Dómstólaleit

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2009. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 767.230 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. janúar 2007 til 22. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gaf lögreglustjórinn í Reykjavík út ákæru 27. nóvember 2006 á hendur áfrýjanda, þar sem hann var borinn sökum um að hafa brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum með því að hafa 20. ágúst sama ár ekið nánar tilgreindri bifreið undir áhrifum áfengis um bifreiðastæði við Frakkastíg í Reykjavík. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2007 var áfrýjandi sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem greindi í ákærunni, og honum gert að sæta sviptingu ökuréttar í tólf mánuði frá birtingu dómsins, auk þess að greiða 100.000 krónur í sekt og nánar tiltekna fjárhæð í sakarkostnað. Dómur þessi var birtur áfrýjanda 26. mars 2007 og kom þá svipting ökuréttar til framkvæmdar. Að fengnu áfrýjunarleyfi var dómi þessum áfrýjað að tilhlutan áfrýjanda til Hæstaréttar 30. apríl 2007, en með því málskoti var ekki hreyft við sviptingu ökuréttar hans, sbr. 104. gr. umferðarlaga. Með dómi réttarins 22. nóvember sama ár í máli nr. 253/2007 var áfrýjandi sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákærunni og allur sakarkostnaður á báðum dómstigum felldur á ríkissjóð. Eftir þeim úrslitum málsins öðlaðist áfrýjandi ökurétt á ný við uppsögu dóms Hæstaréttar, en óumdeilt er að hann greiddi hvorki sektina né sakarkostnað samkvæmt héraðsdóminum. Með bréfi 22. janúar 2008 krafði áfrýjandi stefnda um skaðabætur fyrir að hafa á framangreindan hátt verið „saklaus sviptur ökurétti“. Þeirri kröfu hafnaði stefndi 2. apríl 2008 og höfðaði áfrýjandi í framhaldi af því mál þetta 29. sama mánaðar. Í málinu reisir áfrýjandi kröfu sína um skaðabætur á 177. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sem í gildi voru þegar refsimálið á hendur honum var til meðferðar fyrir dómi, en ákvæðið telur hann fela í sér stoð fyrir kröfunni, eftir atvikum með rýmkandi skýringu eða lögjöfnun. Eftir þessu ákvæði nýtur sá, sem hefur „saklaus hlotið refsidóm, þolað refsingu eða upptöku eigna“, réttar til skaðabóta úr hendi stefnda án þess að sannað sé að þau atvik verði rakin til saknæmrar háttsemi einhvers þess, sem hann stendur í skaðabótaábyrgð fyrir. Í samræmi við dóm Hæstaréttar 22. nóvember 2007 verður lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi í skilningi ákvæðisins saklaus hlotið refsidóm þegar hann var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 22. janúar sama ár sakfelldur í máli ákæruvaldsins á hendur honum. Það eitt nægir þó ekki til, en um frekari skilyrði fyrir skaðabótum á þessum grunni er þess að gæta að réttur til þeirra er háður því að maður hafi þolað refsingu eða upptöku eigna. Með því að eignaupptöku er sérstaklega getið í ákvæðinu og að auki hennar einnar af meiði svonefndra refsikenndra viðurlaga er óhjákvæmilegt eftir orðskýringu að líta svo á að til refsinga í skilningi þess geti aðeins talist fangelsisvist eða fésekt, sbr. 1. mgr. 31. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Þessi skýring samrýmist jafnframt því að samkvæmt 4. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem nú hefur leyst af hólmi 177. gr. laga nr. 19/1991, nýtur maður réttar til skaðabóta hafi hann saklaus hlotið dóm í sakamáli, þolað refsingu eða refsikennd viðurlög. Í lögskýringargögnum er þess sérstaklega getið að í síðastgreindum orðum hafi falist rýmkun á skaðabótarétti frá eldri reglu með því að eftir þeirri yngri njóti þessa réttar meðal annarra sá, sem ranglega hefur sætt refsikenndum viðurlögum eins og öryggisgæslu, öðrum öryggisráðstöfunum eða sviptingu réttinda, en samkvæmt 2. mgr. ákvæðis VI. til bráðabirgða við lög nr. 88/2008 verður þeim lögum ekki beitt við úrlausn þessa máls. Eins og áður greinir er óumdeilt að áfrýjandi greiddi ekki sektina, sem honum var gerð í héraðsdómi 22. janúar 2007, og hefur hann því ekki á grundvelli dómsins sætt viðurlögum af þeim toga, sem um ræddi í 177. gr. laga nr. 19/1991, þótt hann hafi samkvæmt dóminum mátt þola sviptingu ökuréttar um nærri átta mánaða skeið. Efni þessa ákvæðis var reist á mati löggjafans á því í hverjum tilvikum felld yrði á stefnda skaðabótaábyrgð án sakar vegna viðurlaga, sem saklaus maður mátti þola. Ekki er á valdi dómstóla að víkja frá því löggjafarmati og ber því að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.

Ó var ákærður fyrir ölvunarakstur en mætti ekki til þingfestingar málsins í héraði. Farið var með málið í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 og það dómtekið. Ó var síðan sakfelldur og dæmdur til greiðslu sektar og ökuleyfissviptingar í eitt ár. Ákæruvaldið áfrýjaði málinu og krafðist lengingar á sviptingu ökuleyfisins. Ó krafðist staðfestingar héraðsdóms og reisti málsvörn sína á því að ekki hefði verið rétt að leggja dóm á málið á grundvelli 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991, þar sem rannsókn málsins hefði verið ábótavant, en ekki hefði verið tekin af honum lögregluskýrsla þar sem veittar höfðu verið upplýsingar um kæruefnið, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að sakarefni málsins hefði verið einfalt og ekki talið að vanhöld hefðu verið á rannsókn lögreglu þannig að það gæti varðað frávísun þess. Skilyrði 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 120. gr. sömu laga, voru talin vera fyrir hendi og því heimilt leggja dóm á málið án þess að Ó sækti þing. Ökuleyfissvipting Ó var lengd í tvö ár í samræmi við lögbundin lágmarksviðurlög samkvæmt 5. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þegar vínandamagn í blóði ökumanns er yfir 2‰.

K var gefið að sök að hafa ráðist að þáverandi eiginkonu sinni á sameiginlegu heimili þeirra og veitt henni tiltekna áverka. K viðurkenndi að hafa tekið konuna hálstaki en neitaði að hafa valdið henni þessum áverkum. Talið var nægilega sannað að konan hefði hlotið áverka á hálsi af völdum K. Með vísan til gagna málsins var talið ósannað að konan hefði gefið K tilefni til árásarinnar og að til átaka hafi komið milli þeirra. Var árásin alvarleg og átti K sér engar málsbætur. Var honum gert að sæta fangelsi skilorðsbundið í 3 mánuði.

I, A og E var gefið að sök að hafa smánað erlenda þjóð og erlent ríki opinberlega samkvæmt 95. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa varpað bensínsprengju síðla nætur á aðsetur bandaríska sendiráðsins og sendiherrans en töluverð ummerki voru á framhlið sendiráðsbyggingarinnar eftir eld og reyk. Sannað var að I hefði útbúið bensínsprengjuna og varpað henni á sendiráðið og að A og E hefðu verið með honum í för. Var I talinn aðalmaður en A og E hlutdeildarmenn. Tekið var fram að sú háttsemi að smána opinberlega erlenda þjóð eða ríki í skilningi 1. mgr. 95. gr. hegningarlaga yrði að fela í sér svívirðingu eða óvirðingu í garð þjóðarinnar með einum eða öðrum hætti sem ætlað væri að vekja athygli og eftirtekt og vera niðrandi og gefa til kynna fyrirlitningu og vansæmd. Yrði að telja þá háttsemi I að ráðast gegn framhlið bandaríska sendiráðsins með bensínsprengju, sem fremur virtist hafa verið ætlað að skilja eftir sig ummerki en valda verulegum spjöllum, til þess fallna að smána Bandaríkin, þjóðina sjálfa eða ráðamenn hennar, en sprengjan lenti á veggnum, örskammt frá skjaldarmerki og þjóðfána Bandaríkjanna. Taldist þetta athæfi opinber óvirðing í garð hinnar erlendu þjóðar enda framið á almannafæri og á opinberri byggingu sem er tákn ríkisins hér á landi og hluti þess samkvæmt viðurkenndum þjóðréttarreglum, sbr. 22. gr. Vínarsamningsins, sbr. lög nr. 16/1971 um aðild Íslands að alþjóðasamningi um stjórnmálasamband. Voru I, A og E því sakfelldir fyrir brot á 1. mgr. 95. gr. almennra hegningarlaga en A og E báru refsiábyrgð samkvæmt 1. mgr. 22. gr. sömu laga.

S var ákærður fyrir ölvunarakstur og var í héraðsdómi gerð sekt og sviptur ökurétti í 18 mánuði. Fyrir Hæstarétti undi S við niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu, fésekt og sakarkostnað, en leitaði endurskoðunar á ákvörðun ökuréttarsviptingar. Talið var að S hafi réttilega verið sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Þá var vísað til þeirrar dómvenju að sviptingu ökuréttar vegna brots gegn fyrrnefndu ákvæði skuli miða við eins árs lágmarkssviptingu samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga ef um sé að ræða fyrsta brot ökumanns og ekki hafi verið brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti verið sérstaklega alvarlegar. Skýrlega komi fram í lögskýringargögnum er varða 3. mgr. 102. gr., sem mælir fyrir um lengri lágmarkstíma ökuréttarsviptingar ef áður hefur verið brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., að ákvæðið eigi því aðeins við að brot teljist ítrekað í skilningi 71. gr. almennra hegningarlaga. Ekki voru talin efni til annars en að styðjast við sömu sjónarmið þegar lengd ökuréttarsviptingar væri ákveðin á grundvelli dómvenju um beitingu 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga. S hafði tvívegis áður sætt viðurlögum vegna brots á 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., á árunum 1989 og 1991. Gætti því ekki lengur ítrekunaráhrifa af þeim brotum þegar S gerðist aftur sekur um ölvunarakstur í mars 2002. Var S sviptur ökurétti í eitt ár með dómi Hæstaréttar.

Tveimur dómum þar sem I hafði verið dæmdur fyrir ölvunarakstur var áfrýjað til Hæstaréttar. I mætti ekki fyrir dóm í héraði og lögðu héraðsdómararnir dóm á mál hans að honum fjarstöddum. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem ekki hafði verið leitað áfrýjunarleyfis, eins og mælt er fyrir um í 1. mgr. 150. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

Við fyrirtöku opinbers máls var ákærða kynnt ákæran og sagði orðrétt í bókun héraðsdóms um viðbrögð hans fyrir dómi: ,,Ákærði játar að hafa flutt til landsins myndbandsspólu þá er um ræðir í ákæru.” Þótt ekki væri þess berum orðum getið í héraðsdómi þótti ljóst að farið hefði verið með málið samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991. Ekki var talið að bókunin yrði skilin svo að ákærði hefði játað að hafa flutt til landsins ofbeldiskvikmynd í merkingu laga um skoðun kvikmynda og bann við ofbeldiskvikmyndum. Viðbrögð ákærða hefðu því ekki verið með þeim hætti, að héraðsdómari hefði með réttu mátt líta svo á, að fyrir lægi skýlaus játning á sakargiftum í þeim skilningi, sem um ræddi í 125. gr. laga nr. 19/1991. Varð því ekki komist hjá því að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Með dómi héraðsdóms var B sviptur ökurétti. B sótti um leyfi til áfrýjunar dómsins og krafðist þess í kjölfarið að sviptingu ökuréttar yrði frestað samkvæmt 2. málsl. 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms. Talið var að heimild til kæru væri ekki að finna í umferðarlögum. Þá yrði kæra ekki heldur reist á 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, enda tæki það ákvæði ekki til annarra úrskurða eða ákvarðana en þeirra er um ræddi í þeim lögum. Var málinu því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti.

Opinbert mál var höfðað á hendur G. Héraðsdómari gaf út fyrirkall og í áritun um birtingu þess kom fram að G hafi óskað eftir því að V yrði skipaður verjandi sinn. G sótti ekki þing þar sem mættir voru saksóknari og V, skipaður verjandi G. Ákvað héraðsdómari að fresta málinu. Aftur gaf héraðsdómari út fyrirkall á hendur G og við birtingu þess óskaði G eftir því að S yrði skipaður verjandi sinn. Þegar málið var tekið fyrir að nýju mættu saksóknari og lögmaðurinn V, en ekki G. Reifuðu þeir málið og var það dómtekið og dómur felldur í því. Í héraðsdóminum var vísað til þess að G hefði ekki sótt þing þrátt fyrir að ákæra og fyrirkall hefði verið löglega birt honum, svo og að hann hefði játað brot sitt fyrir lögreglu. Var málið dæmt með heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 og var G sakfelldur. Talið var að ekki hafi orðið útivist af hálfu G, því þó að G hefði ekki sjálfur komið fyrir héraðsdóm hafi verið mættur af hans hálfu lögmaður sem að ósk G var skipaður verjandi hans. Skilyrði til að fella dóm á málið eftir ákvæðum 126. gr. laga nr. 19/1991 voru ekki talin hafa verið fyrir hendi. Var héraðsdómur ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með síðara þinghaldinu í héraði og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar.