Dómstólaleit

B krafðist þess að K og Þ yrðu dæmd til að víkja af jörð í eigu B. Tekið var fram að þegar byggingarbréf fyrir jörðina sem aðilar undirrituðu 1994 rann út á fardögum 1999 hefði B tilkynnt K og Þ að með vísun til vanefnda þeirra á ákvæðum byggingarbréfsins yrði ekki um endurnýjun ábúðarsamnings að ræða. Gat það því ekki talist vanræksla af hálfu B í skilningi 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 sem gæti leitt til lífstíðarábúðar þeirra K og Þ að ekki var gert nýtt byggingarbréf fyrir jörðina. Var því fallist á kröfu B.

ÞJ, eigandi jarðarinnar R, skipti jörð sinni í þrjá jafna hluta árið 1957. Hélt hann sjálfur einum hluta en afsalaði sonum sínum, G og Þ, einum hluta hvorum. G hætti búskap árið 1971 og gerði þá samning við Þ og B, son Þ, um afnot þeirra af jörð hans, en skriflegur ábúðarsamningur var ekki gerður. Í mars 1985 stóð ÞJ að gerð skiptasamnings um jarðirnar. Undirritaði Þ þann samning en G samþykkti hann ekki. Í framhaldi af því afsalaði ÞJ sínum hluta jarðarinnar til Þ. ÞJ lést í júlí 1985. Í ágúst sama ár fór G fram á landskipti og lauk þeim með skiptagjörð 15. júlí 1986, þar sem ræktun var skipt sem næst til helminga. Í júní 2000 höfðaði B mál gegn G til ógildingar á skiptagerðinni. Gögn málsins þóttu benda til þess, að hlutur ÞJ í ræktun og öðrum landgæðum jarðarinnar hafi átt að vera jafngildur hlut Þ og G. Þá yrði af afsali ÞJ til Þ ekki annað ráðið en að Þ ætti eftirleiðis 2/3 hluta jarðarinnar og þar á meðal samsvarandi hluta ræktunar. Þetta, ásamt öðru, var talið hafa gefið landskiptanefndinni ærið tilefni til að grafast sérstaklega fyrir um tildrög skiptasamningsins og hvernig samvinnu um ræktun á jörðinni hefði í raun verið háttað. Ekkert benti þó til að svo hefði verið gert. Með hliðsjón af gögnum málsins var talið sannað, að ÞJ hefði á einhverju árabili lagt sitt til sameiginlegrar ræktunar jarðarinnar, þannig að jarðarhluta hans hefði átt að fylgja hlutdeild í ræktun við landskiptin 1986. Það gæti því ekki talist réttur grundvöllur landskipta að ætla Þ og G sem næst jafn stóran hlut í ræktuninni. Var fallist á það með B, að lagaskilyrði væru til ógildingar á landskiptagerðinni að þessu leyti og að krafa þar að lútandi væri ekki niður fallin fyrir tómlæti.

BB stundaði búskap á jörðinni Y. Var leigugjald, sem BB skyldi inna af hendi fyrir ábúðina, ákvarðað í samningi hans við BP, eiganda jarðarinnar. Eftir andlát BP fékk Ö, eiginkona hans, leyfi til setu í óskiptu búi. Skipti hún jörðinni í tvær sjálfstæðar eignir og seldi öðrum áfrýjendum aðra þeirra. Töldu BB og O til forkaupsréttar að öllu því selda, að frátöldu íbúðarhúsi og lóðarskika umhverfis það og ákveðnum jarðarhluta. Kröfðust þau að samningurinn yrði ógiltur og Ö gert skylt að gefa út afsal, þeim til handa, gegn greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Fallist var á að til lífstíðarábúðar BB hefði stofnast 1985 og þar sem hún hefði staðið í meira en 10 ár hefði stofnast forkaupsréttur, honum og O til handa. Ekki var fallist á þá mótbáru áfrýjenda að BB og O hefði verið skylt að greiða frekari leigu fyrir ábúðina en kveðið var á um í samningi BB og BP, enda hafði sá síðarnefndi ekki haft uppi kröfur um frekari leigu en samningur þeirra kvað á um. Var því ekki fallist á að forkaupsréttur þeirra eða réttur til ábúðar væri niður fallinn fyrir vanefndir þeirra. Þá var ekki fallist á að skilyrðum laga hefði verið fullnægt til þess að Ö mætti taka hluta jarðarinnar undan lífstíðarábúð BB og O. Var því fallist á kröfu BB og O.

Þegar B hóf búskap á jörðinni Y gerði hann samning til fimmtán ára við foreldra sína BP og Ó, sem voru eigendur jarðarinnar, um að hann tæki hálfa jörðina til ábúðar. Í samningnum var kveðið á um forkaupsrétt B að hálfri jörðinni og jarðarpörtum, sem nýttir höfðu verið frá henni, kæmi hún til erfðaskipta eða yrði seld á leigutímanum. Ekki var talið að sá samningur hefði falið í sér rétt til lífstíðarábúðar. Með því að ekki var gerður skriflegur leigusamningur í samræmi við fyrirmæli 3. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 þegar ábúðarréttur B rýmkast verulega, með samþykki leigusala, þremur árum síðar, hafi jörðin hins vegar frá þeim tíma verið byggð B til lífstíðar, sbr. 6. gr. ábúðarlaga. Eftir lát BP fékk Ó leyfi til setu í óskiptu búi og skipti Y í tvær sjálfstæðar eignir og seldi aðra þeirra. Kröfðust B og O, eiginkona hans, að fá að neyta forkaupsréttar að öllu hinu selda. Talið var að B og O nytu forkaupsréttar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 að því marki, sem ábúðarréttur þeirra tók til hinna seldu fasteigna. Ekki lá ljóst fyrir í málinu til hvaða hluta hins selda ábúðarréttur B og O næði. Voru dómkröfur þeirra taldar vanreifaðar að þessu leiti og málinu í heild vísað frá héraðsdómi.