Dómstólaleit

A

(Helgi Birgisson lögmaður) gegn Verði tryggingum hf. (Magnús Hrafn Magnússon lögmaður) Mál þetta, sem var dómtekið 1. október 2024, var höfðað 28. september 2023. Stefnandi er A, […]. Stefndi er Vörður tryggingar hf., […].

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 6.749.726 krónur með 4,5% vöxtum frá 5. apríl 2020 til 2. júní 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda 7. júní 2022 að fjárhæð 3.215.496 krónur. Þá er krafist málskostnaðar líkt og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara er krafist verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar.

I

A

Málsatvik eru að meginstefnu ágreiningslaus. Stefnandi ók bifreiðinni B að kvöldi 5. október 2019 eftir Stekkjarbakka í Reykjavík. Hún stöðvaði bifreiðina vegna ölvaðs vegfaranda sem gekk yfir götuna. Bifreiðin C staðnæmdist þá fyrir aftan bifreið stefnanda. Skyndilega var bifreiðinni D síðan ekið aftan á bifreiðina C með þeim afleiðingum að hún kastaðist áfram á bifreið stefnanda. Ágreiningslaust er að ökumaður bifreiðarinnar D bar ábyrgð á árekstrinum og er stefndi ábyrgðartryggjandi þeirrar bifreiðar. Óumdeilt er að stefnda beri að bæta tjón stefnanda úr þeirri ábyrgðartryggingu. Stefnandi var 26 ára gömul á slysdegi.

Fyrir liggur álitsgerð E læknis og F lögfræðings, dags. 15. apríl 2022, um umfang tjóns stefnanda. Ekki var talið að stefnandi hefði orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni eða tjóni sem bæta skyldi með þjáningabótum. Varanlegur miski var metinn 6 stig en varanleg örorka 6%. Þá var heilsufar stefnanda talið stöðugt 5. apríl 2020.

Aðilar eru ásáttir um að leggja þessar niðurstöður til grundvallar og var það gert við greiðslu bóta af hálfu stefnda 7. júní 2022. Stefnandi hlaut þá greiðslu vegna varanlegs miska en auk þess 2.923.978 krónur vegna varanlegrar örorku. Við síðari greiðsluna bættist greiðsla að fjárhæð 291.518 krónur vegna 4,5% vaxta. Til viðbótar fékk stefnandi greiðslu að fjárhæð 357.925 krónur vegna lögmannsþóknunar og var þar tekið tillit til virðisaukaskatts af þeirri þóknun.

Stefnandi gerði fyrirvara við þetta uppgjör þar sem um var að ræða lægri greiðslu en stefnandi hafði áður krafist með bréfi, dags. 2. maí 2022. Nánar tiltekið gerði stefnandi fyrirvara um viðmiðunarlaun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku.

Í samræmi við þetta varðar ágreiningur málsaðila það við hvaða árslaun skuli miðað við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku, þ.e. hvort leggja beri til grundvallar ákvæði 2. mgr. eða 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993.

B

Í málinu liggja fyrir gögn um menntun stefnanda. Hún útskrifaðist sem stúdent af náttúrufræðibraut [menntaskóla] vorið 2019. Samhliða því námi stundaði stefnandi nám sem tanntæknir, en eins og nánar er rakið hér á eftir greinir aðila á um hvernig virða beri framvindu stefnanda í því námi.

Samkvæmt fyrirliggjandi skjali frá [menntaskólanum] er nám tanntækna viðurkennt starfsnám sem skiptist í almennar greinar, heilbrigðisgreinar og nám í sérgreinum brautar. Í skjalinu segir að námið sé samtals 203 einingar og skiptist í bóklegar greinar (137 einingar) og verklegar námsgreinar (66 einingar) sem kenndar séu í samvinnu við tannlæknadeild Háskóla Íslands. Til að hefja verklegt nám þurfi nemandi að hafa náð 18 ára aldri. Verklegt nám, sem sé unnið í samstarfi við tannlæknadeild Háskóla Íslands, taki tvær annir. Tólf nemendur séu teknir inn á hverju hausti í verklegt nám sem ljúki með útskrift á vorönn.

Stefnandi byggir á því í málinu að hún hafi lokið 103 einingum á slysdegi og þá verið í námsfögum sem leiddu til 44 eininga við lok haustmisseris. Vísar hún um þetta til yfirlýsingar […]skólans, dags. 1. júní 2022, sem starfar innan vébanda [menntaskólans]. Þar segir að heildareiningafjöldi námsins sé 203. Stefnandi hafi verið skráð í 46 einingar en lokið 44 á haustmisseri 2019. Á vorönn hafi hún verið skráð í 56 einingar sem hún hafi lokið á réttum tíma og síðan útskrifast af tanntæknabraut 26. maí 2020.

Í tölvubréfi frá fyrrum lögmanni hennar til stefnda 1. júní 2022 var aftur á móti miðað við að hún hefði lokið 93 einingum vorið 2019, en ekki 103. Deila málsaðilar um þetta atriði, eins og nánar er rakið hér á eftir.

C

Í fyrrnefndri álitsgerð þeirra E læknis og F lögfræðings, dags. 15. apríl 2022, er fjallað um heilsufar stefnanda og atvinnuþátttöku hennar. Fram kemur að samkvæmt frásögn stefnanda og miðað við gögn málsins verði ráðið að hún eigi að baki fíknisögu, hafi á tímabili verið í fentanyl-sprautuneyslu og reykt kannabis, en farið í meðferð og verið edrú frá árinu 2015. Um fyrra heilsufar er einnig getið andlegs heilsuvanda, áfallastreituröskunar og kvíðaröskunar. Um atvinnusögu stefnanda segir í álitsgerðinni að hún hafi starfað sem þjónn á hóteli og á veitingastöðum. Einnig hafi hún starfað við afgreiðslustörf í verslunum og við sölu á heilsuvörum, en eftir að hún hafi byrjað í tanntæknanámi hafi hún farið að vinna á tannlæknastofum og meðal annars verið á námssamningi hjá tannlæknastofunni G og hjá H, munn- og kjálkaskurðlækni, og um tíma hjá tannlæknastofunni I í […]. Þegar álitsgerðin sé rituð eigi stefnandi von á sínu fyrsta barni í maí 2022 og hafi fengið atvinnutilboð frá tannlæknastofunni I í […] að fæðingarorlofi loknu. Sem stendur hafi stefnandi framfærslu sína af endurhæfingarlífeyri, en forsendur mats fyrir þeim lífeyri séu andleg vandamál. Nánari gögn sem varða heilsufar stefnanda liggja fyrir í málinu, þar á meðal tvö læknisvottorð vegna umsókna um endurhæfingarlífeyri árið 2016, þ.e. vottorð, dags. 8. júní 2016, og viðbótarvottorð sama læknis, dags. 30. ágúst 2016. Þar er meðal annars getið um það að stefnandi hafi verið greind með áfallastreituröskun árið 2013, undirgengist meðferð vegna fíknisjúkdóms í árslok 2015 og svo aftur frá mars 2016 til september sama ár. Í læknisvottorði vegna umsóknar um endurhæfingarlífeyri, dags. 20. janúar 2017, kemur einnig fram að stefnandi hafi alist upp við erfiðar aðstæður […]. Loks eigi hún að baki sögu um átröskun. Hún hafi verið edrú frá desember 2015. Í læknisvottorði vegna umsóknar um endurhæfingarlífeyri, dags. 26. nóvember 2021, kemur fram að stefnandi sé óvinnufær vegna alvarlegrar líkamsárásar sem hún hafi orðið fyrir árið 2020. Hún hafi upplifað mikla áfallastreituröskun í kjölfarið. Áætluð tímalengd meðferðar sé sex mánuðir.

Í málinu liggur fyrir endurhæfingaráætlun, dags. 24. nóvember 2021, þar sem fram kemur að stefnandi hafi orðið fyrir hrottalegri líkamsárás árið 2020 af hálfu fyrrum kærasta. Hann hafi áður hlotið dóm fyrir tilraun til manndráps vegna fyrri árásar á stefnanda. Stefnandi hafi í kjölfarið ekki getað unnið heldur veikst og farið aftur í neyslu. Vorið 2021 hafi hún síðan ákveðið að fara í meðferð í […] sem lauk í september 2021. Stefnandi þjáist af áfallastreitu og kvíða. Hún hafi einbeittan vilja til að koma lífi sínu aftur á réttan kjöl og vinna í áföllum sínum og komast síðar aftur út á vinnumarkað. Tekið er fram í skjalinu að á sínum tíma þegar stefnandi hafi verið í endurhæfingu hafi hún sinnt henni mjög vel. Í skjalinu er mælt með því af hálfu velferðarsviðs Reykjavíkurborgar að stefnandi fái samþykki fyrir greiðslum á endurhæfingarlífeyri.

Fyrir liggur að stefnandi átti í samskiptum við tannlæknastofuna I um ráðningu sem tanntæknir í nóvember 2021. Í tölvubréfi tannlæknastofunnar til stefnanda 5. nóvember 2021 kemur fram að ráðið hafi verið í stöðu tanntæknis sem stefnandi hafi sóst eftir og mætt í viðtal vegna, en að tannlæknunum hafi litist vel á stefnanda. Henni sé velkomið að hafa samband við stofuna eftir fæðingarorlof. Stefnandi eignaðist barn sitt […] Maí 2022.

Í málinu liggur fyrir önnur endurhæfingaráætlun, dags. 6. júlí 2022, sem tekur til tímabilsins 1. ágúst 2022 til 31. janúar 2023. Þar kemur fram að stefnandi hafi verið að ljúka fæðingarorlofi. Hún hafi sinnt edrúmennsku vel með því að viðhalda rútínu, mæta á AA-fundi og ræða við trúnaðarmann daglega. Hún hafi nýtt sér mjög vel stuðninginn frá Grettistaki fyrir fæðingarorlof og mikilvægt sé að sá stuðningur haldi áfram þar sem hún sé nýorðin móðir. Hún hafi verið í reglulegum viðtölum hjá félagsráðgjafa og verði það áfram. Sett er fram endurhæfingaráætlun og tiltekið að stefnandi stefni á vinnumarkað að lokinni endurhæfingu. Eins og rakið er hér á eftir réð stefnandi sig til starfa hjá tannlæknastofu í febrúar 2023 þar sem hún starfar enn.

D

Fyrir liggja gögn um tekjur stefnanda árin fyrir og eftir slysið. Samkvæmt skattframtali 2017 var stefnandi ekki með launatekjur á tekjuárinu 2016, en þáði bætur frá Tryggingastofnun ríkisins og nokkra aðstoð frá velferðarsviði Reykjavíkurborgar. Hið sama á við um skattframtal stefnanda 2018 vegna tekjuársins 2017, skattframtal hennar 2019 vegna tekjuársins 2018 og skattframtal hennar 2020 vegna tekjuársins 2019. Stefnandi hafði því ekki teljandi tekjur almanaksárin þrjú fyrir umferðarslysið. Stefnandi hefur lagt fram staðgreiðsluskrá vegna tekjuáranna 2020, 2021 og 2022. Þau gögn bera með sér að stefnandi vann árið 2020 í hlutastarfi hjá þremur tannlæknastofum, þ.e. í mars og síðan í júlí til og með september. Þá var hún í hlutastarfi á veitingastað um sumarið. Heildartekjur stefnanda það ár námu 1.496.935 krónum, en þar af voru meðal annars greiðslur frá velferðarsviði Reykjavíkurborgar. Tekjuárið 2021 hlaut stefnandi ekki greiðslur vegna starfa sem tanntæknir, heldur frá atvinnuleysistryggingasjóði, Tryggingastofnun ríkisins, velferðarsviði Reykjavíkurborgar og að takmörkuðu leyti frá einum rekstraraðila veitingastaðar í nóvember og desember, sbr. það sem áður er rakið um dvöl stefnanda í […] frá vorinu 2021 til loka september það ár. Heildartekjur samkvæmt staðgreiðsluskrá námu 2.687.533 krónum það ár. Tekjuárið 2022 hlaut stefnandi ekki greiðslur vegna starfa sem tanntæknir, heldur frá Tryggingastofnun ríkisins, velferðarsviði Reykjavíkurborgar og fæðingarorlofssjóði. Heildartekjur samkvæmt staðgreiðsluskrá námu 3.950.540 krónum það ár.

Í málinu liggur fyrir ráðningarsamningur stefnanda og J., dags. 21. febrúar 2023. Starfshlutfall er sagt 95% til 100%. Fram kemur að fyrstu þrír mánuðir teljist reynslutími. Mánaðarlaun nemi 530.000 krónum. Í 2. gr. samningsins segir að stefnandi sé ráðin sem tanntæknir. Eins og nánar er rakið hér á eftir vefengir stefndi að svo sé og vísar um það til 4. gr. samningsins. Í því ákvæði samningsins kemur fram að starfsmaður sé ráðinn til starfa sem aðstoðarmaður tannlæknis. Það feli í sér aðstoð við móttöku og meðferð sjúklinga. Sótthreinsun og þrif á tækjum og áhöldum og tannlæknainnréttingum sé á starfssviði og ábyrgð aðstoðarmanns eftir atvikum. Aðstoðarmaður geti þurft að sinna erindum fyrir tannlæknastofuna fyrir utan starfsstöðina. Starfssvið aðstoðarmanns sé vítt og felist í því að aðstoða tannlækni á allan hátt svo að þjónustan við viðskiptavini verði eins og best verði á kosið. Í 9. gr. samningsins segir meðal annars: „Ef um veikindaforföll er að ræða getur tannlæknir krafið tanntækni um læknisvottorð.“

Samkvæmt skattframtali stefnanda 2024 vegna tekjuársins 2023 hlaut hún launatekjur það ár að fjárhæð 6.370.759 krónur frá J. Auk þess hlaut hún 935.502 krónur í greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins.

Í málinu liggur fyrir launaseðill stefnanda frá J vegna ágústmánaðar 2024. Þar kemur fram að taxti mánaðarlauna sé 580.000 krónur, en stefnandi fái greiddar einingar sem nemi 90,68% vinnuframlagi, þ.e. 525.944 krónur. Þá séu greiddar 19,15 yfirvinnustundir sem feli í sér greiðslu að fjárhæð 115.340 krónur. Af launaseðli verður ráðið að greidd mánaðarlaun stefnanda frá áramótum til og með ágúst 2024 nemi 3.831.944 krónum en til viðbótar nemi yfirvinnugreiðslur á árinu 804.371 krónu. Framangreindar greiðslur á þessu ári að viðbættum bónus að fjárhæð 50.694 krónur og orlofi nema samtals 5.180.242 krónum vegna fyrstu átta mánaða ársins 2024, þ.e. að meðaltali rétt rúmlega 647.530 krónum á mánuði.

Í málinu liggur fyrir skjal Hagstofu Íslands um starfaflokkun, 2. útgáfa. Þar eru störf tanntækna felld undir flokk 3225, þ.e. tækni- og ráðgjafarstörf við tannhirðu og tannlækningar.

Stefnandi lagði fram undir rekstri málsins launakönnun Félags tanntækna og aðstoðarfólks tannlækna auk gagna frá Hagstofu Íslands til að renna stoðum undir málatilbúnað sinn um viðmiðunarlaun. Nánar er vikið að þeim skjölum hér á eftir að því marki sem þau hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrir dómi.

II

Stefnandi byggir á því að beita eigi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 við uppgjör bóta. Tekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksár fyrir slysið gefi ekki rétta mynd af líklegum framtíðartekjum hennar.

Stefnandi hafi hafið nám í [menntaskóla] árið 2015. Hún hafi tekið sér hlé á árinu 2016, en svo aftur hafið skólagöngu haustið 2017. Til að byrja með hafi stefnandi stundað nám í almennum bóklegum greinum á náttúrufræðibraut og skráð sig á tanntæknabraut árin 2018 til 2019. Síðan hafi hún verið í verklegum greinum frá ágúst 2019 til maí 2020 og lokið þar með námi sem tanntæknir. Samhliða náminu hafi stefnandi einnig lokið stúdentsprófi frá […]skólanum vorið 2019.

Nám tanntækna sé 203 einingar og skiptist annars vegar í bóklegar greinar, sem skiptist í almennar greinar (49 einingar) og sérgreinar (88 einingar), og hins vegar verklegar greinar (66 einingar). Haustið 2019 hafi stefnandi verið búin að ljúka fullu námi í hinum almennu greinum og að hluta í sérgreinum, þ.e. samtals 103 einingum. Hún hafi verið skráð í 46 einingar á haustmisseri 2019 en lokið 44 einingum. Á vormisseri 2020 hafi hún verið skráð í 56 einingar og lokið þeim og útskrifast af tanntæknabraut 26. maí 2020. Stefnandi hafi því lokið tveimur af þremur námsárum í tanntækni á slysdegi. Á haustmisseri 2019 hafi stefnandi verið í fögum sem svari til 44 eininga og áður lokið 103 einingum. Hún hafi því lokið eða verið við það að ljúka 147 einingum af 203 sem þurft hafi til lokaprófs í tanntæknanámi. Þetta svari til 72,5% námsins. Hvernig sem á það sé litið hafi námslok verið fyrirséð þegar slysið hafi átt sér stað. Stefnandi hafi útskrifast aðeins sjö mánuðum eftir slysið. Í forsendum örorkumatsgerðar sé enda við það miðað að stefnandi hafi lokið tanntæknanámi.

Stefnandi hafi byrjað að vinna sem tanntæknir með námi og fram á sumarið 2020 en þá flust til útlanda í kjölfar ofbeldis af hálfu þáverandi sambýlismanns. Hún hafi flust aftur til Íslands í september 2021 og ætlað að fara að vinna sem tanntæknir og fengið vilyrði um vinnu frá I. Ekki hafi orðið af því þar sem stefnandi hafi orðið barnshafandi í ágúst 2021 og eignast síðan barn […] Maí 2022. Þá hafi tekið við fæðingarorlof. Hinn 20. febrúar 2023 hafi stefnandi verið ráðin sem tanntæknir hjá J í Reykjavík og þar starfi hún í dag.

Augljóst sé að aðstæður stefnanda hafi talist óvenjulegar. Því gefi hvorki tekjur hennar fyrir slysið né lágmarkstekjuviðmiðun 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 rétta mynd af líklegu tekjutjóni hennar í framtíðinni. Hún hafi verið búin að móta sér framtíðar starfs- og tekjugrundvöll sem gengið hafi eftir. Ljóst sé því að „annar mælikvarði“ sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefnanda í skilningi 2. mgr. 7. gr. sömu laga.

Eðli máls samkvæmt sé það markmiðið með ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku að reyna að gefa rétta mynd af líklegum framtíðartekjum. Við blasi að hvorki 1. mgr. né 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 geri það í tilviki stefnanda. Árslaun hennar verði því að meta sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Í ljósi menntunar stefnanda og starfs að menntun lokinni sé eðlilegt við ákvörðun árslaunaviðmiðs stefnanda að miða við meðaltekjur tanntækna, sbr. niðurstöður könnunar Félags tanntækna og aðstoðarfólks tannlækna um greidd laun tanntækna árið 2018. Meðallaun í júní 2018 hafi verið 533.046 krónur á mánuði, þ.e. 6.396.552 krónur á ári.

Útreikningur bóta taki mið af fyrrgreindri matsgerð. Árslaun miðist við meðaltekjur tanntækna í júní 2018 sem hafi verið 533.046 krónur. Árslaunin séu svo reiknuð upp miðað við launavísitölu fram til stöðugleikapunkts, að meðtöldu framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Launavísitala júní 2018 hafi verið 660,9 stig og launavísitala á stöðugleikapunkti í apríl 2020 hafi verið 732,1 stig. Mótframlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð, sem grundvallist á lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, reiknist 11,5% í samræmi við kjarasamninga um hækkun þess 1. júlí 2018. Krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku reiknist því þannig: „Árslaun (6.396.552 kr.) x launavísitala 732,1/660,9 (7.085.665) + 11,5% mótframlag í lífeyrissjóð 814.851 kr.= 7.900.516 kr. x 14,239 x 6% = 6.749.726 krónur.“

Til samanburðar bendi stefnandi á að samkvæmt launatöflum Hagstofunnar hafi meðaltal heildarlauna verkafólks 2018 verið hærra, þ.e. 547.000 krónur á mánuði, sem geri í árslaun 6.564.000 krónur. Útreikningur bóta vegna varanlegrar örorku miðað við laun verkafólks 2018 hefði til samanburðar leitt til hærri fjárhæðar en sett sé fram í dómkröfu stefnanda, sem staðfesti að kröfu stefnanda sé mjög í hóf stillt.

Krafist sé 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 5. apríl 2020 (stöðugleikatímapunkti) til 2. júní 2020 (mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs), en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Til frádráttar bótakröfu stefnanda komi greiðsla stefnda upp í bætur fyrir varanlega örorku, sem innt hafi verið af hendi 7. júní 2022, að fjárhæð 2.923.978 krónur.

Þess skal getið að við þennan frádrátt bætti stefnandi undir rekstri málsins greiðslu vaxta frá stefnda 7. júní 2022. Heildarfrádáttur samkvæmt endanlegum dómkröfum hennar er því samtals 3.215.496 krónur.

III

Stefndi byggir á því að styðjast eigi við meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 um meðalatvinnutekjur stefnanda síðastliðin þrjú almanaksár fyrir slys. Miða beri því við meðaltekjur stefnanda árin 2016, 2017 og 2018. Á þeim tíma hafi tekjur stefnanda verið undir lágmarksviðmiði 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Því beri, samkvæmt meginreglu 1. mgr. og 3. mgr. 7. gr., sbr. 8. gr., laganna, að miða við lágmarkslaun við útreikning á tjóni stefnanda vegna varanlegrar örorku, rétt eins og stefndi hafi gert við uppgjör tjónsins.

Í samræmi við meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 þurfi stefnandi að sanna að aðstæður hennar á viðmiðunartímabili hafi verið óvenjulegar. Hún þurfi auk þess að sanna hvað sé þá réttur mælikvarði fyrir líklegar framtíðartekjur hennar. Hvorugt sé sannað í máli þessu.

Ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé undantekningarregla sem skýra beri þröngt.

Engin haldbær gögn liggi fyrir í málinu um framtíðaráform stefnanda á slysdegi. Af gögnum málsins megi sjá að stefnandi hafi á slysdegi lokið 93 námseiningum af 203 á námsbraut tanntækna eða 45,8% af náminu. Óumdeilt sé að hún hafi verið námsmaður á slysdegi. Af dómafordæmum Hæstaréttar megi ráða að hér beri að miða við framgang tjónþola í námi sínu á slysdegi þegar metið er hvort tilefni sé til þess að beita 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Atvik máls beri ekki með sér að á slysdegi hafi stefnandi verið komin það langt á veg í námi sínu að hún hafi verið búin að marka sér ákveðinn starfsvettvang. Af dómaframkvæmd verði ráðið að ekki hafi verið fallist á að tjónþoli hafi markað sér starfsvettvang og að námslok séu fyrirséð nema hann hafi lokið að lágmarki 2/3 af námsferli sínum á slysdegi.

Af framlögðum gögnum megi ráða að stefnandi hafi verið meira og minna óvinnufær bæði fyrir og eftir slysið vegna fíknisjúkdóms og áfalls sem hún hafi orðið fyrir í kjölfar líkamsárásar.

Málatilbúnaður stefnda fái einnig stoð í framlögðum gögnum um tekjur stefnanda. Tekjur hennar hafi verið stopular árið 2020 vegna sjúkdóms hennar og stór hluti þeirra hafi verið frá velferðarsviði Reykjavíkurborgar, þ.e. 501.916 krónur af heildartekjum upp á 1.496.935 krónur. Þessar tekjur stefnanda séu fjarlægar því viðmiði sem stefnandi geri kröfu um að lagt verði til grundvallar sem viðmiðunarlaun stefnanda. Sama sé uppi á teningnum árið 2021 en þá hafi heildartekjur stefnanda numið 2.687.533 krónum og stór hluti þeirra hafi verið frá velferðarsviði Reykjavíkurborgar, þ.e. 1.880.447 krónur, þ.e. tæplega 70% af tekjum hennar það árið. Árið 2022 hafi stefnandi verið með heildartekjur að fjárhæð 3.950.540 krónur, en af þeim tekjum hafi hún þegið greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins upp á 3.605.878 krónur, þ.e. rúmlega 91% af þeim tekjum sem hún hafi hlotið það árið. Stopular tekjur stefnanda eftir slysið stafi ekki af þeim líkamlegu afleiðingum sem hún hafi hlotið í slysinu. Þær stafi af öðrum orsökum, þ.e. þeim sömu og fyrir slysið og framlögð gögn staðfesti. Stefnandi hafi verið óvinnufær vegna fyrrgreinds sjúkdóms frá 1. ágúst 2022 til 31. janúar 2023.

Engin gögn liggi fyrir um tekjur hennar árið 2023, hvorki launaseðlar né útprentun úr staðgreiðsluskrá. Fyrir liggi að stefnandi hafi verið ráðin sem aðstoðarmaður hjá J til reynslu í þrjá mánuði 21. febrúar 2023. Engra gagna njóti við um það hvort hún hafi fengið áframhaldandi ráðningu eftir reynslutímann eða sé þar enn við störf.

Gögn málsins bendi ekki til þess að á slysdegi hafi legið fyrir að stefnandi myndi hafa sambærilegar tekjur og meðallaun tanntækna gefi tilefni til út starfsævina eins og krafist sé. Þvert á móti megi ætla að stefnandi hafi ekki hærri tekjur en þær sem stefndi hafi miðað við í útreikningum sínum og hafi þegar byggt greiðslu bóta á.

Af gögnum málsins sé ekki að sjá að stefnanda hafi tekist að stunda atvinnu tengda námi sínu. Gögn málsins bendi til þess að stefnandi hafi því miður verið meira og minna óvinnufær eftir að námi hennar lauk.

Verði fallist á það að fullsannað teljist að unnt sé að fullyrða á slysdegi að stefnandi hefði gert störf á vettvangi tanntækni að starfi sínu um fyrirsjáanlega framtíð sé einnig á því byggt að þau launaviðmið sem stefnandi byggi á geti ekki átt við í málinu. Stefnandi beri þá einnig sönnunarbyrði fyrir því hvert sé hið réttmæta tekjuviðmið. Í þessu sambandi sé ekki hægt að horfa fram hjá óvinnufærni stefnanda fyrir og eftir slysið sem byggist á áðurgreindum sjúkdómi hennar.

Stefndi mótmæli því að unnt sé að miða við meðaltekjur tanntækna árið 2018 eins og gert sé í stefnu. Stefnandi hafi enga starfsreynslu haft sem tanntæknir er hún lauk námi sínu og gefi meðallaun tanntækna samkvæmt sérstakri könnun ekki rétta mynd af hugsanlegum framtíðartekjum hennar. Ekki sé fyrirsjáanlegt, þannig að sönnunarskilyrðum 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 sé fullnægt, að stefnandi muni feta þá braut. Ekki verði séð af framlögðum gögnum að einstaklingar sem hafi nýlokið námi séu hluti af því mengi sem myndi meðallaun. Einnig megi ljóst vera að þegar fundið sé meðaltal slíks hóps muni þeir sem hæstu launin hafi, þ.e. reynslumiklir einstaklingar, fjarlægjast meðaltalið umtalsvert frá því sem ætla megi að séu laun þeirra sem enga starfsreynslu hafi eins og stefnandi. Að sama skapi sé ekki unnt að taka mið af heildarlaunum hópsins, enda felist í þeim yfirvinna og álagsgreiðslur sem aukist eftir atvikum með reynslu og menntun.

Ef til greina komi að miða við laun þeirra sem lokið hafi menntun í tanntækni, sem sé mótmælt af hálfu stefnda, verði að byggja á því eins og atvikum sé hér háttað að miða verði við lægstu laun en ekki meðaltal heildarlauna. Ósannað sé að slíkt viðmið, þ.e. meðaltal heildarlauna, gefi rétta mynd af væntanlegum tekjum stefnanda, sérstaklega þegar horft sé til sjúkdóms hennar. Þá sé vakin athygli á því að stefnandi hafi verið ráðin sem aðstoðarmaður tannlækna en meðallaun þeirra séu lægri en meðallaun tanntækna í launakönnun þeirri sem stefnandi byggi á. Dómkrafa stefnanda sé því ekki í samræmi við þau gögn sem framlögð séu til stuðnings henni.

Í dómkröfum í stefnu sé gert ráð fyrir frádrætti vegna innborgunar að fjárhæð 2.923.978 krónur, en óumdeilt sé að stefnandi hafi fengið greiddar 4.442.545 krónur 7. júní 2022. Af þeirri fjárhæð hafi 943.959 krónur verið vegna varanlegs miska og vextir og innheimtukostnaður af þeirri fjárhæð. Ágreiningur sé ekki um þann þátt kröfunnar. Komi yfirhöfuð til einhverrar greiðslu af hálfu stefnda beri að draga frá mismuninn, þ.e. það sem greitt hafi verið stefnanda vegna varanlegrar örorku sem hafi verið 3.498.586 krónur með vöxtum og innheimtukostnaði (4.442.545 - 943.959 = 3.498.586), þ.e. alla innborgunarfjárhæðina vegna varanlegu örorkunnar. Að öðrum kosti yrði stefndi dæmdur til að tvígreiða vexti og lögmannskostnað sem sé í andstöðu við dómafordæmi. Engu breyti í þeim efnum þótt stefnandi hafi skipt um lögmann í uppgjörsferlinu. Um varakröfu sé vísað til sömu sjónarmiða og varðandi aðalkröfu.

IV

A

Ágreiningslaust er að stefnda bar að greiða stefnanda bætur í kjölfar umferðarslyss 5. október 2019. Málsaðilar eru jafnframt sammála um að leggja til grundvallar niðurstöðu fyrrgreindrar álitsgerðar E læknis og F lögfræðings, dags. 15. apríl 2022, við mat á umfangi tjóns stefnanda. Aftur á móti deila aðilar um það hvaða tekjur skuli leggja til grundvallar við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku.

Meginregla laga nr. 50/1993 að þessu leyti birtist í 1. mgr. 7. gr. laganna. Þar er fjallað um það hvaða laun skuli lögð til grundvallar ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku. Í þeim efnum skuli miðað við meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 2. mgr. 7. gr. laganna kemur fram sú undantekningarregla að árslaun skuli þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í 3. mgr. 7. gr. sömu laga er loks sett fram sú regla að þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. 7. gr. skuli ekki miða við lægri árslaun en þau sem sett eru fram í nánar tilgreindri töflu.

B

Stefndi byggir, eins og áður segir, á því að uppgjör bóta til stefnanda skuli ráðast af fyrrnefndri meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Ágreiningslaust er að sé viðmið 1. mgr. 7. gr. lagt til grundvallar leiðir slíkt til niðurstöðu undir lágmarksviðmiði 3. mgr. þannig að hið síðarnefnda ákvæði ætti við í málinu. Við það miðaðist umrædd bótagreiðsla stefnda til stefnanda. Stefnandi ber aftur á móti fyrir sig ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna og byggir á því að aðstæður sínar teljist óvenjulegar auk þess sem ljóst sé að annar mælikvarði teldist réttari við mat á framtíðartekjum hennar.

Sönnunarbyrði fyrir því að báðum þessum skilyrðum sé fullnægt hvílir á stefnanda, sbr. dóm Hæstaréttar 1. nóvember 2023 í máli nr. 17/2023.

Að mati dómsins má fallast á það með stefnanda að aðstæður hennar almanaksárin þrjú fyrir slysdag teljist óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, enda glímdi hún á því tímabili við veikindi, var ekki á vinnumarkaði auk þess sem hún var námsmaður hluta tímabilsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 26. júní 2020 í máli nr. 5/2020.

Verður því næst að meta hvort annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefnanda en sá sem fram kemur í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Sem fyrr segir hvílir sönnunarbyrði um það á stefnanda. Við mat á því hvort stefnanda hafi tekist slík sönnun ber í upphafi að líta til þess að Hæstiréttur hefur slegið því föstu með áðurnefndum dómi réttarins í máli nr. 17/2023 að þróun mála hvað varðar framreiknað lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 með lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. sömu laga, teljist hafa þau áhrif í dómsmálum þar sem deilt er um viðmiðunarlaun að nú séu minni kröfur gerðar en áður til tjónþola um sönnun þess að annar tekjugrundvöllur en sá sem um ræðir í 3. mgr. 7. gr. teljist réttari við mat á líklegum framtíðartekjum. Þessi dómur er bindandi fordæmi um sönnunarkröfur við beitingu 7. gr. laga nr. 50/1993. Andstætt því sem lögmaður stefnda hélt fram við málflutning hróflar það ekki við fordæmisgildi dómsins þótt hann hafi varðað einstakling sem hafði hafið fulla þátttöku á vinnumarkaði á slysdegi og taldist því ekki námsmaður, enda var röksemdafærsla Hæstaréttar um sönnunarkröfur ekki einskorðuð að þessu leyti við nánar tilgreind atvik þess máls. Í þessu felst að ekki verða lengur gerðar eins fortakslausar kröfur og áður til námsmanna við mat á því hvort sannað teljist að námslok tengd starfsferli eða starfsréttindum þeirra megi teljast fyrirsjáanleg á slysdegi. Jafnframt ber að líta til þess að ráðið verður af dómaframkvæmd að til greina kemur að líta til upplýsinga um atvinnuþátttöku tjónþola eftir slysdag við mat á viðmiðunarlaunum, einkum þegar varanlegar afleiðingar slyss eru takmarkaðar, sbr. dóma Hæstaréttar 22. febrúar 2018 í málum nr. 70/2017 og 71/2017. Sú staða er uppi í hinu fyrirliggjandi máli þar sem stefnandi var metin með aðeins 6% varanlega örorku.

Stefnandi var búin að ljúka stúdentsprófi og til viðbótar a.m.k. 93 einingum af 203 í tanntæknanámi á slysdegi 5. október 2019, sé miðað við yfirlýsingu fyrrum lögmanns hennar sem stefndi vefengir ekki. Stefndi mótmælir því hins vegar að stefnandi hafi lokið fleiri einingum á slysdegi. Þrátt fyrir þau mótmæli stefnda leiddi lögmaður stefnanda ekki fyrir dóm þann starfsmann sem undirritaði yfirlýsingu Heilbrigðisskólans, dags. 1. júní 2022, til staðfestingar á efni skjalsins sem og til að svara nánari spurningum um efni þess. Heilt á litið telst stefnandi ekki hafa lagt fram nægilega skýr gögn sem bera með sér að hún hafi lokið fleiri einingum en 93 á slysdegi.

Haustmisseri námsins var þegar hafið á slysdegi og lauk hún 44 einingum á því misseri og útskrifaðist svo í maí 2020, þ.e. aðeins rúmum sjö mánuðum eftir slysið. Gögn um hagi stefnanda bera með sér að aðstæður hennar hafi að sönnu verið sérstakar hvað varðar atvinnuþátttöku, en hún varð fyrir hrottalegri árás þáverandi kærasta síns sumarið 2020, en fyrir og eftir þann tíma hafði hún unnið í hlutastarfi á tannlæknastofum, þ.e. í mars 2020 og síðan í ágúst til og með september sama ár eins og áður er rakið. Vorið 2021 fluttist hún til […] og var þar í vímuefnameðferð, kom síðan aftur til landsins í september 2021, en var þá barnshafandi og eignaðist barn […] Maí 2022. Rétt eins og í áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 17/2023 verður því ekki miðað við tekjur stefnanda næstu ár eftir slysið.

Eftir stendur að stefnandi lauk fyrrgreindu námi aðeins rúmum sjö mánuðum eftir slysið, hún var sannarlega byrjuð að sækja um vinnu sem tanntæknir þegar hún fluttist aftur til landsins frá […], en var þá barnshafandi, og hefur starfað óslitið sem tanntæknir á tannlæknastofu frá febrúar 2023. Í þessum efnum skal þess getið að málatilbúnaður stefnda um að stefnandi starfi í reynd ekki sem tanntæknir hjá umræddri tannlæknastofu er í andstöðu við skýlaust ákvæði 2. gr. ráðningarsamnings stefnanda. Ákvæðið fjallar um starfsheiti hennar og segir þar berum orðum að hún sé ráðin sem tanntæknir. Þá liggur fyrir að tanntæknar aðstoða tannlækna í störfum sínum og kemur fram í ráðningarsamningi stefnanda að starfssvið hennar sé vítt og felist í því að aðstoða tannlækni á allan hátt. Að öllu þessu virtu er ekki unnt að fallast á það með stefnda að afdráttarlaus lýsing á starfsheiti stefnanda í 2. gr. ráðningarsamnings hennar sé markleysa. Sú niðurstaða fær einnig stoð í tilvísun 9. gr. samningsins til stefnanda sem tanntæknis. Ber því að hafna málatilbúnaði stefnda um þetta atriði.

Við þessar aðstæður og sérstaklega að teknu tilliti til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 17/2023 telst nægileg sönnun komin fram af hálfu stefnanda um að annar tekjugrundvöllur teljist réttari við mat á líklegum framtíðartekjum hennar en miðað var við af hálfu stefnda við fyrrgreint bótauppgjör. Verður fallist á það með stefnanda að í þeim efnum sé nærtækast að miða við laun í þeirri starfsgrein sem hún hefur menntað sig sérstaklega til og starfar í reynd við.

C

Stefnandi miðar útreikning dómkröfu sinnar að þessu leyti við fjárhæðina 533.046 krónur á mánuði, sem voru að hennar mati meðallaun tanntækna í júní 2018. Sú fjárhæð er fengin úr kjarakönnun Félags tanntækna og aðstoðarfólks tannlækna. Gegn mótmælum stefnda verður við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku ekki stuðst við almennan mælikvarða sem ráðinn er af kjarakönnun stéttarfélags meðal félagsmanna sinna, sbr. dóm Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 454/2015 og dóm Landsréttar 19. mars 2021 í máli nr. 67/2020. Fyrrgreind fjárhæð rúmast aftur á móti innan þeirra heildarlauna sem tanntæknar höfðu að meðaltali á mánuði 2018 samkvæmt fyrirliggjandi gögnum frá Hagstofu Íslands, en þar er miðað við 575.000 krónur og gildir þá einu þótt litið yrði til miðgildis, sem var 564.000 krónur. Málatilbúnaður stefnda um að ekki skuli líta til heildarlauna í þessum efnum er haldlaus. Að mati dómsins telst stefndi ekki hafa bent á annan og réttari grundvöll til að ákveða árslaunin en lagt er upp með í dómkröfu stefnanda, sbr. áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 5/2020. Verður því fallist á að miða beri árslaun hennar árið 2018 við 6.396.552 krónur (533.046 krónur x 12), en heildarmánaðarlaun hennar hafa að meðaltali verið tæplega 21,5% hærri en sú fjárhæð fyrstu átta mánuði þessa árs eins og þegar er rakið og hafa því hækkað ört frá því að hún var ráðin til starfa í febrúar 2023.

Stefndi gerði upphaflega athugasemd við það að stefnandi drægi ekki frá dómkröfu sinni allar viðeigandi innborganir sem hún hefði hlotið við uppgjör aðila 7. júní 2022. Stefnandi brást við þeirri athugasemd að hluta og tekur endanleg dómkrafa hennar mið af því að hún hefur bætt við frádráttarlið kröfu sinnar vöxtum að fjárhæð 291.518 krónur. Stendur ekki lengur ágreiningur um þann þátt. Eftir stendur þó athugasemd stefnda við það að stefnandi hafi ekki einnig bætt við frádráttarliðinn þegar greiddum innheimtukostnaði. Byggir stefndi á því að með þessu sé hann í reynd krafinn tvívegis um lögmannskostnað.

Það er markmið skaðabóta að gera tjónþola fjárhagslega eins settan og hann hefði ekki orðið fyrir tjóni, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1993. Af þeirri meginreglu leiðir að hann á rétt á því að fá greidda úr hendi þess sem bótaábyrgð ber þóknun lögmanns, sem hann hefur leitað til í því skyni að fá ráðgjöf og aðra aðstoð við að gera bótakröfu og fá hana upp gerða, að því tilskildu að þóknunin feli í sér hæfilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir störf lögmannsins, sbr. 1. og 2. mgr. 24. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Sé þörf á að höfða dómsmál til að heimta bætur fyrir tjónið er gengið út frá því í 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum a- og g- lið hennar, að slík lögmannsþóknun teljist til málskostnaðar í því máli þótt hún lúti að vinnu lögmanns áður en það er höfðað, sbr. dóm Hæstaréttar 20. desember 2011 í máli nr. 206/2011.

Af þessu verður ráðið að líta ber til þegar greidds lögmannskostnaðar við ákvörðun málskostnaðar í máli þessu. Það er aftur á móti ekki gert með frádrætti frá höfuðstól bótakröfu stefnanda.

Í samræmi við framangreinda niðurstöðu verður dómkrafa stefnanda tekin til greina eins og hún er sett fram, enda gerir stefndi ekki athugasemd við vaxtakröfu stefnanda eða útreikninga hennar að öðru leyti en þegar er rakið. Stefnda verður því gert að greiða stefnanda 6.749.726 krónur með 4,5% vöxtum frá 5. apríl 2020 til 2. júní 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda 7. júní 2022 að fjárhæð 3.215.496 krónur.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 13. desember 2022. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, sem þykir hæfilega ákveðin 1.450.000 krónur, en sú þóknun er í samræmi við dómvenju ákveðin án tillits til virðisaukaskatts. Hefur þar verið tekið tillit til áðurnefndrar athugasemdar stefnda um greiðslu hans á hluta lögmannskostnaðar stefnanda 7. júní 2022.

Með hliðsjón af þessum málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 1.450.000 krónur og rennur sú fjárhæð í ríkissjóð. Af hálfu stefnanda flutti málið Helgi Birgisson lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið Magnús Hrafn Magnússon lögmaður. Arnaldur Hjartarson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði stefnanda, A, 6.749.726 krónur með 4,5% vöxtum frá 5. apríl 2020 til 2. júní 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda 7. júní 2022 að fjárhæð 3.215.496 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Helga Birgissonar, 1.450.000 krónur. Stefndi greiði 1.450.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs.