Dómstólaleit

S o.fl. höfðuðu mál gegn A o.fl. og kröfðust viðurkenningar á því að A. o.fl. væru hver um sig skaðabótaskyldir vegna þeirrar skerðingar sem starfsemi álbræðslunnar í Straumsvík hefði í för með sér á verðmæti hluta af landi S. o.fl. innan jarðarinnar Óttarsstaða í Hafnarfirði. Landsvæðið féll annars vegar undir svokallað svæði takmarkaðrar ábyrgðar, sem kveðið var á um í samningi frá 28. mars 1966 um álbræðsluna í Straumsvík, og hins vegar þynningarsvæði vegna mengunar frá henni, sem afmarkað var í aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Í aðalkröfu lögðu S o.fl. til grundvallar að spillt væri fyrir þeim öllu landi Óttarstaða sem ættu undir svæði takmarkaðrar ábyrgðar, að viðbættu svæði sem væri innan þynningarsvæðis samkvæmt aðalskipulagi H, eða samtals 450,181 hekturum. Til vara var miðað við 247,2814 hektara lands sem féll innan þynningarsvæðisins. Í dómi Hæstaréttar kemur meðal annars fram að með samningi íslenska ríkisins við A 28. mars 1966 hafi ekki verið lagðar kvaðir á notkun lands innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar aðrar en þær að menn, sem síðar tækju þar upp búskap eða garðyrkju, gætu ekki krafið A um skaðabætur vegna tjóns, sem þeir kynnu að bíða í slíkri starfsemi af völdum loftmengunar frá álbræðslunni. S o.fl. hefðu ekki borið því við að þessi takmörkun á skaðabótaábyrgð hafi ein og sér orðið þeim til tjóns. Nokkur íbúðarbyggð hefði verið komin við gildistöku aðalskipulags H innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar og í skipulaginu hefði verið gert ráð fyrir talsverðri aukningu hennar. Ekki væru því efni til að líta svo á að afmörkun á svæði takmarkaðrar ábyrgðar innan merkja Óttarsstaða stæði því í vegi að H gæti ákveðið í skipulagi að þar rísi íbúðarhúsnæði eða að afmörkunin skerti á annan hátt heimildir S o.fl. til nota af landinu, enda hefðu þau ekki borið við að þau hefðu hug á að ráðstafa því til búskapar eða garðyrkju. Þegar af þessum ástæðum gæti krafa S. o.fl. um viðurkenningu á skaðabótaskyldu A o.fl. ekki tekið til alls svæðisins, sem greindi í aðalkröfu þeirra. Hvað varðaði hið svokallaða þynningarsvæði vegna álbræðslu A segir í dómi Hæstaréttar að í 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 væri lagt bann við því að íbúðarhús væru á þynningarsvæði atvinnurekstrar við álframleiðslu. Samkvæmt gögnum málsins hefði land innan merkja Óttarsstaða, sem félli undir þynningarsvæði vegna álbræðslu A, aldrei á fyrri stigum verið afmarkað í aðalskipulagi sem byggingarland fyrir íbúðarhúsnæði eða til afnota við aðra starfsemi, sem nú yrði útilokuð vegna þynningarsvæðisins, sbr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. S o.fl. hefðu ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að verðmæti þessa lands, að því leyti sem það hefði verið eða kynni í framtíðinni að vera skipulagt fyrir iðnað, þjónustustofnanir og hafnarstarfsemi, yrði minna en ef nýta mætti það undir íbúðarbyggð, landbúnað eða matvælaframleiðslu, en ekki stoðaði þeim að bera því við að slíkt væri alkunnugt í skilningi 3. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. S. o.fl. hefðu því ekki sýnt fram á að það hefði þegar orðið þeim til tjóns að ákvæði 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 og aðalskipulag H kæmi í veg fyrir að hluti þessa lands Óttarsstaða yrði að öðru óbreyttu nýttur á framangreindan hátt. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu A. o.fl. af köfum S o.fl. í málinu.

S o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem máli þeirra gegn AÍ, AHC, Í og H var vísað frá dómi. Aðaldómkröfur S o.fl., sem voru eigendur jarðarinnar Ó í Hafnarfirði, tóku til þess að viðurkennt yrði að AÍ, AHC, Í og H væri skylt að kaupa nánar tiltekið land úr Ó, aðallega 450,5 hektara en til vara 248,6 hektara. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um frávísun þessara dómkrafna með vísan til þess að ekki hefði verið gerð viðhlítandi grein fyrir þeim lagalegum forsendum sem staðið gætu til þess að AÍ, AHC, Í og H yrðu skyldaðir til að kaupa umrætt land. Varakröfur S o.fl. hljóðuðu á um að viðurkennt yrði að AÍ, AHC, Í og H væru skaðabótaskyldir vegna ætlaðrar skerðingar sem starfsemi álbræðslunnar í Straumsvík hefði í för með sér á verðmæti lands innan merkja Ó, aðallega á verðmæti 450,181 hektara lands og til vara 247,2814 hektara. Taldi Hæstiréttur að nægjanlega væri fram komið í málinu að uppfyllt væru skilyrði þess að sóknaraðilum væri unnt að leita dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu AÍ, AHC, Í og H, á grundvelli heimildar í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og með vísan í dómaframkvæmd réttarins, án þess að staðreynt hafi verið hvert tjón þeirra kynni að geta talist. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi hvað þessar kröfur varðaði og lagt fyrir héraðsdóm að taka þær til efnismeðferðar. Þá gerðu S o.fl., samhliða þessum dómkröfum einnig kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna tjóns, sem starfsemi álversins í Straumsvík hefði valdið þeim frá 1. júlí 1998 til dómsuppkvaðningardags vegna skerðingar á nýtingarmöguleikum þeirra af landi Ó. Hæstiréttur vísaði þessari dómkröfu S o.fl. frá héraðsdómi þar sem hún var talin fólgin í öðrum kröfum þeirra um viðurkenningu á skaðabótaskyldu AÍ, AHC, Í og H.

Eigendur jarðarinnar A hugðu á uppbyggingu sumarhúsabyggðar þegar nokkur sveitarfélög fengu leyfi til reksturs sorpurðunarstöðvarinnar S á aðliggjandi jörð. Eigendur A kröfðust bóta úr hendi S á grundvelli réttarreglna nábýlisréttar. Talið var að S hefði fallist á að stöðin væri réttur aðili að bótamáli sem eigendur A kynnu að höfða vegna sannanlegs tjóns þeirra vegna starfrækslu hennar. S var dæmt bótaskylt og fallist á þá skoðun yfirmatsmanna að við ákvörðun bóta mætti miða við hagnýtingu A undir sumarhúsabyggð. Á hinn bóginn var til þess litið við ákvörðun bótafjárhæðar að áætlanir um sumarhúsabyggð á landi A voru lítt mótaðar og að mikil óvissa var um ýmsa þætti sem slík nýting byggði á.