Dómstólaleit

Með úrskurði 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Öræfum í sveitarfélaginu Hornafirði, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þessi mörk ættu að fylgja jökuljaðri Vatnajökuls eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og að allt land ofan þessara marka skyldi vera þjóðlenda en eignarlönd neðan þeirra. Í krafðist ógildingar á úrskurðinum annars vegar varðandi landsvæði er tók til jarðarinnar Skaftafells og hins vegar að því er laut að svæðinu austan Kvískerja að austurmörkum Öræfa og viðurkenningar á nánar tilteknum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda á þessum svæðum. Í héraðsdómi var kröfum Í er lutu að fjalllendi Skaftafells vísað frá dómi og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 6. september 2005. Snerist málið því aðeins um þá kröfu að afmarkað landsvæði á Skeiðarársandi, sem óbyggðanefnd taldi tilheyra jörðinni Skaftafelli II, auk landsvæðisins austan Kvískerja, skyldi teljast þjóðlenda. Um svæðið á Skeiðarársandi var vísað til þess að rannsóknir sérfræðinga gæfu til kynna að gróður á því gæti hafa verið öllu meiri við landnám en nú, en hann spillst vegna ágangs jökulvatna og framskriðs Skeiðarárjökuls. Óumdeilt væri að þetta svæði félli innan landamerkja Skaftafells II eins og þeim væri lýst í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1890. Ekki lágu hins vegar fyrir eldri heimildir, sem studdu að hið umdeilda svæði hefði verið numið til eignar og þannig orðið hluti af jörðinni. Aftur á móti þóttu gerðir menntamálaráðherra og Náttúruverndarráðs í tengslum við stofnun þjóðgarðs í Skaftafelli og nýbýlis í Freysnesi í landi Skaftafells II, þar sem ítrekað var lagt til grundvallar að landsvæðið væri eignarland eigenda jarðarinnar, ósamrýmanlegar dómkröfum Í í málinu. Með vísan til þess var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu eigenda jarðarinnar af þeim kröfum. Kröfulína Í austan Kvískerja fylgdi landamerkjum Kvískerja gagnvart því landsvæði, sem talið var að tilheyrt hefði jörðinni Fjalli. Austan við það svæði tók við land, sem fallið hafði undir jörðina Breiðármörk. Fól kröfugerð Í í sér að allt þetta land skyldi teljast þjóðlenda en til vara að Breiðamerkurfjall væri þjóðlenda. Kröfunum var beint að þeim sem töldu til eignarréttar að umræddu svæði, annars vegar að eigendum jarðarinnar Hofs í Öræfum vegna Fjalls, og hins vegar að K ehf. og ýmsum einstaklingum, sem töldu sig eiga landsvæðið austan þess, en allir þessir aðilar kröfðust þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði látinn standa óbreyttur. Eigendur Hofs reistu kröfu sína einkum á landamerkjabréfi þeirrar jarðar frá 1922 en þar kom fram að Hof ætti Breiðamerkurfjall og land á Breiðamerkursandi að ákveðnum mörkum. Þótti upplýst að Hofskirkja hefði eignast jörðina Fjall á tímabilinu frá 1343 til 1387 og að ekki yrði annað ráðið af orðalagi máldaga kirkjunnar 1387 en að um beinan eignarrétt hefði þá verið að ræða. Ekki var þó unnt að skilja yngri heimildir á annan veg en að eigendur Hofs hefðu sjálfir um margra alda skeið álitið sig eingöngu njóta afnotaréttinda í landi jarðarinnar. Var því talið að þeir hefðu gefið upp beinan eignarrétt að landinu, hafi ekki farið um hann á annan veg. Þótti landamerkjabréfið því ekki veita haldbæra sönnun fyrir beinum eignarrétti eigenda Hofs að landinu auk þess sem ekkert lá fyrir til stuðnings því að þeir hefðu öðlast beinan eignarrétt að því fyrir hefð. Var því fallist á kröfu Í um að landsvæðið teldist þjóðlenda, sem þó væri háð ákveðnum afnotarétti eigenda Hofs. Samkvæmt heimildum mun jörðin Breiðármörk að hálfu hafa verið í eigu konungs og að hálfu í bændaeign þegar hún fór í eyði 1698. Ekkert lá fyrir um að þeir sem nú álitu sig eigendur að öðrum helmingi landsins, sem talið var að áður hefði tilheyrt konungi, hefðu öðlast annan rétt yfir landsvæðinu en hluta Breiðamerkurfjöru. Þá þótti eignarheimild K ehf., sem byggðist á afsali frá manni, sem engin gögn lágu fyrir um að hefði átt nokkur réttindi yfir svæðinu, með öllu haldlaus. Ekkert lá heldur neitt fyrir í málinu til stuðnings því að eigendur Kvískerja hefðu öðlast beinan eignarrétt að því fyrir hefð. Varð því ekki séð að nokkur gæti lengur talið til beins eignarréttar að þessu landsvæði og var það því talið þjóðlenda, sem þó væri háð ákveðnum afnotaréttindum stefndu í þessum þætti málsins.

Í höfðaði mál á hendur nokkrum jarðeigendum í sveitarfélaginu H til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur þar sem dregin voru mörk eignarlanda jarðanna og þjóðlendna. Beindi Í meðal annars kröfum að sjálfu sér sem eiganda tveggja jarða. Talið var að ákvæði laga nr. 58/1998 yrðu ekki skilin á annan veg en að dómsmál sem rekin væru um úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt 19. gr. laganna lytu almennum reglum um forræði aðila á sakarefni í einkamáli, en samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars yrði dómsmál ekki rekið milli sama aðila til sóknar og varnar. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um frávísun dómkrafna Í á hendur sjálfu sér.