Dómstólaleit

K lést árið 2012 og fengu erfingjar hans leyfi sýslumanns til einkaskipta á dánarbúi hans. Í málinu kröfðust erfingjarnir þess að viðurkennt yrði að fasteignamatsvirði lóðar í Þýskalandi yrði ekki talið með skattstofni til erfðafjárskatts við skipti á búinu eins og sýslumaður hafði ákvarðað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt meginreglu 1. mgr. 1. gr. laga nr. 14/2004 skyldi greiða skatt eftir lögunum af öllum fjárverðmætum er við skipti á dánarbúi manns hyrfu til erfingja hans, sbr. þó 18. gr. laganna. Í þeirri grein væri mælt fyrir um að ríkisstjórninni væri heimilt að gera samning við stjórnir annarra ríkja um gagnkvæmar ívilnanir á erfðafjárskatti erlendra og íslenskra skattaðila sem eftir gildandi löggjöf ríkjanna ættu að greiða skatt af sömu eignum bæði á Íslandi og erlendis. Var ekki talið að tvísköttunarsamningur Íslands og Þýskalands stæði því í vegi að áðurgreindri meginreglu yrði beitt um þau fjárverðmæti er málið varðaði. Þá var ekki fallist á að lögskýringargögn leiddu til þrengri skýringar á meginreglunni en samkvæmt orðanna hljóðan. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur um að lóðina skyldi telja með skattstofni til erfðafjárskatts við skipti á búinu.

Deilt var um álagningu erfðafjárskatts samkvæmt ákvörðun sýslumanns. Hafði arfleifandinn látist 28. mars 2004 og erfingjarnir fengið leyfi 13. ágúst 2004 til einkaskipta á dánarbúinu. Erfðafjárskýrsla var afhent sýslumanni 12. janúar 2005. Hinn 1. apríl 2004 tóku gildi lög nr. 14/2004 um erfðafjárskatt og var í 21. gr. laganna mælt fyrir um að lögin skyldu taka til skipta á dánarbúum eftir þá, sem létust þann dag eða síðar. Sagði enn fremur að frá sama tíma féllu lög nr. 83/1984 um erfðafjárskatt úr gildi. Með lögum nr. 15/2004, sem tóku gildi 20. apríl 2004 var bætt inn í lög nr. 14/2004 ákvæði til bráðabirgða, sem kvað á um að lög nr. 83/1984 með síðari breytingum skyldu gilda, með nánar tilgreindum undantekningum, um skipti á dánarbúum þeirra sem látist hefðu fyrir 1. apríl 2004. Var deilt um það í málinu hvort bráðabirgðaákvæði þetta veitti fullnægjandi heimild til álagningar erfðafjárskatts á grundvelli hinna eldri laga, eins og sýslumaður hafði lagt til grundvallar ákvörðun sinni um álagningu skattsins. Talið var að regla nefnds bráðabirgðaákvæðis væri fortakslaus og ótvíræð og í samræmi við hefðbundnar lagaskilareglur og veitti fullnægjandi lagastoð, í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár, fyrir álagningu erfðafjárskatts þess, sem um var deilt í málinu. Þá var tekið fram að arfleifandi hafi látist í gildistíð laga nr. 83/1984 og erfðafjárskýrslu hafi verið skilað eftir að umdeilt bráðabirgðaákvæði hafði tekið gildi og ákvæði 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrár stæði því þar af leiðandi ekki í vegi að erfðafjárskatturinn teldist löglega á lagður. Ekki var heldur fallist á að ólögmæt mismunun fælist í beitingu bráðabirgðaákvæðisins. Var ákvörðun S um álagningu erfðafjárskattsins því staðfest.

Deilt var um álagningu erfðafjárskatts samkvæmt ákvörðun sýslumanns. Hafði arfleifandinn látist 29. desember 2003 og erfingjarnir fengið leyfi 16. febrúar 2004 til einkaskipta á dánarbúi hans. Erfðafjárskýrsla var afhent sýslumanni 13. apríl 2004. Á þeim tíma er leyfið var veitt voru í gildi lög nr. 83/1984 um erfðafjárskatt. Hinn 26. mars 2004 voru gefin út ný lög um sama efni nr. 14/2004 og voru þau birt 31. sama mánaðar. Í 21. gr. þeirra laga var mælt fyrir um að lögin skyldu öðlast gildi 1. apríl 2004 og taka til skipta á dánarbúum eftir þá, sem létust þann dag eða síðar. Sagði enn fremur að frá sama tíma féllu lög nr. 83/1984 úr gildi. Í Hæstarétti var tekið fram að samkvæmt beinum orðum ákvæðisins hefði ekki verið í gildi 13. apríl 2004 nein löggjöf um erfðafjárskatt vegna töku arfs eftir þá, sem látnir voru fyrir 1. apríl 2004. Engu gæti breytt hvort ætlun löggjafans kynni að hafa verið önnur en þessi, enda væri í 40. gr. stjórnarskrárinnar kveðið á um að engan skatt mætti leggja á nema með lögum. Var því talið að sýslumanni hefði brostið heimild til að leggja erfðafjárskatt á erfingjana samkvæmt fyrrnefndri erfðafjárskýrslu, en á þeim tíma hafði ekki tekið gildi ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 14/2004, sem sett var með lögum nr. 15/2004 þar sem mælt var fyrir um að ákvæði laga nr. 83/1984 skyldu gilda um skipti á dánarbúum þeirra sem önduðust fyrir 1. apríl 2004. Var ákvörðun sýslumanns því felld úr gildi og það staðfest að erfingjarnir ættu ekki að greiða neinn erfðafjárskatt af arfi úr umræddu dánarbúi.

Erfingjar G óskuðu eftir leyfi sýslumanns til einkaskipta á dánarbúi G. Að fengnu einkaskiptaleyfi ákváðu þeir að selja fasteign dánarbúsins og var upplýst að söluverð eignarinnar var u.þ.b. helmingi lægra en fasteignamatsverð. Sýslumaður taldi að þrátt fyrir ráðstöfun dánarbúsins skyldi fasteignin talin fram á fasteignamatsverði við ákvörðun á gjaldstofni erfðafjárskatts erfingja G, enda hefði hún ekki verið seld við nauðungarsölu. Erfingjarnir töldu aftur á móti að þeim bæri að telja fram söluandvirði fasteignarinnar þar sem hún hefði sem slík ekki komið í þeirra hlut við lok skipta á dánarbúinu. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 83/1984 um erfðafjárskatt séu ákvæði um hvernig meta eigi þær eignir, sem þar séu taldar í einstökum stafliðum, við ákvörðun á gjaldstofni erfðafjárskatts, enda séu þær ekki seldar við nauðungarsölu. Af því leiði að aðrar ráðstafanir en nauðungarsala hafi ekki áhrif á ákvörðun gjaldstofnsins, enda sé ekki mælt fyrir um að meta skuli eign, sem sé seld áður en skiptum lýkur, með öðrum hætti. Var fallist á að umrædd fasteign skyldi talin fram á fasteignamatsverði við ákvörðun á gjaldstofni erfðafjárskatts erfingja G.