þau yrðu áfram saman hjá henni.

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að K skyldi fara með forsjá tveggja barna málsaðila og var sú niðurstaða byggð á mati tveggja dómkvaddra matsmanna. Ekki þóttu efni til að fallast á ómerkingarkröfu M þótt héraðsdómari hefði ekki kallað sérfróða meðdómendur til setu í dóminum.

Í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var M fengin forsjá beggja barna málsaðila. Byggðist niðurstaðan meðal annars á matsgerð dómkvadds matsmanns. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms aflaði K einhliða álits sérfræðings um álitaefnið og lagði fyrir Hæstarétt. Var talið að þótt vissar ályktanir héraðsdóms um atriði, sem vörðuðu heilsufar K, kynnu að virtu fyrrnefndu áliti sérfræðingsins að orka tvímælis, fengi það ekki breytt þeirri heildarniðurstöðu um forsjá barnanna, sem þar væri komist að með ítarlegum rökum. Niðurstaða héraðsdóms var því staðfest.

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi fara með forsjá tveggja barna málsaðila.

Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem barnaverndarnefnd var heimilað að vista A, son M og K, á meðferðarheimili.

K og M deildu um forsjá drengs sem þau áttu saman. Niðurstaða héraðsdóms var byggð á ítarlegri skýrslu sálfræðings og talið drengnum fyrir bestu að M yrði falin forsjá hans. Ekkert væri fram komið sem benti til þess að umtalsverð röskun hefði orðið á högum barnsins þótt aðstæður M hefðu breyst frá uppsögu héraðsdóms en engin ný gögn lágu fyrir um hagi og aðstæður K í Danmörku þar sem hún væri búsett. Var niðurstaða héraðsdóms um að M hefði forsjá drengsins því staðfest.

K og M deildu um forsjá tveggja dætra þeirra. Tekið var fram að niðurstaða héraðsdóms væri einkum reist á ítarlegri skýrslu sálfræðinga sem töldu báða foreldrana hæfa til að fara með forsjá barnanna en K hafa meiri getu til að uppfylla eða koma til móts við tilfinningalegar þarfir þeirra. Enn fremur væri samband dætranna við K nánara og sterkara og hefðu þær báðar látið í ljós þá ósk að fá að búa hjá henni, en þær væru á þrettánda og sextánda ári. Þá yrði ekki annað séð en að K hefði reynt að bregðast við sálrænum erfiðleikum eldri dótturinnar, sem höfðu komið fram á meðan á hjúskap þeirra M og K stóð, með eðlilegum hætti. Var niðurstaða héraðsdóms um að K hefði forsjá dætranna því staðfest.

M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni K um að dómkvaddur yrði matsmaður til að vinna sérfræðilega álitsgerð í máli þar sem M og K deildu um forsjá barns. Úrskurður héraðsdóms var staðfestur með vísan til forsendna hans.

K og M, sem áttu saman dreng og stúlku, deildu um forsjá drengsins. Fallist var á með K, sem hafði forsjá stúlkunnar, að það væri almennt séð æskilegt að systkinin myndu búa og alast upp saman jafnframt sem sá eindregni vilji drengsins til að búa hjá föður, sem lýst væri í héraðsdómi, væri samkvæmt viðbótar sálfræðimati ekki eins sterkur og þar mætti ætla. Hitt væri víst að drengurinn vildi ógjarnan gera upp á milli foreldra sinna. Þegar litið væri til tengslaprófs þess sem í héraðsdómi greindi sæist að drengurinn hefði sterk jákvæð tengsl við föður sinn. Ekki væri annað leitt í ljós en að faðirinn hefði tíma og svigrúm til þess að annast son sinn, þeir væru góðir félagar með sameiginleg áhugamál og liði vel saman. Þegar þetta væri virt, svo og hitt, að aldursmunur væri á systkinunum, þótti verða að fallast á með héraðsdómi að ekki ætti að vega þyngra í málinu að systkinin yrðu ekki aðskilin, enda væri jafnframt litið til þeirra rúmu umgengni sem þau myndu hafa og þyrftu að hafa hvert við annað og foreldra sína. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að M hefði forsjá drengsins.

M og K slitu hjúskap haustið 1999 og bjó yngri sonur þeirra hjá K en sá eldri hjá M. Í nóvember 1999 höfðaði K mál og krafðist forsjár beggja drengjanna. Gerðu aðilar með sér sátt um að M færi með forsjá eldri drengsins og K með forsjá yngri drengsins til bráðabirgða meðan málið væri til meðferðar í héraðsdómi. Fyrir héraðsdómi lá álitsgerð sálfræðings frá apríl 2000 og matsgerð tveggja sálfræðinga frá nóvember 2000, sem komust að þeirri niðurstöðu, að báðir foreldrar væru hæfir til að hafa forsjá drengjanna. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, komst að þeirri niðurstöðu, að hagsmunum barnanna væri best borgið með því að K hefði forsjá þeirra beggja. Fyrir Hæstarétti krafðist M forsjár eldri drengsins, sem var tæplega 12 ára, en ekki var lengur ágreiningur um forsjá þess yngri. Fyrir Hæstarétt var lögð matsgerð dómkvadds sálfræðings frá 27. febrúar 2002. Þar kom fram að vilji eldri drengsins stóð eindregið til þess að vera hjá M og að drengurinn væri ákveðinn sjálfstæður einstaklingur, sem vildi fara sínu fram. Samband hans við föður sinn var náið og gott, honum gekk vel í skóla og átti góða vini. Þegar litið var til aldurs drengsins og eindregins vilja hans að búa hjá föður sínum og mið tekið af persónuleika og skapsmunum hans, þótti það hafa minnsta röskun í för með sér fyrir hann að dveljast áfram á heimili M en hann hafði verið í umsjá M frá samvistaslitum foreldranna haustið 1999. Sú skipan ásamt rúmri umgengni við móður og bróður þótti vera best til þess fallin að tryggja velferð hans. Væri því hagsmunum og þörfum drengsins best borgið með því að fela M forsjá hans. Vegna hins ólíka menningarheims, sem fjölskylda M var frá, þótti þó afar mikilvægt að stuðla að sem mestri umgengni við hana. Aðfinnsluvert þótti hve meðferð málsins hafði dregist í héraði.

M og K deildu um forsjá fjögurra barna sinna. Í héraði varð að lokum ekki ágreiningur um að M fengi forsjá X, fæddrar 1987, og Y, fædds 1993. Bæði áfrýjuðu fyrir sitt leyti þeirri niðurstöðu héraðsdóms að M skyldi auk þess fá forsjá Z, fædds 1996, en K forsjá Þ, fædds 1989. Við úrlausn málsins var höfð hliðsjón af skýrslu dómkvadds sálfræðings sem komist hafði að þeirri niðurstöðu að M og K væru bæði hæf en í samanburði væri M hæfara foreldri. Þar sem talið var að það myndi raska mjög stöðu Z að taka hann úr umsjá M og úr þeim systkinahópi sem hann hafði verið bundinn og að sú röskun yrði honum mjög í óhag, var það álitið Z fyrir bestu að vera áfram hjá M. Fallist var á það með M að sömu sjónarmið ættu að gilda um Þ, en tekið var fram að miðað væri við að gott samband héldist við K og umgengni yrði komið í fast horf. Samkvæmt þessu var M dæmd forsjá Z og Þ.

M og K deildu um forsjá tveggja barna sinna, X, 12 ára, og Y, 6 ára. Töldust báðir aðilar hæfir til að fara með forsjá barnanna. Með hliðsjón af því sem upplýst var um vilja X sjálfrar, nálægðar milli heimila málsaðila og þess að ekkert í álitsgerðum sálfræðinga mælti gegn því að við ákvörðun forsjár X yrði tekið tillit til óska hennar, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992, var dæmt að M skyldi hafa forsjá X en tekið fram að mikilvægt væri að X fengi notið rúmrar og sveigjanlegrar umgengni við K. Þá var, með hliðsjón af því sem fyrir lá í málinu um hagi Y og K, staðfest niðurstaða héraðsdóms um að K skyldi fara með forsjá Y.

Við skilnað M og K ákváðu franskir dómstólar að forsjá barnsins X skyldi vera sameiginleg en föst búseta þess var ákveðin hjá K í Frakklandi. Kom X til Íslands í júlí 2001 til umgengni við M en sneri ekki aftur til K á þeim tíma sem áður hafði verið kveðið á um. Krafðist K að henni yrði heimilað að fá X tekinn úr umráðum M og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Með vísan til Evrópusamnings um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna og laga nr. 160/1995 þótti ljóst að dómstólum á Íslandi bæri að fallast á kröfu K og koma fram fullnustu ákvörðunar um forsjá X. Ekki þótti unnt að synja um afhendingu X á grundvelli 1. tl. 7. gr. laganna, sbr. 1. tl. 1. mgr. 10. gr. Evrópusamningsins. Fellt var niður ákvæði hins kærða úrskurðar um greiðslu málskostnaðar K úr ríkissjóði.

M og K deildu um forsjá þriggja sona sinna. Héraðsdómur skipaður sérfróðum meðdómendum taldi báða foreldra hæfa til að fara með forsjá drengjanna, en dæmdi M til að fara með forsjána. Taldi héraðsdómur einarða afstöðu foreldranna koma í veg fyrir, að skipting forsjár væri talin drengjunum fyrir bestu. Vegna síðastgreindra ummæla héraðsdóms og með hliðsjón af gögnum málsins beindi Hæstiréttur því til málsaðila að afla álitsgerðar sálfræðings um tiltekin atriði varðandi félagslega stöðu drengjanna og tengsl þeirra við foreldra sína. Var ítarlegt álit lagt fyrir Hæstarétt. Hæstiréttur kvað ekki annað komið fram en að foreldrarnir væru bæði hæfir uppalendur. Ekki yrði annað ráðið af álitsgerð sálfræðings en að það væri vilji drengjanna að vera samvistum og lúta forsjá föður síns. Þótti álit þetta styrkja niðurstöðu héraðsdóms um að það þjónaði best samanlögðum hagsmunum dregnjanna að M fengi forsjá þeirra. Var héraðsdómur staðfestur.

Við sambúðarslit M og K gerðu þau samkomulag um að M færi með forsjá barna þeirra A og B, en B hafði þá þegar verið komið í fóstur, og var gerður samningur milli aðila um umgengnisrétt K við börnin. M hafði ekki tök á að sinna uppeldi A og stuttu eftir sambúðarslitin samþykkti K að A færi í fóstur til C og D til 18 ára aldurs og var gerður vistunarsamningur við fósturforeldra á grundvelli 40. gr. barnalaga. Á árinu 1998 óskaði M eftir því að C og D fengju forsjá A, en K mótmælti því og höfðaði mál þar sem hún krafðist þess að sér yrði dæmd forsjáin. Samkvæmt skýrslu sálfræðings var talið að A byggi við gott atlæti og fengi gott uppeldi og taldi hann ekki rétt að raska þessum aðstæðum. M hafði lýst því yfir, að hann myndi hafa telpuna áfram í fóstri hjá C og D. Talið var að ekki hefði verið sýnt fram á það að hagsmunum A væri betur borgið hjá K, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 og var staðfest niðurstaða héraðsdóms um, að með tilliti til framtíðar væri óforsvaranlegt að raska högum A og best væri að M hefði áfram forsjá telpunar og var M dæmd forsjáin.

Talið var að skýra bæri kæruheimild 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til samræmis við almennar reglur um meðferð einkamála, eftir því sem við gæti átt. Samkvæmt þessu brast M, sem ekki hafði sótt þing þegar málið var tekið til úrskurðar í héraði, heimild til kæru málsins samkvæmt meginreglu 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

K og M deildu um forsjá tveggja barna sinna fæddra 1993 og 1995. Að mati dómkvaddra matsmanna voru báðir foreldrarnir taldir hæfir til að fara með forsjána, svo framarlega sem K leiddist ekki út í neyslu áfengis eða fíkniefna á ný. Börnin höfðu búið hjá M um rúmlega tveggja ára skeið og var talið að hann veitti þeim öruggt umhverfi og ytri uppeldisskilyrði. Þá var leitt í ljós að samkomulag um umgengni við börnin eftir að sambúð M og K lauk hefði verið gott. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að börnunum væri fyrir bestu að M færi með forsjá þeirra.

Í tengslum við skilnað hjónanna M, spænsks ríkisborgara, og K, íslensks ríkisborgara, sem búsett voru á Spáni ásamt tveimur börnum sínum fæddum 1987 og 1990, gerðu þau með sér skilnaðarsamning. Þar kom fram að börnin skyldu vera í umsjá K, undir vernd hennar og yfirráðarétti, en að M og K færu sameiginlega með foreldravald yfir börnunum. Þá var kveðið á um að aðilum væri báðum heimilt að „skipta um heimilisfang” og bæri að tilkynna hinum slíkt með minnst 20 daga fyrirvara. K flutti ásamt börnunum til Íslands og tilkynnti lögmaður K á Spáni þarlendum dómstóli um flutninginn í september 1999. M krafðist þess að fá börnin tekin úr umráðum K og fengin sér með beinni aðfarargerð. Leitað var skýringa spænskra yfirvalda á málinu og kom fram að þau töldu að flutningur K á börnunum frá Spáni hafi verið brot á forsjárrétti M í skilningi 1. töluliðar 5. gr. Haagsamningsins og að brottflutningurinn hefði verið ólögmætur eftir ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 3. gr. samningsins. Var talið að gagnvart M hefði K flutt börn þeirra frá Spáni til Íslands á ólögmætan hátt samkvæmt 3. gr. Haagsamningsins, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Ekki var talið að K hefði sýnt fram á að dvöl barnanna á Spáni gæti leitt til alvarlegrar hættu á að þau yrðu fyrir andlegum eða líkamlegum skaða í skilningi 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Þá var talið að ráða mætti af álitsgerðum sálfræðinga að börnin væru ekki andvíg búsetu á Spáni, en kjósi sér dvalarstað með K. Þar sem niðurstaða um að færa bæri börnin til Spánar fæli ekki í sér breytingu á því að börnin gætu áfram verið í umsjá K þar í landi var ekki talið að skilyrði væru fyrir hendi til að hafna kröfu M á grundvelli 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Var tekin til greina krafa M um innsetningargerð hefði K ekki innan tveggja mánaða frá uppsögu dómsins farið með börnin eða stuðlað að ferð þeirra til Spánar.

K og M deildu um forsjá dóttur sinnar B. Voru báðir foreldrarnir taldir hæfir til að fara með forsjána, en um aðstæður K skorti nokkuð upplýsingar. B hafði búið hjá föður sínum um nokkurt skeið og naut þar festu og öryggis og stuðnings í námi. Umgengni hennar við móður sína hafði verið óhindruð og samband mæðgnanna mikið. Það var talið best til þess fallið að tryggja velferð B, að M hefði forsjá hennar um leið og hún nyti rúmrar umgengni við K. Var héraðsdómur því staðfestur.

M og K deildu um forsjá 7 ára dóttur sinnar, A. Með héraðsdómi var K falin forsjá A. Voru báðir foreldrarnir taldir hæfir til að fara með forsjána en K var talin hafa nokkurt forskot á M varðandi ýmsa mikilvæga eiginleika. Fyrir Hæstarétt var lögð álitsgerð dómkvaddra yfirmatsmanna sem staðfestu að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá barnsins. Þá kom fram það álit þeirra að fyrirhugaður flutningur K með barnið til Danmerkur stefndi þroska og velferð þess ekki í hættu. Var héraðsdómur staðfestur.