Dómstólaleit

Z, fyrrverandi framkvæmdastjóri M fjárfestingarbanka hf., var sakfelldur fyrir hlutdeild í umboðssvikum X og Y með því að hafa, ásamt hinum síðarnefndu, lagt á ráðin um að B sparisjóður veitti lán til T ehf. til að fjármagna kaup félagsins á stofnfjárbréfum sem m.a. voru í eigu X og nokkurra starfsmanna sparisjóðsins og félags sem að hluta var í eigu Y, en þessir seljendur skulduðu bankanum fé. Var lánið veitt án fullnægjandi trygginga og í andstöðu við reglur sparisjóðsins. Með vísan til 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála miðaði Hæstiréttur við það að Z hefði ekki verið kunnugt um hvernig B sparisjóður hefði staðið að veitingu lánsins til T ehf. Vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væri nægilegt að maður hafi átt þátt í því með saknæmum hætti að brot hefði verið framið til þess að hann yrði sakfelldur fyrir hlutdeild, en ekki væri þar gert að skilyrði að hann hefði vitað hvernig brotið yrði útfært í einstökum atriðum. Hefði vitneskja Z um tiltekin atriði, menntun hans og þekking á starfsemi banka og annarra lánastofnana leitt til þess að honum hefði ekki getað dulist að lánveiting sparisjóðsins til T ehf. hefði verið ólögmæt og til þess fallin að valda sparisjóðnum verulegri fjártjónshættu. Var háttsemi Z talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna. Tæmdi fyrrnefnda ákvæðið sök gagnvart þágildandi 264. gr. laganna um peningaþvætti. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot það sem Z átti hlutdeild í varðaði verulega fjárhæð. Hins vegar hefði hann ekki hagnast persónulega á brotinu og hefði hann ekki með sama hætti og X og Y brotið gegn trúnaðarskyldum sínum, heldur hefði hann borið að hann hefði verið að starfa í þágu fjármálafyrirtækis sem hann veitti forstöðu. Þá hefði hann ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Með vísan til þessa var refsing Z ákveðin fangelsi í 1 ár.

H, sem hafði setið í gæsluvarðhaldi í rúmlega einn mánuð vegna gruns um aðild að innflutningi á fíkniefnum, krafðist skaðabóta eftir að ríkissaksóknari tilkynnti honum að mál á hendur honum hefði verið fellt niður. Talið var að hegðun H hafi leitt til handtöku hans og framkoma hans við skýrslugjöf hjá lögreglu hafi verið með þeim hætti að hún hafi stuðlað að því að hann var hnepptur í gæsluvarðahald og hversu sú vist hans dróst á langinn. Var íslenska ríkið því sýknað af bótakröfu H.

JB var handtekinn og yfirheyrður í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í hans eigu. Áður en JB var handtekinn hafði hann skýrt lögreglu frá því að S, unnusta JG, bróður hans, hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Í fyrstu hafði S skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er JB varðaði. Höfðaði JB þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi JB að hann hafi verið sviptur frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er JB var handtekinn hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hann hafi átt hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar JB gefið lögreglu tilefni til yfirheyra aðra sem borið gætu um atvik málsins, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að JB næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting JB hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu JB.

S var handtekin og yfirheyrð í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í eigu JB, bróður JG, unnusta hennar. Áður en S var handtekin hafði JB skýrt lögreglu frá því að S hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Hafði S verið boðuð til yfirheyrslu þar sem hún hafði í fyrstu skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er S varðaði. Höfðaði S þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi S að hún hafi verið svipt frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er S var handtekin hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hún hafi átt hlut að máli og þannig gerst sek um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar hennar gefið lögreglu tilefni til yfirheyra JB og JG, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að S næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting S hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu S.

JG var handtekinn og yfirheyrður í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í eigu JB, bróður hans. Áður en JG var handtekinn hafði JB skýrt lögreglu frá því að S, unnusta JG, hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Í fyrstu hafði S skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er JG varðaði. Höfðaði JG þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi JG að hann hafi verið sviptur frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er JG var handtekinn hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hann hafi átt hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar JG gefið lögreglu tilefni til yfirheyra aðra sem borið gætu um atvik málsins, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að JG næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting JG hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu JG

H, sem hafði verið handtekinn og sætt gæsluvarðhaldi í tengslum við rannsókn lögreglu á mannsláti, krafðist miskabóta þar sem hann taldi aðgerðirnar hafa verið ólögmætar. H hafði ekki höfðað málið fyrr en liðinn var sex mánaða fyrningarfrestur samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991. Var Í því sýknað af kröfu H.

S krafði íslenska ríkið (Í) um greiðslu skaða- og miskabóta á þeim grundvelli að hann hefði að ósekju sætt handtöku og setið í gæsluvarðhaldi í 8 daga. Krafa S var og reist á því að hann hefði sætt harðræði í gæsuvarðhaldinu og að hann hefði verið borinn sökum um alvarlegt brot gegn almennum hegningarlögum allt þar til ríkissaksóknari hefði fellt málið niður rúmu ári síðar. Hæstiréttur taldi að lögmæt skilyrði hefðu verið til handtöku og gæslu­varðhalds S samkvæmt 97. og 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, og að sá tími, sem hann sat í gæsluvarðhaldinu, hefði verið nýttur til rannsóknar málsins. Þá taldi Hæstiréttur ekki efni til að dæma S sérstaklega bætur þótt ákvörðun ríkis­saksóknara um að höfða ekki mál á hendur honum hefði dregist nokkuð. Aftur á móti var Í ekki talið hafa sýnt fram á, að S hefði fengið þá læknisþjónustu og lyfjagjöf, sem honum bar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. reglugerðar nr. 172/1992 um gæsluvarðhaldsvist, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 259/1995 fyrr en á þriðja degi gæsluvarðhaldsins. Þótti S hafa leitt líkur að því að þetta kynni að hafa haft áhrif á framvindu sjúkdóms hans í ein­hverjum mæli. Voru S því dæmdar miskabætur.

E var handtekin vegna rökstudds gruns um aðild að fíkniefnainnflutningi með skipinu B. Fannst mikið magn fíkniefna í bifreið sem E var farþegi í og ekið var frá skipshlið. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 1991 til handtöku E. Einnig var talið að fullnægt hefði verið skilyrðum a-liðar 1. mgr. 103. gr. sömu laga til að úrskurða E í gæsluvarðhald. Með hliðsjón af málsatvikum, rannsóknargögnum og skýringum var talið að yfirheyrslum hefði verið unnt að ljúka fyrr en gert var og að gæsluvarðhald í sjö daga hefði fullnægt rannsóknarþörfum. Með því að gæsluvarðhaldstími umfram það hafði ekki verið réttlættur var E talin eiga rétt á miskabótum með vísan til 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Gögn málsins studdu ekki fullyrðingu E um að líkamsleit, sem gerð var á henni, hefði farið fram gegn andmælum hennar. Voru því ekki skilyrði til að taka bótakröfu E til greina að þessu leyti. Þá var og hafnað bótakröfu E vegna atvinnutjóns, þar sem sú krafa var ekki studd nægilegum gögnum.

Handtaka. Leit. Haldlagning. Skotvopn. Skaðabætur. Frávísun máls frá Hæstarétti að hluta. Frávísun máls frá héraðsdómi að hluta. Gjafsókn. Lögregla hafði tvívegis afskipti af heimili G vegna kvartana nágranna hans um hávaða og ónæði. Við komu lögreglu var G ölvaður og tvö börn hans hjá honum. Í fyrra skiptið lagði lögregla hald á þrjú skotvopn, skotfæri og búnað tengdan skot veiðum, en í seinna skiptið handtók hún G og færði hann í fanga geymslu þar sem honum var haldið fram á morgun er skýrsla var tekin af honum. G krafði íslenska ríkið um miskabætur vegna handtöku, vistunar hjá lögreglu, leitar í íbúð sinni og haldlagningar muna, skaðabóta vegna eigna sinna, sem hald hefði verið lagt á, og endurgreiðslu kostnaðar af lögfræðiaðstoð vegna tilrauna til að endurheimta eignirnar. Hæstiréttur hafnaði miskabótakröfunni með vísan til þess að háttsemi G hefði gefið lögreglu fullt til efni til að handtaka hann og ekki lægi annað fyrir en að hann hefði veitt lögreglu aðgang að húsakynnum sínum. Þá hefði vistun G í fangaklefa ekki staðið lengur en nauðsyn bar til. Að því er snerti skaðabótakröfu G var upplýst að héraðsdómur hafði hafnað að svo stöddu kröfu hans um að haldi yrði létt af skotvopnunum þar til fyrir lægi úttekt og samþykki lögreglu á vopnaskáp, sem G hefði fest kaup á, eða hann hefði sýnt fram á að hann gæti annast vörslu skotvopna sinna með lögmætum hætti. Jafnframt lá fyrir að lögregla hafði ekki skoðað vopnaskáp G eftir úrskurð héraðsdóms heldur hafnað að afhenda honum tvö skotvopn með vísan til ástands þeirra. Hæstiréttur taldi að þær aðstæður, sem leiddu til þess að héraðsdómur hafnaði að svo stöddu kröfu G um að vopnin yrðu afhent, væru ekki lengur fyrir hendi. Til að krafa um skaða bætur fyrir haldlagningu eigna væri tæk væri óhjákvæmilegt að ljúka þessum þætti málsins, eftir atvikum með nýrri kröfu til héraðsdóms um að haldi yrði aflétt. Því væri óhjákvæmilegt að vísa sjálfkrafa frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda um skaðabætur vegna muna, sem væru í haldi lögreglunnar. Kröfu G um endurgreiðslu lögfræðikostnaðar var vísað frá Hæstarétti þar sem hann hafði ekki kært til réttarins niðurstöðu héraðsdóms um að vísa kröfunni frá héraðsdómi, sbr. j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

K krafði íslenska ríkið um bætur vegna setu sinnar í gæsluvarðhaldi frá 1. september 1998 til 21. maí 1999 og farbanns, er hann sætti í framhaldi þess til 16. júlí 1999. Talið var að hvorki 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5.gr. mannréttindasáttmála Evrópu yrðu skýrðar svo, að með þeim væri sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þau ákvæði bæri að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig bæri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna. Með hliðsjón af öllum atvikum málsins, virtum í heild, var talið að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi legið til þess að K væri úrskurðaður í gæsluvarðhald í framhaldi af komu hans til landsins. Þótti framferði K við meðferð málsins hafa verið með þeim hætti að hann hafi stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi niðurlagsákvæðis 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Þáttur hans að þessu leyti var álitinn svo stórvægilegur að fallast yrði á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væru lagaskilyrði til að dæma honum bætur vegna gæsluvarðhalds og farbanns þess, sem hann var úrskurðaður til að sæta þar til endanlegur dómur gekk í máli hans. Úrskurðir þar að lútandi hafi verið fyllilega lögmætir og framkvæmd aðgerða gagnvart K í samræmi við lög, sbr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum K.

E var handtekinn síðdegis þar sem hann var á ferð með manni, sem grunaður var um fíkniefnabrot. Var E færður á lögreglustöð en skýrsla var ekki tekin af honum fyrr en sex klukkustundum síðar. Þegar E hafði gefið skýrslu taldi lögregla að hann væri ekki viðriðinn umrædd brot. Honum var þó ekki sleppt fyrr en seint um nóttina þar sem lögregla taldi hugsanlegt að hann gæti spillt fyrir rannsókn málsins. Það var talið andstætt ákvæðum laga um meðferð opinberra mála að halda honum án þess að grunur léki á um að hann hefði framið lögbrot og voru E dæmdar miskabætur úr ríkissjóði.

Ó var handtekinn ásamt sjö öðrum mönnum á Austurvelli við mótmæli, en á þessum tíma fór þar fram upptaka efnis í bandarískan sjónvarpsþátt. Talið var, að mótmæli, sem fram færu með þeim hætti að hrópa sameiginleg slagorð gegn aðgerðum erlends ríkis, bera spjöld með áletrunum og fána, sem vísuðu til stjórnmálalegra hugmynda, væru ótvírætt tjáning í skilningi 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Yrði að gera ríkar kröfur til þess, að skýr heimild væri í settum lögum til handtöku manna, sem hefðu uppi mótmæli sem þessi. Ekki var á það fallist, að ætlað brot gegn 95. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem refsing er lögð við því að smána þjóðfána erlends ríkis, hefði legið til grundvallar handtökunni eða að hún yrði réttlætt á þeim grundvelli, en einn hinna handteknu hafði verið vafinn bandaríska fánanum og verið með snöru um hálsinn. Talið var, að í háttsemi Ó og félaga hans hefði ekki falist meiri truflun á upptöku sjónvarpsþáttarins en almennt mætti vænta við slíka atburði á almannafæri, en hér hefði ekki verið um að ræða truflun á skipulögðum mannfundi eða hátíðarhöldum. Þótti ekki hafa verið leitt í ljós, að uggvænt hefði mátt þykja, að af framferði Ó og félaga hans leiddi óspektir eða hætta á óspektum í skilningi e. liðar 98. gr. laga nr. 19/1991. Var því ekki talið, að lögmælt skilyrði hefðu verið til handtökunnar. Að virtum atvikum málsins og eðli þeirra sakargifta, sem bornar voru á Ó, þótti ennfremur ekki hafa verið sýnt fram á, að rannsóknarnauðsyn hefði krafist þess, að honum væri haldið í gæslu lögreglu eins lengi og raun varð. Voru Ó því dæmdar skaðabætur úr ríkissjóði samkvæmt a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991.