Dómstólaleit

Aðilar deildu um landamerki jarðanna Ystafells 1 og 2 og Fellssels í Þingeyjarsveit, úr króki á Heyvallargróf, sem aðilar voru sammála um hvar væri, austur í Skjálfandafljót. Vísað var til þess að á hinum umdeilda hluta landamerkjanna miðuðu landamerkjabréf jarðanna við að vörður réðu merkjum að því er varðaði línu frá þjóðvegi og að Setbergsvörðu, sem var óumdeild í málinu. Með matsgerð dómkvadds matsmanns þótti sannað að á kröfulínu eigenda Ystafells 1 og 2 væru 12 vörður sem flestar væru meira en aldargamlar. Í og við kröfulínu eigenda Fellssels væru á hinn bóginn þrjár manngerðar vörður sem væru frekar ungar. Var talið óhætt að miða við að vörðurnar í kröfulínu eigenda Ystafells 1 og 2 væru þær vörður sem um ræddi, en ósennilegt þótti að tvær vörðuraðir hefðu verið hlaðnar nálægt hvor annarri, önnur sem landamerki og hin til að beina mönnum leið. Þá væri kröfulína eigenda Ystafells 1 og 2 frá Setbergsvörðu að Skjálfandafljóti í eðlilegu framhaldi framangreindrar línu, en ekki höfðu verið færðar sönnur á að landamerkin vikju frá beinni línu, svo sem kröfulína eigenda Fellssels gerði ráð fyrir. Þá yrði ekki séð að þau síðarnefndu hefðu öðlast betri rétt fyrir hefð. Loks fengi samræmd tilvísun í landamerkjabréfum jarðanna til þess að austurmörkum þeirra réði sú meginkvísl Skjálfandafljóts sem félli norðaustur úr Grænhyl betur samrýmst dómkröfum eigenda Ystafells 1 og 2 í málinu. Var því kröfulína eigenda Ystafells 1 og 2 lögð til grundvallar um landamerki milli jarðanna.

Aðilar deildu um staðsetningu landamerkja milli jarðanna L og A. Ágreiningur aðila laut að staðsetningu eins merkjapunkts sem samkvæmt landamerkjabréfum jarðanna átti að miðast við kennileitið Klofa. Staðhættir þóttu benda til þess að hóll sá er M miðaði kröfugerð sína við væri umræddur Klofi. Þótti sú niðurstaða einnig vera í samræmi við rit um örnefni og gönguleiðir á svæðinu sem byggði á frásögnum nafngreindra manna sem gjörþekktu staðhætti en höfundur ritsins hafði borið vitni fyrir héraðsdómi. J og H höfðu aftur á móti ekki vísað til nokkurra slíkra heimilda. Ekki þótti mæla gegn þessu að mörk jarðanna áttu samkvæmt landamerkjabréfi að liggja spölkorn frá rótum fjallsins Keilis en lína sem dregin var um þann stað sem M taldi vera Klofa lá um 1 km frá rótum Keilis. Var því fallist á kröfu M.

H átti jörðina T, en sveitarfélagið D hafði til umráða jörðina B við hliðina á T. Ágreiningur reis með H og D um landamerki jarðanna. Hófst H handa við að reisa girðingu við þau landamerki sem hann taldi vera rétt. D fékk þá lagt lögbann við framkvæmdum H og krafðist staðfestingar á því fyrir dómi auk viðurkenningar á því hvernig landamerki jarðanna lægju. Bar landamerkjabréfum ekki saman um merki á milli jarðanna. Talið var að ekki yrði fram hjá því horft að landamerkjabréf B væri yngra og því þinglýst síðar en landamerkjalýsingu T. Yrði því að ætla að í því hafi falist endanlega niðurstaða um landamerkin. Með vísan til þess og framburðar vitna þótti í ljós leitt hvernig landamerkin lægju. Ekki var fallist á að H gæti byggt á því að um áratugaskeið hafi verið girðing eftir markalínu hans, en hún hafi legið niðri í um 40 ár áður en hann eignaðist jörðina. Þá var heldur ekki fallist á að takmörkuð not hans af landinu nú uppfylltu skilyrði eignarhefðar. Var því fallist á kröfu D um landamerki á milli jarðanna. Samkvæmt þeim úrslitum var staðfest lögbann sem lagt var við framkvæmdum H við lagningu girðingar í landi B.

Í málinu var deilt um landamerki jarðanna N og M á Reykjanesskaga. Árið 1916 seldi eigandi N hjáleiguna M út úr fyrrnefndu jörðinni. Ljóst var af gögnum málsins að ágreiningur reis fljótt eftir söluna um landamerki jarðanna sem leiddur var til lykta með dómsátt árið 1922. Deila reis á ný 2005 um það hvort landamerki jarðanna hafi verið ákveðin að fullu með sáttinni eða hvort hún tæki einungis til lands næst sjónum og því væri enn land sem ekki hefði verið skipt á milli jarðanna. Höfðaði því eigandi jarðarinnar N mál þetta á hendur eigendum jarðarinnar M til þess að fá viðurkennt að jörðunum tilheyri enn óskipt land og að því skyldi skipt eftir nánar tilgreindum hlutföllum. Meðal málsgagna var kaupsamningurinn frá 1916 en þar var ekki kveðið á um landamerki. Ennfremur lá fyrir endurrit úr gjörðabók sáttanefndar Miðneshrepps frá 1922. Kemur þar fram að þáverandi eigendur jarðanna N og M væru saman komnir vegna ágreinings um landamerki jarðanna og að samið væri um að þau skyldu vera við Melabergsá. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ljóst væri af bókuninni að afstaða eiganda M hefði ótvírætt verið sú að samkvæmt tilteknum gögnum væru til landamerki milli Nesja og Melabergs, en jafnframt að þau væru ekki skýr og um þau þyrftu landeigendur að semja. Það orðalag, að samið væri um landamerki milli jarðanna, studdi eitt og sér þá skýringu að ætlan aðilanna hafi verið sú að semja um landamerki en ekki einungis um afmarkaðan hluta þeirra. Þá var jafnframt meðal málsgagna endurrit úr dómsmálabók Gullbringusýslu 1921 til 1923. Þar kom fram að þinglesin var sáttagjörð milli M og N en samkvæmt landamerkjalögum nr. 41/1919 bar landeigendum og valdsmönnum að gera og láta þinglýsa skýrum merkjalýsingum milli jarða. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ekkert væri fram komið sem benti til annars en að með gerð sáttarinnar og þinglestri hefðu landeigendur og sýslumaður talið sig vera að framfylgja lagaboði og semja um landamerki milli N og M í heild, sem skyldu vera um Melabergsá. Benti ekkert til að þeir hefðu litið svo á að um hafi verið að ræða eitthvert óskipt land jarðanna eftir þetta. Eigendur N báru fyrir sig að Melabergsá væri í raun ekki til og ógerlegt að greina örnefnið. Um þessa málsástæðu eigenda N sagði Hæstiréttur að ljóst væri að af gögnum í málinu sem greindu frá örnefnum sem um væri að ræða væri ljóst að áður fyrr gat myndast lækur með leysingavatni við ákveðnar aðstæður ofan úr Miðnesheiði og þar hafi verið vatnsframrás. Þá hafði skýringum eigenda jarðarinnar M um breytingar á vatnsflæði á svæðinu á síðustu áratugum ekki verið hnekkt. Yrði því að leggja til grundvallar að þegar sáttin var gerð um landamerki við Melabergsá 1922 hafi aðilum að henni verið ljóst hvar mörkin skyldu vera. Það að umsamin mörk hafi eftir það orðið óljós eða týnst, gæti ekki leitt til þess að land, sem þá var skipt með samningi, skyldi eftir það teljast óskipt. Þá studdu eigendur jarðarinnar N kröfur sínar einnig við það að land jarðanna hafi í matsmálum á fimmta og níunda áratug síðustu aldar þegar stór hluti jarðanna var tekinn eignarnámi vegna gerðar Keflavíkurflugvallar, verið talið óskipt og eigendur M ekki mótmælt því þá. Ekki var fallist á að eigendur jarðanna hefðu við mat á skaðabótum fallið frá sáttinni 1922 um landamerki og samið um að lönd jarða þeirra skyldu eftir það teljast óskipt og án landamerkja. Að öllu þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var kröfum eigenda jarðarinnar N hafnað.

Í málinu deildu aðilar um landamerki landspildna sem skipt var út úr jörðinni Miðdal II. Í málinu greindi aðila meðal annars á um hvort miða ætti við orðalag í afsali fyrir eign áfrýjenda eða við uppdrátt af eigninni er fylgdi afsalinu, en uppdrátturinn bar ekki með sér að hafa verið þinglýstur. Þegar litið var til þess meðal annars að uppdrátturinn var gerður í tilefni af sölu til þess aðila sem áfrýjendur leiddu rétt sinn frá og að samkvæmt framburði vitnis hefði verið gerður áður en þinglýsing afsalsins fór fram, var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna stefnda af kröfum áfrýjenda. Áður en áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar höfðu þau greitt stefnda málskostnað samkvæmt hinum áfrýjaða dómi án fyrirvara um málsskot. Greiðsla áfrýjenda var ekki talin fela í sér viðurkenningu á kröfu stefnda um landamerkin, heldur var hún til fullnustu kröfu sem leiddi af úrslitum málsins í héraði. Gat hún því ekki svipt áfrýjendur heimild til áfrýjunar um annað en það sem hún fól beinlínis í sér. Var fallist á kröfu stefnda um að vísa bæri frá Hæstarétti kröfu áfrýjenda um málskostnað í héraði.

GP krafðist viðurkenningar á því að landamerki milli jarðar sinnar Stuðla og jarðanna Áreyja, Grænuhlíðar, Seljateigs, Seljateigshjáleigu og Sléttu yrðu ákveðin með nánar tilgreindum hætti. Hvað varðar landamerki á milli jarðanna Stuðla og Áreyja var meðal annars deilt um staðsetningu Flóalækjaróss og hvort um tvo ósa væri að ræða. Ekki var fallist á með GP að miða bæri við upptök lækjarins eða að ósarnir væru tveir, en tekin var til greina gagnkrafa SV um að miða ætti við þann stað þar sem lækurinn rann í Fagradalsá. Hvað varðar landamerki á milli jarðanna Stuðla og Grænuhlíðar var fallist á með GP að miða bæri við punkt þar sem hann taldi vörðu, sem nefnd var nr. 1, hafa staðið, en að öðru leyti var ekki fallist á kröfur hans. Eigendur jarðanna Seljateigs, Seljateigshjáleigu og Sléttu voru sýknaðir af kröfum GP þar sem ekki þótti sannað að landamerki milli jarðanna og Stuðla væru með þeim hætti sem hann hélt fram.

Í málinu var deilt um landamerki milli jarða í Vogatorfu og Brunnastaðahverfi í Vatnsleysustrandarhreppi. Snerist deilan um staðsetningu tveggja kennileita, sem getið var í landamerkjabréfum frá 1890 og eldri heimildum, þ. á m. um staðsetningu á vörðu, sem samkvæmt landamerkjalýsingunum stóð við tiltekinn veg. Talið var að vörðunni hafi ekki verið haldið við eftir að vegurinn lagðist af sem samgönguleið og merki fallið í gleymsku. Engar haldbærar skýringar lágu fyrir um hvers vegna girðing, sem eigendur jarða í Vogatorfunni reistu árið 1928, og eigendur jarða í Brunnastaðahverfi töldu rétt að miða landamerkjalínuna við, var ekki reist í þeirri línu sem þeir fyrrnefndu vildu leggja til grundvallar. Þessarar girðingar var getið í landskiptagerð frá 1940, þar sem óskiptu landi í Vogatorfunni var skipt. Kom þar fram að tiltekið landsvæði innan torfunnar skyldi afmarkast af landamerkjalínu hennar og Brunnastaðahverfis frá kennileitinu Vatnsskeri sjónhending eftir girðingu í vörðu sem málsaðilar voru sammála um að línan lægi um. Óháð því hvar hin gömlu merki kunni að hafa verið var því talið að eigendur Vogajarða hafi á þeim tíma sem girðingin var reist lagt þann skilning í fyrirliggjandi lýsingu merkjanna að landamerkjalínan lægi því sem næst í beinni línu frá Vatnsskeri í umrædda vörðu, eins og eigendur jarða í Brunnastaðahverfi töldu rétt að leggja til grundvallar. Var því fallist á kröfugerð þeirra síðarnefndu um legu landamerkjanna.

Deilt var um landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I, (vesturbæjar) og Stóra-Knarrarness II (austurbæjar) á Vatnsleysuströnd. Voru málsaðilar sammála um að um landamerki á svæðinu skyldi fara eftir landamerkjalýsingu frá 11. júní 1886 en deildu hins vegar um staðsetningu nokkurra kennileita, sem þar voru nefnd, einkum Knarrarneshöfða, Fjöruvatnsgranda og Skeljavíkur. Tekið var fram að í landamerkjalýsingunni væri lýst túnmörkum annars vegar milli austur- og vesturparts Stóra-Knarrarness og hins vegar milli Stóra-Knarrarness og Minna-Knarrarness. Þegar litið væri í heild til þeirra örnefnalýsinga, sem fyrir lágu um hið umdeilda svæði, yrði að telja ótvírætt að svæði það, sem væri norðan túns Stóra-Knarrarness, hefði verið kallað Knarrarneshöfði eða Höfði. Ekkert yrði ráðið með vissu af framburði aðila og vitna, sem komu fyrir dóm, umfram lýsingar í örnefnalýsingum, um staðsetningu umræddra kennileita en aðilarnir hefðu þó verið sammála um að Knarrarneshöfði hefði verið nýttur sameiginlega af báðum Stóra-Knarrarnesbæjum til beitar. Með vísan til orðalags landamerkjalýsingarinnar og framburðar vitna fyrir dómi, þótti verða að líta svo á að landamerkjalýsingin hefði einskorðast við skiptingu túna milli bæjanna, en ekki verið ætlað að ná til Knarrarneshöfða norðan þeirra eða fjörunnar við hann. Benti flest til þess að á þann hluta Stóra-Knarrarness hefði verið litið sem óskipta sameign bæjanna. Væri það og í samræmi við það að líklegt væri að báðir bæirnir hefðu getað hagnýtt sér greiða innsiglingu frá náttúrunnar hendi austan megin á höfðanum og haft aðstöðu við hana. Yrði því ekki dæmt um skiptingu lands norðan grjótgarðs, sem liggur þvert yfir nesið, þar sem eðlilegra væri að hún færi fram á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941, ef aðilar vildu skipta því. Þóttu landamerki bæjanna því réttilega ákveðin með línu úr tilteknum punkti í grjótgarðinum að norðan um tiltekna punkta út að túnhliði.