Dómstólaleit

Dómur

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Mál þetta, sem dómtekið var 11. september sl., var höfðað með birtingu stefnu 15. maí 2024 af stefnanda, VKL slf., Egilsgötu 8, Vogum, gegn stefnda, Jarðvegi ehf., Gullsléttu 12, Reykjavík.
2. Stefnandi krefst þess aðallega að staðfest verði riftun á kaupum stefnanda á hjólagröfu af gerðinni Case WX 148, fastanr. [...], sem lýst var yfir í bréfi til stefnda, dags. 8. mars 2022. Þá er krafist greiðslu að fjárhæð 21.080.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. ágúst 2021 til greiðsludags, gegn því að stefnandi skili stefnda hjólagröfunni.

   Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda 12.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. ágúst 2021 til greiðsludags gegn því að stefnandi skili stefnda hjólagröfunni.

   Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar.

3. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að dómkröfur hans verði lækkaðar verulega, auk málskostnaðar.
4. Í stefnu krafðist stefnandi þess í varakröfu sinni að stefnda yrði gert að greiða stefnanda 21.080.000 kr. auk dráttarvaxta. Við aðalmeðferð málsins gerði stefnandi þær breytingar á kröfugerð sinni í varakröfu að stefnda yrði gert að greiða 12.000.000 kr. auk dráttarvaxta eins og nánar er rakið hér að framan.
5. Í upphafi aðalmeðferðar lýsti lögmaður stefnanda því yfir að heiti stefnanda hefði verið breytt úr Vogakletti slf. í VKL slf.

Helstu málsatvik

1. Hinn 11. ágúst 2021 tókust samningar um kaup á hjólagröfu af gerðinni Case WX 48, fastanúmer [...], milli stefnda sem seljanda, Lykils fjármögnunar sem kaupanda og stefnanda sem umráðamanns. Hjólagrafan var í umboðssölu hjá Vinnuvélum og landbúnaði. Óundirritað afsal var gefið út sama dag þar sem fram kom að kaupverð vélarinnar næmi 21.080.000 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti og að með vélinni fylgdu tvær skóflur og Trimble GPS-búnaður. Árgerð vélarinnar er sögð 2017/2018. Í afsalinu kemur fram að tækið seljist í núverandi ástandi, sem kaupandi hafi þegar kynnt sér og sætt sig við að öllu leyti, og að seljandi staðfesti að þegar salan fer fram sé ástand ökutækisins í samræmi við það sem fram komi í afsali og meðfylgjandi gögnum. Engin smurbók fylgdi með vélinni við samningsgerðina og Finnbogi Magnússon, framkvæmdastjóri Vinnuvéla og Ásafls ehf., tók fram við söluna að erfitt hefði verið að fá varahluti í vélina.
2. Kaupverðið var greitt með hjólagröfu af gerðinni JCB CX3 Compact, sem við kaupin var metin á 9.920.000 kr. með VSK og með millifærslu við afhendingu að fjárhæð 11.160.000 kr. Í tengslum við fjármögnun kaupanna var gerður kaupleigusamningur á milli Lykils fjármögnunar og stefnanda þar sem segir að stefnandi sem umráðamaður greiði öll gjöld vegna trygginga, viðhalds, viðgerða og skemmda. Þegar hann hafi greitt allar greiðslur samkvæmt kaupleigusamningnum færist eignarréttur af hjólagröfunni yfir til stefnanda.
3. Í auglýsingu umboðsaðila, Vinnuvéla og Landbúnaðar, er vélin sögð nýskráð 2017. Í auglýsingunni er skjámynd sem sýnir hversu margar klukkustundir (649 klst.) vélin hefur verið í gangi („Total“) og hversu margar (600) vinnustundir vélin hefur verið notuð („Job“).
4. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi farið með vélina haustið 2021 í þjónustuskoðun hjá hjá Vélaborg ehf. sem sé þjónustuaðili Case á Íslandi, en stefndi hafnar því að Vélaborg ehf. sé umboðsaðili Case á Íslandi. Við þá skoðun hafi tölva vélarinnar verið endursett og þá hafi fjöldi vinnustunda breyst og farið upp í 8.000 vinnustundir en ekki 1.500 vinnustundir eins og stefnandi hafði verið upplýstur um af stefnda. Stefndi hafnar því sem röngu og ósönnuðu að hann hafi tjáð stefnanda fyrir kaupin að vélin væri keyrð 1.500 vinnustundir. Stefnandi vísar jafnframt til þess að fljótlega eftir kaupin hafi komið í ljós að virkni vélarinnar væri skert með því móti að skófluhaus hennar hreyfist hægt við snúning og mun hægar en venjulegt er. Af þeim sökum taki lengri tíma að vinna hvert verk. Þá heldur stefnandi því fram að þessi tiltekna vél hafi komið í þjónustuskoðun hjá Vélaborg í eigendatíð stefnanda og þá hafi ekki verið hægt að fá í hana varahluti.
5. Í málinu liggja fyrir tölvuskeytasamskipti stefnanda við þjónustuver Case Construction („e. international region customer care“) á tímabilinu frá 7. til 9. febrúar 2022. Þar kemur fram að raðnúmer vélarinnar, sem skráð er á hana, sé of gamalt til að hægt sé að fletta því upp í gagnagrunni Case Construction og bendi til þess að vélin væri a.m.k frá árinu 2013 eða eldri. Umboðsaðili vélarinnar á Íslandi staðfesti jafnframt í tölvuskeyti 2. mars 2022 að raðnúmerið fyndist ekki hjá Case.
6. Stefndi hefur lagt fram kaupsamning vegna kaupa stefnda á vélinni 6. júlí 2018 af fyrirtækinu BAS Machinery í Hollandi. Kaupverð vélarinnar hafi numið 81.500 evrum sem svarar til u.þ.b. 12,5 milljóna íslenskra króna. Vélin hafi við kaup verið notuð í 56 klukkustundir. Þá liggja fyrir reikningar frá Jarðvegi ehf., samtals að fjárhæð 9.549.389 kr., vegna aukabúnaðar og ísetningar, sem stefndi segir að hafi fylgt með vélinni. Þá vísar stefndi til þess að í skráningarvottorði vélarinnar hjá Vinnueftirlitinu komi fram að framleiðsluár vélarinnar sé 2017, samkvæmt CE-skráningu sem fáist ekki á vél nema hún uppfylli skilyrði um að árgerðin sé tiltekin.
7. Hinn 1. mars 2022 veitti Lykill fjármögnun stefnanda umboð á grundvelli kaupleigusamningsins til að gera kröfur, í eigin nafni, hvort sem væri utan réttar eða með höfðun dómsmáls, á hendur stefnda.
8. Með bréfi stefnanda til stefnda, dagsettu 8. mars 2022, krafðist stefnandi riftunar á kaupunum. Stefndi hafnaði riftunarkröfu stefnanda og taldi skilyrði riftunar ekki uppfyllt með bréfi, dagsettu 22. mars 2022. Stefnandi heldur því fram að hann hafi farið á fund með forsvarsmönnum stefnda 24. janúar 2022 og gert grein fyrir þeim göllum sem komið hefðu í ljós á vélinni og farið fram á að stefndi tæki við henni aftur og endurgreiddi kaupverðið. Stefndi hafnar því að hafa átt fund með stefnanda þennan dag.
9. Í framhaldi af þessum samskiptum höfðaði stefnandi upphaflega mál gegn stefnda 15. desember 2022 en það mál var fellt niður og var þá mál þetta höfðað. Undir rekstri þessa máls lagði stefnandi fram matsbeiðni í þinghaldi 18. október 2023. Matsgerð var lögð fram í þinghaldi 8. mars 2024. Þar kemur m.a. fram að umrætt raðnúmer (serial númer) hjólagröfunnar hefur aldrei verið framleitt. Númerið á vélinni er því ekki rétt. Þar með er ekki heldur hægt að staðfesta aldur vélarinnar. Þá er ekki hægt að staðfesta vinnustundir vélarinnar þar sem skipt hefur verið um stjórntölvu hennar. Snúningur á skófluhaus sé of hægur og skerði afkastagetu vélarinnar. Þetta sé hægt að lagfæra með því að endurgera ísetninguna og sé kostnaður við það u.þ.b. 800.000 kr. auk virðisaukaskatts. Þar sem hvorki sé hægt að staðfesta framleiðsluár vélarinnar né tímafjölda sé ekki mögulegt að verðmeta hana.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

1. Stefnandi byggir á því að vélin hafi verið haldin verulegum galla við kaupin í skilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þessum galla hafi stefnandi með engu móti getað gert sér grein fyrir við venjulega skoðun. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vitað um eða mátt vera kunnugt um gallann, þ.e. að vinnustundamælir væri rangur, að árgerð væri líklega ekki rétt og að vélin virkaði ekki eins og stefnandi hefði mátti búast við. Því til stuðnings vísar stefnandi í fyrsta lagi til þess að vinnustundamælir vélarinnar breyttist úr 1.500 vinnustundum í 8.000 vinnustundir þegar hann fór með vélina í þjónustuskoðun.

   Mælirinn hafi því ekki sýnt réttan vinnustundafjölda við kaupin.

2. Stefnandi vísar til þess að umboðsaðili Case á Íslandi hafi ekki getað gefið neinar skýringar hvað varðar árgerð vélarinnar. Rannsókn þjónustuvers Case Construction (e. international region customer care) hafi leitt í ljós að raðnúmer vélarinnar, sem skráð væri á hana, væri of gamalt til þess að fletta því upp í gagnagrunni Case og benti til þess að vélin væri a.m.k. frá 2013 eða eldri.
3. Stefnandi byggir á því að hann hafi með engu móti getað gert sér grein fyrir því að vélin virkaði ekki sem skyldi, þar sem hún hreyfist ekki jafnhratt og ætlað er þegar hann skoðaði vélina. Hvorki stefndi né Vinnuvélar og Ásafl ehf. hafi sinnt upplýsingaskyldu sinni hvað þetta atriði varðar. Stefnda hlaut að vera ljóst að vélin hreyfðist ekki með eðlilegum hraða, þar sem stefndi er félag sem hefur sinnt verkefnum í verktakageiranum í fjöldamörg ár og hafði auk þess notað vélina árið 2020.
4. Stefnandi byggir á því að árgerð, akstur, og virkni hjólagröfu séu allt atriði sem hafi verulega þýðingu í skilningi b-liðar 1. mgr. 19. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þá hafi vélin ekki svarað til þeirra upplýsinga sem stefndi gaf um hana við kaupin í skilningi a-liðar sama ákvæðis. Í auglýsingu um vélina, sem stefndi beri ábyrgð á, komi þannig fram að vélin hafi verið notuð í 1.500 vinnustundir og sé nýskráð árið 2017. Hvorugt er rétt og í raun útilokað að staðreyna raunverulega notkun eða aldur vélarinnar, þar sem raðnúmerið sé að líkindum falsað. Engu skipti þó að fyrirvari hafi verið settur í afsal um að „tækið selst í núverandi ástandi, sem kaupandi hefur þegar kynnt sér og sætti sig við að öllu leyti“, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 50/2000. Þegar af þessari ástæðu verði að telja að hjólagrafan hafi verið gölluð í skilningi 1. og 2. mgr. 18. gr., a-, b- og c- liðar 1. mgr. 19. gr. og að stefndi hafi vanefnt verulega samning aðila um kaupin. Af því leiði að stefnanda er heimil riftun, sbr. 1. mgr. 39. gr. laganna. Við þær aðstæður beri stefnda að endurgreiða kaupverð vélarinnar eins og stefnandi gerir að aðalkröfu sinni.
5. Verði ekki fallist á riftun byggir stefnandi á því að verðmæti vélarinnar hafi verið mun lægra en söluverð hennar við kaupin og því hafi hann greitt umtalsvert hærra verð fyrir hana en eðlilegt geti talist vegna galla og hinna röngu upplýsinga. Þar sem ekki sé hægt að staðreyna með neinni vissu notkun og aldur vélarinnar geri stefnandi því til vara kröfu um skaðabætur samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/2000, og að því frágengnu kröfu um afslátt samkvæmt 38. gr. sömu laga, sem er sömu fjárhæðar og nemur kaupverði vélarinnar. Raðnúmer vélarinnar sé falsað og allan halla af ómöguleika um sönnun á raunverulegu virði vélarinnar við þær aðstæður þurfi stefndi að bera.
6. Stefnandi byggir á því að hann hafi keypt vélina með hliðsjón af þeim upplýsingum sem honum voru veittar við söluna og þeim upplýsingum sem hann hafði tök á að afla sér við skoðun hennar. Hjólagrafan hafi ekki búið yfir þeim kostum sem stefnandi mátti gera ráð fyrir og stefndi upplýsti við samningsgerðina. Þá hafi þær upplýsingar sem stefnanda voru veittar við samningsgerðina um ástand hjólagröfunnar, einkum akstursstöðu og árgerð, verið ákvörðunarástæður fyrir kaupunum. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi haldið gallanum leyndum með sviksamlegum hætti og valdið stefnanda verulegu tjóni.

   Að því frágengnu vísar stefnandi til þess að stefndi beri samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000 hlutlæga ábyrgð á því að upplýsingar um eiginleika og notkun söluhlutar séu réttar, ef ætla má að slíkar upplýsingar hafi áhrif á kaupin.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

1. Stefndi byggir á því að skilyrði riftunar samkvæmt 39. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup (lkp) séu ekki fyrir hendi, enda sé vélin ekki haldin verulegum galla í skilningi ákvæðisins. Matið á því hvort vanefnd sé veruleg miðist við það hvort eðli hennar og umfang sé þannig að það sé sanngjarnt að viðsemjandinn geti losnað úr samningssambandinu. Það sé ósannað að vélin sé haldin verulegum galla sem rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eins og áskilið er varðandi riftunarúrræðið. Stefndi vísar til þess að hann hafi keypt verðmætan aukabúnað í vélina á árunum 2018-2020 fyrir rúmlega 9,5 milljónir króna. Meintur galli á vélinni hafi ekki áhrif til lækkunar á verðmæti þessa búnaðar. Þá hafi liðið sjö mánuðir frá afhendingu vélarinnar og þar til kvartanir stefnanda og krafa um riftun komu fram. Verði ekki talið að tilkynning um riftun hafi komið fram innan ástæðulauss dráttar í skilningi 2. mgr. 39. gr. lkp en meginreglan sé sú að ekki megi draga að óþörfu að lýsa yfir riftun.
2. Stefndi vísar jafnframt til þess að það geti reynst erfitt að rifta kaupum á bifreiðum eða vinnuvélum eftir langan notkunartíma kaupanda. Ósennilegt sé að stefnanda hafi ekki verið kleift að fá vitneskju um hina ætluðu galla á vélinni fyrr en að sjö mánuðum liðnum enda hafi vélin verið í stöðugri notkun hjá stefnanda allan þann tíma og jafnframt eftir riftunaryfirlýsinguna í mars 2022. Því til viðbótar beri aðilum við riftun að skila þeim greiðslum sem þeir hafa móttekið. Kaupverð vélarinnar hafi að hluta til verið greitt með vélinni JCB CX3 sem nú hafi verið seld þriðja aðila fyrir 602.000 kr. lægra verð en nam uppítökuverðinu. Ekki geti því komið til greiðslu úr hendi stefnda hvað varðar þennan mismun. Þá geti stefnandi ekki skilað þeirri söluvöru sem hann keypti þar sem vélin hafi rýrnað verulega í höndum stefnanda vegna notkunar hennar síðustu tvö ár.
3. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi verið fullkunnugt um notkun eða vinnustundir sem fram komu á mælum vélarinnar. Hann hafi því sýnt algert tómlæti með því að gera ekki neinar athugasemdir fyrr en sjö mánuðum eftir kaupin og afhendingu vélarinnar. Stefndi hafnar því að vélin hafi verið meira notuð en fram kemur á tölvuskjá hennar. Stefndi hafnar því jafnframt að erfitt sé að staðreyna notkun vélarinnar, enda blasi hún við á fyrrnefndum skjá. Þá er vísað til þess að líklegast sé að mistök eða bilun í mælingabúnaði hjá Vélaborg hafi valdið því að tölva vélarinnar endurstilltist við skoðun haustið 2021 og fjöldi vinnustunda fór upp í 8000 vinnustundir. Vélaborg sé ekki umboðsaðili Case á Íslandi. Ef ekki var um slíka bilun í mælitækjum að ræða sé líklegast að stefnandi hafi sjálfur skipt út tölvu vélarinnar eða átt við tölvuna eða auknar vinnustundir gefi hreinlega til kynna notkun stefnanda á vélinni frá kaupum, enda liggi skýrt fyrir hver var fjöldi vinnustunda þegar vélin var keypt af stefnda. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á þeim atburðum sem urðu við meðferð kaupanda á vélinni löngu eftir kaup.
4. Stefndi byggir á því að það hvíli sú skylda á kaupanda söluhlutar að rannsaka hlutinn nákvæmlega eftir afhendingu, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 50/2000 og gera athugasemdir innan ástæðulauss dráttar ef kaupandi verður galla var. Verði misbrestur á þessari tilkynningu kaupanda glatar hann rétti til að bera fyrir sig galla, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000.
5. Stefndi vísar til þess að stefnanda hafi verið tjáð við kaupin af Finnboga Magnússyni, framkvæmdastjóra Vinnuvéla og Ásafls ehf., að erfitt hefði reynst að fá varahluti í vélina.

   Þrátt fyrir að hafa fengið þessar upplýsingar og jafnframt haft vitneskju um að smurbók fylgdi ekki vélinni, hafi stefnandi engan áskilnað gert þar að lútandi heldur hafi kaupin gengið í gegn án athugasemda. Stefnandi geti því ekki borið því við nú að um sé að ræða galla sem felist í því að erfitt hafi reynist að nálgast varahluti í vélina og því sé ekki hægt að þjónusta hana að fullu. Stefnandi beri sjálfur ábyrgð á ákvörðun varðandi kaupin að fengnum þessum upplýsingum, enda sé því hafnað að þessum upplýsingum hafi verið haldið leyndum fyrir stefnanda. Kaupandi geti ekki borið neitt það fyrir sig sem galla sem hann vissi eða mátti vita um þegar kaupin voru gerð, sbr. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000.

6. Stefndi vísar til þess að stefnanda hafi verið fullkunnugt um að vélin væri útbúin svokölluðu fjögurra slangna kerfi en ekki tveggja slangna kerfi sem hafi áhrif á vinnsluhraða skóflunnar. Stefnandi hafi ekki gert neinar athugasemdir við þetta og þar að auki prófað fyrir kaupin. Það fái því ekki staðist að stefnandi hafi ekki vitað af virkni skóflunnar fyrr en eftir kaupin. Hafi stefnandi ekki sinnt lögbundinni skoðunarskyldu sinni verði hann alfarið að bera hallann af því, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000. Þá er því hafnað að virkni skófluhaussins sé takmörkuð, enda hafi hún ekki truflaði vinnu stefnda þau þrjú ár sem vélin var í eigu félagsins. Að auki hafi stefnandi sýnt af sér tómlæti hvað þennan þátt varðar enda hlaut stefnanda að verða ljóst um virkni skóflunnar þegar notkun vélarinnar hófst.
7. Stefndi hafnar því að hann hafi veitt rangar upplýsingar við söluna sem röngu og ósönnuðu. Í afsali sé vísað til áranna 2017/2018 þar sem annars vegar sé vísað til framleiðsluárs samkvæmt CE-vottorði og hins vegar til nýskráningar vélarinnar. Engin ástæða sé til að efast um réttmæti þeirra upplýsinga sem fram koma í CE-skráningu vélarinnar og skráningarvottorði hjá Vinnueftirlitinu um framleiðsluár og nýskráningu vélarinnar. Stefndi vísar jafnframt til þess að framleiðsluár hafi takmarkaða þýðingu þegar komi að vinnuvélum enda liggi áherslan á það hvaða ár vél var tekin í notkun (nýskráningarár) og hver sé fjöldi vinnustunda. Það hafi enga þýðingu fyrir stefnanda þótt vélin hafi reynst annarrar árgerðar, enda hafi hún ekki verið keypt til endursölu heldur til notkunar þar sem seldir voru út tímar eða unnin voru verk samkvæmt tilboði.

   Þá megi einnig geta þess að mismunandi skilningur getur verið á milli t.a.m. innlendra og erlendra aðila hvað varðar annars vegar framleiðsludagsetningu og hins vegar skráningardagsetningu. Hvað sem þessu líði teljist söluhlutur ekki gallaður ef seljandi þekkti ekki til, eða mátti ekki þekkja til, upplýsinga sem talist geta rangar varðandi hlutinn, sbr. b-lið 1. mgr. 19. gr. laganna. Stefndi keypti vélina frá Hollandi árið 2018 og hafði þá engar aðrar upplýsingar í höndum en að framleiðsluár hennar væri 2017 og nýskráningarár 2018. Reynist þær upplýsingar rangar geti stefndi ekki borið ábyrgð á slíku þar sem honum gat ómögulega verið kunnugt um það.

8. Stefndi vísar til þess að ákvæði 2. mgr. 18. gr. laga nr. 50/2000 mæli ekki fyrir um hlutlæga ábyrgð. Þá byggir stefndi á því sem röngu og ósönnuðu að upplýsingar um akstursstöðu og aldur vélarinnar hafi verið ákvörðunarástæða stefnanda varðandi kaup á vélinni. Engin sönnun liggi slíku til grundvallar í gögnum málsins. Framleiðsluár vélarinnar tengist hvorki eiginleikum né notkun vélarinnar í skilningi ákvæðisins. Þá árétti stefndi fyrri sjónarmið varðandi fjölda vinnustunda vélarinnar, en tölvuskjár sýndi þann fjölda við kaupin. Þá sé því alfarið hafnað sem röngu að fjöldi vinnustunda hafi verið 8.000, en stefndi geti ekki borið ábyrgð á því að stefnandi hafi átt við tölvu vélarinnar eftir kaup eða á hugsanlegri bilun í mælitækjum verkstæðis sem skoðaði vélina.
9. Stefndi vísar til þess að skilyrði um verulega vanefnd séu ekki uppfyllt í þessu tilviki, enda verði ekki séð að vélin sé í ósamræmi við kaupsamning sbr. 1. og 2. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000, og hafi ekki svarað til þeirra upplýsinga sem gefnar voru um hana fyrir kaupin, sbr. 18. og 19. gr. laga nr. 50/2000, en stefnanda hafi meðal annars verið greint frá því fyrir kaupin að erfitt kynni að vera að fá varahluti í vélina.
10. Stefndi mótmælir á grundvelli framangreindra röksemda varakröfu stefnanada um skaðabætur eða afslátt. Skilyrði skaðabóta og afsláttar séu ekki fyrir hendi enda sé vélin ekki gölluð í skilningi laga, auk þess sem skortur á tilkynningu leiði til þess að stefnandi geti ekki borið meintan annmarka fyrir sig, þ.m.t. árgerð, ætlaðar vinnustundir og ætlaða skerta hreyfiferla. Stefnandi hafi notað vélina í sjö mánuði án athugasemda áður en riftun var lýst yfir og haldið áfram notkun hennar eftir það. Má því vænta að ástand vélarinnar sé með allt öðrum og lakari hætti en þegar kaupin áttu sér stað í ágúst 2021. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. skal kaupandi færa seljanda þann afrakstur til tekna sem hann hefur haft af hlutnum og greiða hæfilegt endurgjald fyrir þau not sem hann hefur haft af honum.

    Verði fallist á riftun verði að taka tillit til þessara atriða í uppgjöri kaupanda og seljanda við riftun. Áhætta af söluhlut flytjist yfir á kaupanda við afhendingu sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 50/2000, og við það tímamark miðist mat á galla sbr. 21. gr. laga nr. 50/2000.

    Þetta leiði til þess að sýkna beri stefnda af aðalkröfu og varakröfu.

11. Varakrafa stefnda um lækkun byggist á því að fráleitt sé að fallast á varakröfu stefnanda sem geri ráð fyrir greiðslu skaðabóta sömu fjárhæðar og kaupverð vélarinnar sem hann hefur nýtt til tekjuöflunar í tvö ár. Tekjur stefnanda af vélinni séu að öllum líkindum hærri en kaupverð hennar og því sé hvorki skilyrði til greiðslu skaðabóta né afsláttar. Þá er byggt á því að tjón stefnanda sé ósannað og raunar sé engu tjóni til að dreifa vegna notkunar vélarinnar. Notkun vélarinnar hafi skapað tekjur sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 50/2000 sem beri að taka tillit til verði fallist á skaðabóta- eða afsláttarkröfu stefnanda.

    Að auki beri að taka tillit til þeirrar virðisrýrnunar sem átt hafi sér stað á vélinni vegna notkunar stefnanda á henni á þeim tíma sem liðið hafi frá kaupunum. Þá verði ekki horft framhjá því að stór hluti kaupverðsins sé aukabúnaður sem stefnandi keypti á vélina og hafi ætlað framleiðsluár vélarinnar engin áhrif á verðmæti þess búnaðar. Með athugasemdalausri notkun vélarinnar hafi stefnandi sætt sig við ástand hennar að öllu leyti og beri því að hafna dómkröfum hans.

12. Stefndi mótmælir einnig dráttarvaxtakröfu stefnanda þ.m.t. upphafsdegi hennar, bæði hvað varðar aðal- og varakröfu. Beri í fyrsta lagi að ákvarða dráttarvexti frá dómsuppsögu.

Niðurstaða

1. Ágreiningur stefnanda og stefnda lýtur að því hvort skilyrði riftunar séu fyrir hendi, hvort stefnandi eigi rétt á skaðabótum eða afslætti af kaupverði og hvort um tómlæti sé að ræða, upplýsinga og skoðunarskyldu, sönnun, vanreifun og upphafstíma dráttarvaxta.
2. Við mat á því hvort galli telst verulegur verður að hafa í huga að stefndi keypti sjálfur vélina á 81.500 evrur 6. júlí 2018 sem svarar til ríflega 10.250.000 kr. miðað við gengi gjaldmiðla á þeim degi. Jafnframt keypti stefnandi aukabúnað í vélina fyrir samtals 9.549.389 kr. Sá galli sem hér hefur verið rakinn hefur ekki áhrif á til lækkunar á verðmæti aukabúnaðarins og verður að taka tillit til þess við mat á verðrýnun vegna gallans.
3. Gegn neitun stefnda verður að miða við að stefnandi hafi ekki tilkynnt um riftun fyrr en með bréfi 8. mars. 2022. Á þeim tíma hafði stefnandi notað vinnuvélina í um það bil sjö mánuði. Við mat á því hvort um sé að ræða verulega vanefnd verður ekki horft framhjá því að stefnandi hélt áfram að nota vélina þrátt fyrir að hafa lýst yfir riftun. Í skýrslutöku fyrir dómi kom fram hjá stefnanda að sú notkun hefði staðið fram í febrúar 2023. Þessar gerðir samrýmast því ekki að hann haldi til streitu kröfum á grundvelli riftunaryfirlýsingarinnar 8. mars 2022, sbr. t.d. Hrd. nr. 53/2000. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda. Kemur þá ekki til frekari skoðunar skil á vörum eða hvort umræddur galli teljist verulegur svo uppfylli skilyrði riftunar.
4. Sá galli sem stefnandi ber fyrir sig lýtur að því að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var framleiðsluár vélarinnar samkvæmt vinnuvélaskrá árið 2017 og nýskráning vélarinnar árið 2018. Í vinnuvélaskrá var raðnúmer vélarinnar jafnframt tilgreint. Við skoðun vélarinnar í byrjun mars 2022 var stefnandi fyrst upplýstur um að þetta raðnúmer hefði aldrei verið framleitt hjá framleiðanda vélarinnar. Það er óumdeilt að stefnandi sendi riftunaryfirlýsingu til stefnda 8. mars 2022. Verður ekki fallist á að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti, jafnvel þó að hann hafi orðið var við að vélin virkaði ekki sem skyldi, fljótlega eftir kaupin. Þá verður ekki fallist á að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir því að ástæða þessa að erfitt væri að fá varahluti í vélina gæti verið að raðnúmer vélarinnar væri ekki rétt. Raunar virðist stefnandi sjálfur og söluaðili hafi lagt þann skilning í þessar upplýsingar að um væri að ræða erfiðleika við að fá varahluti frá fyrrverandi umboðsaðila vélarinnar vegna gjaldþrots þess aðila. Verður að leggja til grundvallar að umræddur galli hafi verið af öðrum toga en stefnandi hefði getað gert sér grein fyrir og kemur því ekki til greina að réttur hans hafi fallið niður fyrir tómlæti um að tilkynna stefnda um gallann.
5. Í gögnum málsins er að finna skjámynd af vinnustundamæli vélarinnar sem birtist í auglýsingu stefnda við sölu vélarinnar. Þar kemur fram að vinnustundir vélarinnar hafi við söluna verið alls 649 klukkustundir. Stefnandi hefur haldið því fram að hann hafi fengið þær upplýsingar við kaupin að notkun vélarinnar næmi 1.500 vinnustundum. Í skýrslutökum fyrir dómi hafnaði Ólafur Þór Kjartansson, forsvarsmaður stefnda þessu og vísaði til þess að hann hefði sagt í símtali við söluaðila að notkun vélarinnar væri alla vega undir 1.500 klukkustundum. Í raun hefði notkunin verið 649 vinnustundir. Í skýrslutöku af Baldri Þórarinssyni starfsmanni Vinnuvéla og Ásafls, fyrir dómi staðfesti hann að þetta hefði komið fram í fyrsta samtali þegar vélin var ekki á staðnum. Hjá Baldri kom jafnframt fram að hann hefði pantað varahluti í vélina án vandkvæða samkvæmt uppgefnu raðnúmeri í vinnuvélaskrá, þ.m.t. nýja tölvu. Nýja tölvan hefði ekki haft nein áhrif á vinnustundir vélarinnar enda hefði umrædd skjámynd verið tekin eftir að sú tölva var sett í vélina.
6. Stefnandi byggir á því að við þjónustuskoðun hjá Vélaborg ehf. hafi tölva vélarinnar verið endursett og hafi fjöldi vinnustunda breyst við það og farið upp í 8.000 vinnustundir. Engin gögn liggja fyrir um umrædda skoðun Vélaborgar hf. og engar upplýsingar komu fram í skýrslutöku af Jakobi Rúnarssyni, starfsmanni Vélaborgar hf., varðandi umrædda þjónustuskoðun. Hann skýrði frá því að hann hefði verið að reyna að hreinsa út bilanakóta í tölvunni en ekki tekist það. Hann kannaðist jafnframt við að Vinnuvélar hefðu pantað tölvu í vélina sem hefði virkað betur. Í skýrslutöku af Baldri Þórarinssyni kom fram að verð vélarinnar hefði m.a. tekið mið af því að notkunin hefði verið lítil og það hefði verið óhugsandi að fjöldi vinnustunda hefði verið yfir 8000 á þeim tíma þegar vélin var seld. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður lagt til grundvallar að vélin hafi ekki verið meira notuð en fram kom á tölvuskjá hennar við sölu í ágúst 2021.
7. Ólafur Þór Kjartansson, forsvarsmaður stefnda skýrði frá því fyrir dómi að hann hefði verið upplýstur um að eitthvað væri bogið við raðnúmer vélarinnar. Hann hefði hins vegar ekki kannað það frekar, enda hefði ekki verið neinum vandkvæðum bundið að fá varahluti í vélina með vísan í það raðnúmer sem skráð var hjá Vinnuvélaskrá. Í skýrslutöku af Jakobi Rúnarssyni starfsmanni Vélaborgar, kom fram að hann hefði verið í sambandi við Ólaf Þór í október 2018 um að eitthvað væri athugavert við raðnúmer vélarinnar. Raðnúmerin væru á þremur mismunandi stöðum og a.m.k. á tveimur stöðum væri raðnúmer sem fyndust ekki hjá Case. Þriðja númerið væri undir mótornum sem væri erfitt að komast að og það hefði ekki komið í ljós fyrr en löngu síðar að búið væri að sjóða járnplötu yfir það númer. Gat vitnið ekki staðfest hvort Ólafur hefði verið búinn að selja vélina þegar þetta uppgötvaðist. Það að raðnúmer fyndist ekki hefði ekki sérstök áhrif fyrr en alvarlegar bilanir kæmu upp, eins og að skipta um aðaltölvu.
8. Í skýrslutökum af fyrirsvarsmanni stefnda Ólafi Þór Kjartanssyni, og Baldri Þórarinssyni, sem annaðist sölu vélarinnar, kom fram að það hefði verið erfiðleikum bundið að fá varahluti frá Case í gegnum Vélaborg hf. þar sem forveri þess félags, Vélar og Þjónusta ehf., hefði orðið gjaldþrota og umboðið flust annað. Það hefði ekki verið vandi að fá varahluti fyrir milligöngu upphaflegs seljanda samkvæmt uppgefnu raðnúmeri í vinnuvélaskrá, þ.m.t. nýja tölvu.
9. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður að leggja til grundvallar að forsvarsmaður stefnda hafi vitað við sölu að eitthvað gæti verið athugavert við raðnúmer vélarinnar og hefði átt að upplýsa um það við kaupin, enda ekki útilokað að það hefði getað haft áhrif á kaupverð vélarinnar og endursöluverð. Breytir engu um það í hvaða tilgangi stefnandi kunni að hafa keypt vélina.
10. Stefnandi hefur vísað til þess að hann hafi með engu móti getað gert sér grein fyrir að vélin virkaði ekki sem skyldi þar sem snúningur á skófluhaus hefði verið of hægur. Í matsgerð kemur fram að þetta stafi af rangri ísetningu og stillingum í kerfinu. Samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 50/2000 skal kaupandi eftir afhendingu, jafnskjótt og sanngjarnt tækifæri gefst, rannsaka söluhlut á þann hátt sem góð venja stendur til. Samkvæmt 32. gr. sömu laga glatar kaupandi rétti sínum til þess að bera fyrir sig galla ef hann tilkynnir ekki seljanda án ástæðulauss dráttar frá því að hann varð gallans var í hverju gallinn var fólginn. Stefnandi, sem hafði starfað við gröfuvinnu og greiddi m.a. hluta kaupverðsins með gröfu, prófaði vélina fyrir kaupin og gerði engar athugasemdir við þessa virkni skófluhaussins fyrr en a.m.k. sjö mánuðum síðar. Verður því ekki fallist á að stefnandi eigi kröfu á stefnda vegna þessa.
11. Samkvæmt matsgerð taldi Hinrik Laxdal, dómkvaddur matsmaður, að ekki væri mögulegt að verðmeta vélina þar sem hvorki væri hægt að staðfesta framleiðsluár hennar né vinnustundir. Í skýrslutöku af Hinriki Laxdal fyrir dómi kom fram að eina leiðin til að verðleggja vélina væri að setja hana á uppboð, en þar myndi nothæf grafa í þessum flokki seljast á bilinu fimm til sex milljónir að teknu tilliti til þess aukabúnaðar sem fylgdi vélinni. Jafnframt kom fram hjá vitninu að afföll af vél sem væri í eðlilegri notkun væru 15% á ári. Ástand vélarinnar hefði hins vegar verið með þeim hætti að það hefði komið til frekari lækkunar vegna þess. Rýrnun á aukahlutum með vélinni væri metin með sama hætti en ef þeir væru seldir sér mætti búast við að þeir yrðu seldir á hálfvirði. Þar skiptu árin minna máli svo framarlega sem búnaðurinn væri í lagi. Við sölu á búnaðinum með vélinni mætti reikna með sömu 15% árlegum afföllum
12. Að mati dómsins, sem er skipaður sérfróðum meðdómara, verður að fallast á að það hafi óhjákvæmilega áhrif á kaupverð og endursöluverð vélarinnar að raðnúmer hennar hafi verið afmáð og ekki sé hægt rekja það til framleiðanda hennar. Með framlagningu matsgerðar og framburði matsmanns fyrir dómi verður að telja að stefnandi hafi fullnægt sönnunarbyrði fyrir því að umræddur galli hafi valdið tjóni sem hafi áhrif á endursöluverð vélarinnar. Það er hins vegar ekki mat dómsins að það myndi hafa þau áhrif að verðmæti vélarinnar við endursölu væri einungis á bilinu fimm til sex milljónir svo framarlega sem henni hefði verið eðlilega viðhaldið.
13. Af forsendum matsgerðarinnar er ljóst að ástæða þess að ekki eru veitt viðhlítandi svör við matsspurningum um verðmæti vélarinnar, stafar af því að hvorki er unnt að staðfesta framleiðsluár vélarinnar né tímafjölda, en dómurinn telur að stefndi hefði átt að upplýsa stefnanda við kaupin um að eitthvað væri athugavert við raðnúmer vélarinnar. Við þessar aðstæður þykir vera heimilt að dæma skaðbætur að álitum.
14. Eins og fram kom í skýrslutöku af Hinriki Laxdal fyrir dómi er miðað við að verðmæti hjólagröfu lækki um 15% af söluverði á hverju ári miðað við venjulega notkun á vél og eðlilegt viðhald. Samkvæmt því ætti endursöluverð vélarinnar (með aukabúnaði) þremur árum síðar að nema um 12.945.755 krónum. Dómurinn, sem skipaður er sérfróðum meðdómanda, telur þetta hefðbundna og viðurkennda nálgun við mat á endursöluverði.

    Matsmaðurinn taldi hins vegar að verðmæti vélarinnar væri á bilinu fimm til sex milljónir króna vegna umrædds galla eða um það bil 7.000.000 til 8.000.000 krónum lægra en búast mætti við. Sem fyrr segir miðar verðmat hans við ástand vélarinnar við skoðun sem hafi haft áhrif til lækkunar, en stefndi ber ekki ábyrgð á öðrum afföllum af verði en rekja má til galla sem var á hinu selda við afhendingu. Að mati dómsins rýrir gallinn endursöluverð vélarinnar en þó ekki sem nemur þessum fjárhæðum. Telur dómurinn sem skipaður er sérfróðum meðdómara að draga mætti um 25% af söluverði á hverju ári miðað við venjulega notkun og eðlilegt viðhald vélarinnar. Samkvæmt því verður endursöluverð vélarinnar 8.893.125 kr. eða rétt um 4.000.000 krónum lægra vegna gallans. Verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda þá fjárhæð.

15. Í stefnu var upphaflega til vara krafist skaðabóta eða afsláttar af 21.080.000 krónum sem nemur upphaflegu kaupverði vélarinnar. Eftir skýrslutökur við aðalmeðferð lækkaði stefnandi stefnufjárhæðina í varakröfunni í 12.000.000 kr. Upphafstími dráttarvaxta var óbreyttur. Samkvæmt framangreindu er fallist á að stefnandi hafi, með matsgerð og skýrslutökum af matsmanni fyrir dómi, sýnt nægjanlega fram á að umræddur galli hafi áhrif á endursöluverð vélarinnar og að fjárhæð skaðabótakröfunnar taki mið af því.

    Tjónið var hins vegar verulega ofmetið bæði í matsgerð og af stefnanda sjálfum og hafa því ekki legið fyrir nægjanlegar upplýsingar um fjárhæð þess fyrr en við aðalmeðferð málsins. Þykir því eins og hér stendur á eðlilegt að dæmdar bætur beri dráttarvexti frá dómsuppsögu, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001.

16. Rétt þykir að málskostnaður falli niður.
17. Af hálfu stefnanda flutti málið Oddur Ástráðsson lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið Guðbjörg Benjamínsdóttir.
18. Helgi Sigurðsson héraðsdómari og dómsformaður, Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari og Sigurður Einar Þorsteinsson bifvélavirki kveða upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi Jarðvegur ehf. er sýknaður af aðalkröfu stefnanda um riftun á kaupum stefnanda á hjólagröfu af gerðinni Case WX 148, fastanr. [...].

Stefndi Jarðvegur ehf., greiði stefnanda VKL slf. 4.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Helgi Sigurðsson Kristrún Kristinsdóttir Sigurður E. Þorsteinsson