Dómstólaleit

Í mars 2009 fékk S hf. lán hjá Seðlabanka Íslands til sjö daga gegn veði í nánar greindum skuldabréfum sem voru vistuð á sérstökum reikningi félagsins hjá bankanum sem var veðsettur honum. Tveimur dögum áður en lánið féll í gjalddaga var S hf. veitt heimild til greiðslustöðvunar. Í nóvember 2009 lýsti Seðlabankinn kröfu á hendur S hf. við slit félagsins þar sem meðal annars var krafist greiðslu á láninu ásamt áföllnum dráttarvöxtum en að frádregnum tveimur innborgunum, samtals 13.890.010.109 krónur. Í kröfulýsingunni var tekið fram að til tryggingar láninu hefðu fyrrgreind skuldabréf verið sett Seðlabankanum að veði, auk þess sem skráð var að markaðsverðmæti skuldabréfanna næmi hærri fjárhæð en kröfufjárhæðin. Slitastjórn S hf. hafnaði fyrst um sinn kröfu Seðlabankans og í maí 2010 gekk E ehf., sem hafði fengið kröfuna framselda frá bankanum, að veðinu. Í janúar 2011 samþykkti slitastjórn S hf. að greiða E ehf. umrædda fjárkröfu gegn afhendingu skuldabréfanna. Þessu hafnaði E ehf. og eftir árangurslausar nauðasamningsumleitanir höfðaði S hf. mál þetta í maí 2014 til heimtu hins ætlaða mismunar á kröfu E ehf. og markaðsvirði skuldabréfanna miðað við gengi þeirra á nánar tilgreindum degi. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að Seðlabanki Íslands, sem E ehf. leiddi rétt sinn frá, hefði með samningi við S hf. og á grundvelli 2. mgr. 8. gr. laga nr. 46/2005 um fjárhagslegar tryggingarráðstafanir öðlast handveðrétt yfir þeim skuldabréfum sem lögð höfðu verið fram til tryggingar umræddu láni. Í samræmi við það hefði Seðlabankanum verið heimilt, þegar lánið féll í gjalddaga án þess að það væri greitt, að slá eign sinni á hin veðsettu skuldabréf að því marki sem þyrfti til að greiða lánið upp. Samhliða hefði honum þá borið að standa S hf. skil á því sem eftir kynni að standa af verðmæti bréfanna miðað við markaðsvirði þeirra. Litið var svo á að S hf. hefði mátt vera ljóst, ekki síðar en við umrædda kröfulýsingu í nóvember 2009, að hann ætti kröfu á hendur Seðlabankanum til að fá greidda þá upphæð sem á milli bar. Með hliðsjón af þessu og að teknu tilliti til 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda var talið að krafa S hf. hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað, sbr. 3. gr. og 1. mgr. 15. gr. sömu laga. Var E ehf. því sýknað af kröfu S hf.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem krafa E ehf. að fjárhæð 165.693.039.411 krónur var viðurkennd við slit SPB hf. og henni skipað í réttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafan var tilkomin vegna lánveitinga SÍ til SPB hf. í formi daglána, veðlána og verðbréfalána, en óumdeilt var að SPB hf. hafði notað lánsféð til að veita lán til þriggja viðskiptabanka sem síðar voru teknir til slita. Slitastjórn SPB hf. hafnaði að viðurkenna kröfu E ehf. á þeim grundvelli að um málamyndagerning hefði verið að ræða, að gerningarnir hefðu verið haldnir ógildingarannmörkum, að forsendur hefðu brostið og unnt hefði verið að rifta þeim á grundvelli reglna XX. kafla laga nr. 21/199. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom meðal annars fram að engin skylda hafi getað hvílt á SÍ að upplýsa SPB hf. um vitneskju sína um erfiða stöðu viðskiptabankanna þriggja þar sem starfsmenn SÍ hefðu verið bundnir þagnarskyldu skv. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Yrði þvert á móti að ætla að SPB hf., sem starfandi fjármálafyrirtæki sem sérhæfði sig í viðskiptum á millibankamarkaði, hefði sjálft þurft að leggja mat á og bera áhættu af því við hverja það kaus að eiga viðskipti og hvaða áhættu rétt hefði verið að taka í því tilliti. Það var því mat dómsins að engin efni væru til að skuldbindingum SPB hf. yrði vikið til hliðar á grundvelli þeirra ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sem SPB hf. hafði einkum vísað til. Þá var tekið fram að þrátt fyrir að gögn málsins hefðu bent til þess að SÍ hafði talið að nauðsynlegt væri að viðskiptabankarnir þrír hefðu nægilegan aðgang að lausafé væri ekkert í málinu sem bent hefði til þess að SÍ hefði sérstaklega hvatt til eða ýtt undir að því markmiði yrði náð með milligöngu SPB hf.

Hinn 29. september 2008 ákvað F að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga GB hf. Þann sama dag komust helstu eigendur GB hf. og ríkisstjórn íslands að samkomulagi um að ríkissjóður legði félaginu til nýtt hlutafé og yrði þannig eigandi 75% hlutafjár í því. Hinn 30. september 2008 opnaði F aftur fyrir viðskipti með fjármálagerninga GB hf. og þann sama dag keypti G hlutabréf í félaginu. Að morgni 6. október sama ár ákvað F aftur að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga GB hf., en þá um kvöldið voru samþykkt á Alþingi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Hinn 7. október 2008 tók F yfir vald hluthafafundar í GB hf., vék stjórn félagsins frá og setti yfir það skilanefnd. G krafðist þess að Í, F og K hf. yrði gert að greiða sér skaðabætur sem næmu fjárhæð þeirri sem hann greiddi fyrir hlutabréfin í GB hf. 30. september 2008. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að í tilkynningum um samkomulag GB hf. og ríkisstjórnarinnar hefði komið fram að hluthafafundur í GB hf. þyrfti að samþykkja ráðstöfunina. Ekki hefði verið einsýnt hvernig niðurstaðan yrði um þetta á hluthafafundi. Er F hefði opnað á ný fyrir viðskipti með fjármálagerninga GB hf. hefði komið fram að þeir hefðu verið settir á athugunarlista. Þá hefði Í þurft að afla sérstakrar lagaheimildar fyrir ráðstöfuninni, sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 21. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Var það mat Hæstaréttar að G hefði ekki mátt leggja traust á að Í væri í raun orðinn eða með vissu að verða eigandi meiri hluta hlutafjár í GB hf. og af þeim sökum væri áhætta af kaupunum takmörkuð. Þvert á móti hefði G tekið augljósa og stórfellda áhættu með kaupunum sem Í, F og K hf. gætu enga ábyrgð borið á, enda hefði ekki verið sýnt fram á að F eða K hefði á þessum tíma borið að girða fyrir viðskipti með hlutabréf í GB hf. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í, F og K hf.