Dómstólaleit

Í málinu krafðist A þess að ógilt yrði ákvörðun samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra frá árinu 2010 þar sem H var veitt heimild til eignarnáms á landi úr jörð hennar undir reiðstíg á austurbakka Eyjafjarðarár í Eyjafjarðarsveit. Í dómi Hæstaréttar kom fram að miða yrði við það að ráðherra hefði lagt til grundvallar ákvörðun sinni að reiðstígurinn myndi í senn eiga undir 1. mgr. 10. gr. og 11. gr. vegalaga nr. 80/2007, svo og að skilyrðum 6. mgr. 37. gr. laganna væri að öðru leyti fullnægt til að veita H heimild til eignarnámsins. Eins og A hefði lagt málið fyrir dómstóla kæmi þetta ekki til frekari skoðunar við úrlausn málsins. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar sé eignarrétturinn friðhelgur og megi engan skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji, enda standi lagafyrirmæli til slíkrar skerðingar og komi fullt verð fyrir. Talið var að af 1. mgr. 10. gr., sbr. 6. gr. vegalaga leiddi að reiðstígar teldust til vegakerfis landsins. Bæði hefðu Eyjafjarðarsveit með nánar tilgreindu aðalskipulagi og vegamálastjóri í tillögu til ráðherra byggt á því að nauðsynlegt væri að leggja sérstakan reiðstíg inn Eyjafjörð til að tryggja umferðaröryggi, jafnt fyrir ökumenn bifreiða og hestamenn. Ekki væru efni til að hnekkja þessu mati á því að almenningsþörf væri að þessu leyti fyrir hendi til að skerða eignarréttindi A. Við mat á því hvort uppfylltar væru kröfur um meðalhóf yrði að gæta að því að A hefði þegar verið gert í þágu almenningsþarfar að sæta takmörkun á eignarréttindum sínum yfir landi jarðarinnar með því að um það lægi þjóðvegur. Þótt slík þörf stæði jafnframt til að A gæti orðið að þola frekari skerðingu á eignarréttindum sínum til að koma við reiðstíg um landið yrði ekki horft fram hjá því að stígur af þeim toga kæmi aðeins takmörkuðum fjölda manna að beinum notum og væri að auki miðað hér við að hann yrði í eigu einkaaðila en hvorki ríkisins né sveitarfélags. Af þessu leiddi að ekki gæti komið til álita að skerða eignarréttindi A frekar en hafði verið gert með því að taka undan jörð hennar land undir annað vegarstæði nema fullreynt væri að aðrir ásættanlegir kostir væru ekki tækir. Í málinu lá fyrir að vegamálastjóri hafði lagt til grundvallar í tillögu sinni að tveir valkostir um legu reiðstígs í landi A hefðu verið raunhæfir og framkvæmanlegir, annars vegar með því að fara leiðina austan við Eyjafjarðará, sem deilt var um í málinu, og hins vegar með því að bæta héraðsleið fyrir hestaumferð samhliða þjóðvegi vestan við ána og gera úr henni stofnleið. Ekki yrði séð á hvaða grunni þessi síðarnefndi kostur gæti ekki talist ásættanlegur í samanburði við hagsmuni A af því að þurfa ekki að hlíta frekari skerðingu eignarréttinda sinna, en að því yrði að gæta að víða í vegakerfi landsins lægju reiðstígar samhliða vegum fyrir umferð vélknúinna ökutækja, auk þess sem ekki hefði verið hnekkt málatilbúnaði A um að kostnaðarmat, sem vegamálastjóri hafði aflað í tengslum við tillögurnar, væri ekki í öllum atriðum reist á réttum forsendum. Þá hefðu ekki komið fram haldbærar skýringar á ástæðum þess að ekki hefði verið lagt mat á hvort almenningsþörf yrði mætt með reiðstíg á öðrum tilgreindum stað. Hefði því ekki verið sýnt fram á það gegn andmælum A að meðalhófs hefði verið gætt þegar ráðherra tók hina umþrættu ákvörðun. Var því fallist á kröfu A.

F, E og S kröfðu Í um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna rafmagnsgirðingar sem þeir settu upp á mörkum jarðarinnar Tungufells, sem þeir munu vera þinglýstir eigendur að, og Hrunaheiða, sem er þjóðlenda í eigu Í. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 133/2006 hafði verið staðfest niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms um að Hrunaheiðar, með nánar tilgreindum merkjum væru þjóðlenda, en jafnframt afréttareign eiganda prestssetursjarðarinnar Hruna. Með samkomulagi Í og þjóðkirkjunnar 20. október 2006 um prestssetur og afhendingu þeirra var kveðið á um að prestssetur og prestsbústaðir væru eign þjóðkirkjunnar. Var Hruni með í upptalningu um prestssetur sem fylgdi samkomulaginu og þetta átti við um. Með lögum nr. 82/2007 um breyting á lögum nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar var eignarréttur þjóðkirkjunnar að prestssetursjörðum staðfestur. Um greiðsluskyldu Í vísuðu F, E og S til 1. málsliðar 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 þar sem segir að vilji meirihluti landeigenda, sem lönd eigi er liggi að afrétti, girða milli afréttar og heimalanda sinna skuli eigendur eða notendur afréttar greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða 1/5 hluta. Óumdeilt væri að Í væri eigandi þjóðlendunnar á Hrunaheiðum og því greiðsluskyldur sem slíkur. Þá hefði afréttareign á Hrunaheiðum ekki fylgt með við eignayfirfærslu að prestssetursjörðinni Hruna samkvæmt áðurnefndu samkomulagi Í og þjóðkirkjunnar og tilheyrði hún því Í enn. Greiðsluskylda Í væri því ótvíræð og væri Í skylt að bera 4/5 hluta stofnkostnaðar við girðinguna. Með vísan til áðurnefnds dóms réttarins og lagasetningar á árinu 1997 lagði Hæstiréttur til grundvallar að Prestssetrasjóður hefði ekki síðar en á því tímamarki ótvírætt verið eigandi Hruna. Samkomulagið frá 2006 og lagasetning á árinu 2007 breyttu engu um þann eignarrétt. Að öllu virtu hafnaði Hæstiréttur málstæðu F, E og S um greiðsluskyldu Í sem reist væri á því að Í hefði verið eigandi Hruna til 2007 og að afréttareign á Hrunaheiðum tilheyrði því ennþá. Greiðsluskylda yrði hvorki felld á Í á þeim grunni að það væri notandi né eigandi afréttareignar á Hrunaheiðum, sbr. 6. gr. girðingarlaga. Með vísan til forsögu þess lagaákvæðis, ummæla í lögskýringagögnum sem styðji það að megináhersla vegna greiðsluskyldu hafi verið lögð á not afréttar og skýringar hugtaksins afréttur í lögum nr. 58/1988 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta taldi Hæstiréttur að eignarréttur Í á þjóðlendunni gæti ekki leitt til þess að krafa F, E og S næði fram að ganga. F, E og S héldu því einnig fram að Í hefði sýnt tómlæti við að halda fram rétti sínum þar sem hartnær þrjú ár liðu frá því úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga lá fyrir þar til Í gerði reka að því að fá hann felldan úr gildi. Taldi Hæstiréttur aðgerðarleysi um framgang málsins hafa verið viðhaft á báða bóga. F, E og S krefðust ekki endurskoðunar á þeim hluta héraðsdóms að úrskurður nefndarinnar væri felldur úr gildi. Að öllu virtu hafnaði Hæstiréttur því þessari málsástæðu og var Í sýknað af kröfu F, E og S.