Dómstólaleit

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Eiríkur Jónsson, Hervör Þorvaldsdóttir og Ragnheiður Harðardóttir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 29. maí 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 29. apríl 2020 í málinu nr. S-[…]/2020.
2. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur í samræmi við ákæru og refsing hans þyngd.
3. Ákærði krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik

1. Mál þetta var höfðað 27. febrúar 2020 með ákæru í tveimur liðum, líkt og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í fyrri ákærulið er ákærða gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum í sjálfstæðri atvinnustarfsemi hans með því að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti á lögmæltum tíma. Er háttsemin talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í síðari ákærulið er ákærða gefið að sök peningaþvætti „með því að hafa ráðstafað, geymt og/eða nýtt ávinning af brotum skv. I. lið ákæru, samtals kr. 8.745.728, í þágu atvinnurekstrarins eða eftir atvikum í eigin þágu“. Er háttsemin talin varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga.
2. Ákærði játaði sakargiftir en ágreiningur er uppi um hvort 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga tæmi sök gagnvart 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. sömu laga í málinu. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að svo væri og leitar ákæruvaldið endurskoðunar á þeirri niðurstöðu með áfrýjun. Málið var rekið samhliða landsréttarmálum nr. 331/2020 og 332/2020, sem varða sams konar álitamál um tæmingu sakar, og eru dómar í öllum málunum kveðnir upp í dag.

Niðurstaða

1. Í 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga kemur fram að hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á lögunum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings skuli sæta fangelsi allt að sex árum. Í 2. mgr. segir að sá sem framið hefur frumbrot og fremur jafnframt brot samkvæmt 1. mgr. skuli sæta sömu refsingu og þar greinir. Ákvæði 77. gr. gildi þá eftir því sem við á.
2. Framangreind ákvæði 264. gr. voru lögfest í núverandi mynd með lögum nr. 149/2009, sem tóku gildi 1. janúar 2010. Í skýringum við 1. mgr. greinarinnar í greinargerð með því frumvarpi sem varð að lögum nr. 149/2009 segir meðal annars að við túlkun einstakra verknaðarþátta verði sem fyrr að horfa til þess að peningaþvætti sé í megindráttum hver sú starfsemi sem lúti að því „að fela uppruna og eiganda fjár sem er ávinningur af brotastarfsemi“. Meginmarkmiðið með því að gera háttsemina refsiverða sé að höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, þann ávinning sem af þeim kann að leiða. Í skýringum við 2. mgr. segir í greinargerðinni: „Í 2. mgr. er lagt til að skýrt verði kveðið á um það að sá sem framið hefur frumbrot, og fremur jafnframt brot skv. 1. mgr. (peningaþvætti), skuli sæta sömu refsingu og þar greinir (sjálfsþvætti, e. self-laundering). Hér er horft til þeirra athugasemda sem fram koma í 71. mgr. í skýrslu FATF-nefndarinnar frá 13. október 2006. Þar sem framning frumbrots og síðar tilkomið sjálfsþvætti á ávinningi sem af því stafar verða þannig tvö sjálfstæð brot er í frumvarpsgreininni áréttað að 77. gr. almennra hegningarlaga um brotasamsteypu gildi eftir því sem við á.“
3. Í dómi Hæstaréttar 25. mars 2021 í máli nr. 29/2020 er vikið að framangreindum ákvæðum. Þar var óumdeilt að frumbrot ákærða í málinu, sem var skattalagabrot, var fyrnt og laut ákæran því eingöngu að peningaþvætti samkvæmt 1. og 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hafði viðurkennt að hafa geymt þá fjármuni sem um ræddi inni á reikningi sínum í erlendu ríki á árunum 2010 til 2014 og að hafa lagt þá á árinu 2014 inn á reikning í öðru ríki. Var hann því talinn hafa gerst sekur um sjálfsþvættisbrot, eftir að slík brot urðu refsiverð 1. janúar 2010, sem væri ófyrnt. Í forsendum dóms Hæstaréttar segir meðal annars um 2. mgr. 264. gr.: „Tilvísun ákvæðisins til brotasamsteypu mælir gegn því að litið verði svo á að annað brotanna tæmi sök gagnvart hinu. Af þessu samspili frumbrots og sjálfsþvættisbrots leiðir jafnframt að ekki verður litið svo á að upphafstími fyrningar teljist sá sami fyrir frumbrot og sjálfsþvættisbrot.“ Í málinu reyndi ekki með beinum hætti á sakartæmingu og þótt rétturinn hafi gert ljóst að tilvísun 2. mgr. 264. gr. til brotasamsteypu mæli gegn því að annað brotanna tæmi sök gegn hinu verður dómurinn ekki skilinn svo að hann útiloki sakartæmingu við aðrar aðstæður en þær sem til úrlausnar voru. Í því sambandi verður að telja ólíku saman að jafna hvort til kemur viðbótarháttsemi af hálfu ákærða eftir frumbrotið, líkt og raunin var í nefndum dómi, eða hvort háttsemin telst felast í frumbrotinu.
4. Sem fyrr greinir lýtur annar ákæruliðurinn í máli þessu að því að ákærði hafi „ráðstafað, geymt og/eða nýtt ávinning af brotum skv. I lið ákæru, […] í þágu atvinnurekstrarins eða eftir atvikum í eigin þágu“. Af hálfu ákæruvaldsins hefur því ekki verið lýst nánar hvernig nákvæmlega þetta hafi gerst heldur virðist látið við það sitja í málatilbúnaði þess að refsivert sjálfsþvætti leiði með beinum hætti af broti samkvæmt fyrri ákæruliðnum. Segir þannig meðal annars í greinargerð ákæruvaldsins til Landsréttar að samkvæmt orðalagi 264. gr. hafi það verið nægjanlegt til að refsiábyrgð stofnaðist samkvæmt greininni að ákærði héldi eftir skilaskyldum virðisaukaskatti. Samkvæmt þessu verður að telja að sú háttsemi ákærða sem málatilbúnaður ákæruvaldsins miðast við verði fremur heimfærð undir þá lýsingu 1. mgr. 264. gr. er einhver „aflar sér eða öðrum ávinnings“ en þá lýsingu er lýtur að ráðstöfun, geymslu eða nýtingu ávinnings, sem tiltekin er með afar almennum og í reynd valkvæðum hætti í ákæru. Engra viðbótarathafna við frumbrotið var þörf svo að það félli jafnframt að fyrrnefndri verknaðarlýsingu um að „afla sér eða öðrum ávinnings“ og þannig verður að telja brotin fullframin á sama tíma. Sama á raunar við ef miðað væri við að ákærði hefði geymt ávinninginn í atvinnurekstri sínum í skilningi 1. mgr. 264. gr. enda fólst það óhjákvæmilega í þeirri háttsemi að standa ríkissjóði ekki skil á virðisaukaskattinum.
5. Þegar mál þetta og mál nr. 331/2020 og 332/2020 voru munnlega flutt var sækjandi spurður að því hvaða þýðingu það hefði fyrir refsiframkvæmd ef fallist yrði á að beita 264. gr. almennra hegningarlaga með þeim hætti sem ákæruvaldið krefst. Svaraði sækjandi á þá lund að þá fælu öll skattalaga- og auðgunarbrot jafnframt í sér brot gegn 264. gr., sem eðlilegt væri að hefði í för með sér viðbótarfangelsisrefsingu. Þá upplýsti sækjandi að þrátt fyrir að lög nr. 149/2009 hefðu tekið gildi 1. janúar 2010 hefði ákæruframkvæmdin lengst af ekki verið með þeim hætti sem um ræðir í þessu máli heldur hefði fyrir nokkrum árum verið byrjað að ákæra fyrir brot gegn 264. gr. samhliða auðgunar- og meiri háttar skattalagabrotum. Þegar litið er til þeirra mála er varða meiri háttar skattalagabrot, sem borist hafa Landsrétti frá stofnun réttarins, kemur í ljós að til undantekninga heyrir að ákært hafi verið fyrir peningaþvætti samhliða meiri háttar skattalagabroti og hingað til hefur rétturinn ekki leyst úr ágreiningi um sakartæmingu þegar ákært er fyrir hvort tveggja.
6. Að mati Landsréttar verður ekki talið að orðalag 264. gr. eða lögskýringargögn með greininni beri með sér að ætlun löggjafans hafi verið sú að refsiframkvæmd yrði með þeim hætti sem ákæruvaldið krefst í máli þessu. Í fyrsta lagi gerir orðalag 1. málsliðar 2. mgr. 264. gr. ekki ráð fyrir því að frumbrot feli alltaf í sér brot gegn 264. gr. enda er þar vísað til þess sem framið hefur frumbrot „og“ fremur jafnframt brot gegn 1. mgr. Þá er sem fyrr segir tekið fram í lögskýringargögnum að við túlkun einstakra verknaðarþátta verði að horfa til þess að peningaþvætti sé í megindráttum hver sú starfsemi „sem lýtur að því að fela uppruna og eiganda fjár sem er ávinningur af brotastarfsemi“. Í öðru lagi gerir 2. málsliður 2. mgr. 264. gr. ekki ráð fyrir því að ákvæði 77. gr. um brotasamsteypu gildi alltaf þegar fyrir liggja bæði frumbrot og brot gegn 1. mgr. 264. gr. heldur segir þar að 77. gr. gildi „þá eftir því sem við á“. Í skýringum við 2. málslið nefndrar greinar í greinargerð með því frumvarpi sem varð að lögum nr. 149/2009 er ekki vísað til aðstæðna þar sem frumbrotið leiðir með beinum hætti til brots gegn 1. mgr. 264. gr. heldur segir þar að frumbrot „og síðar tilkomið sjálfsþvætti á ávinningi sem af því stafar“ teljist tvö sjálfstæð brot sem 77. gr. gildi um eftir því sem við á. Þá er til þess að líta að reglur 77. gr. eiga samkvæmt eðli brotasamsteypu ekki við þegar verknaðarlýsingar tveggja refsiákvæða taka til eins og sama afbrotsins, það er þegar um árekstur refsiákvæða er að ræða, heldur lúta að því þegar maður hefur orðið uppvís að því að hafa framið fleiri en eitt brot.
7. Samkvæmt framangreindu verður ekki talið fara á milli mála að þegar sá sem hefur framið frumbrot aðhefst frekar til að nýta ávinninginn af brotinu, umbreyta honum, flytja, senda, geyma, aðstoða við afhendingu hans, leyna honum eða upplýsingum um uppruna hans, felur það í sér sjálfstætt brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga og þá skal refsa fyrir bæði brotin samkvæmt 77. gr. sömu laga um brotasamsteypu. Þegar brotið gagnvart 1. mgr. 264. gr. fellur hins vegar saman við frumbrotið og ekkert liggur fyrir um viðbótarathafnir af hálfu ákærða verður að telja að frumbrotið tæmi sök gagnvart broti gegn 264. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem sú er raunin í máli þessu verður að telja að 1. mgr. 262. gr. sömu laga tæmi sök gagnvart 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. Er þá og litið til þeirrar grunnreglu í refsirétti að vafa um túlkun refsiákvæða verði að túlka sakborningi í hag.
8. Í ljósi framangreinds og þess sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi þykir refsing ákærða þar hæfilega ákvörðuð. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um sakarkostnað.
9. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sævars Þórs Jónssonar lögmanns, 589.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjaness 29. apríl 2020

Mál þetta, sem dómtekið var 3. apríl sl., höfðaði héraðssaksóknari með ákæru 27. febrúar sl. á hendur ákærða, X, kt. […], Álfaskeiði 94 í Hafnarfirði: „fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í sjálfstæðri atvinnustarfsemi hans og fyrir peningaþvætti, með því að hafa:

I.

Eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti á lögmæltum tíma sem innheimtur var í starfseminni uppgjörstímabilin mars – apríl, maí – júní, september – október og nóvember – desember rekstrarárið 2017 og janúar – febrúar til og með maí – júní rekstrarárið 2018, sem bar að standa ríkissjóði skil á, í samræmi við IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 8.745.728, sem sundurliðast sem hér greinir:

1. Árið 2017 mars – apríl kr. 840.000 16 maí – júní kr. 840.000 17 september - október kr. 2.766.532 18 nóvember – desember kr. 840.000 19 kr. 5.286.532 20 Árið 2018 janúar - febrúar kr. 3.248.394 21 mars – apríl kr. 198.715 22 maí – júní kr. 12.087 23 kr. 3.459.196 Samtals kr. 8.745.728

II.

Fyrir peningaþvætti með því að hafa ráðstafað, geymt og/eða nýtt ávinning af brotum skv. I lið ákæru, samtals kr. 8.745.728, í þágu atvinnurekstrarins eða eftir atvikum í eigin þágu.

III.

Framangreind brot ákærða samkvæmt I lið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Framangreind brot ákærða samkvæmt II lið ákæru teljast varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Kröfur ákærða í málinu eru þær að honum verði gerð sú vægasta refsing sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða hæfilegrar þóknunar sér til handa vegna verjandastarfans.

Farið var með mál þetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærði hefur játað sakargiftir og var málið tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu eftir að sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði máls og ákvörðun viðurlaga.

Sannað er með skýlausri játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í I. kafla ákæru og eru brot hans að því leyti rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Hvað varðar II. kafla ákæru, þar sem ákærða er gefið að sök peningaþvætti með því að hafa „ráðstafað, geymt og/eða nýtt“ ávinning af brotum samkvæmt I. kafla ákæru „í þágu atvinnurekstrarins eða eftir atvikum í eigin þágu“, þá tæmir 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga sök eins og hér háttar til gagnvart 1. mgr., sbr. 2. mgr., 264. gr. laganna.

Ákærði er fæddur árið [...]. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann 4. október 2019 undir lögreglustjórasátt vegna ölvunaraksturs. Með dómi Hæstaréttar frá 16. febrúar 2017 var ákærða gert að sæta fangelsi í 12 mánuði, meðal annars fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 3. gr. laga nr. 134/2005 um staðgreiðslu, en sú refsing var skilorðsbundin í þrjú ár frá uppsögu dóms Hæstaréttar. Var ákærða þá einnig gert að greiða 83.000.000 krónur í sekt en ella yrði honum gert að sæta fangelsi í eitt ár.

Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að brot ákærða varða þó nokkrum fjárhæðum. Aftur á móti ber að virða skýlausa játningu ákærða honum til málsbóta.

Brot þau sem greinir í ákæru framdi ákærði áður en hann gekkst undir fyrrgreinda lögreglustjórasátt 4. október 2019, en þar af leiðandi verður ákærða dæmdur hegningarauki, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur ákærði með brotum sínum rofið skilorð framangreinds dóms Hæstaréttar frá 16. febrúar 2017. Með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga verður skilorðshluti þess dóms tekinn upp og ákærða gerð fangelsisrefsing að nýju fyrir bæði málin, sbr. 77. gr. sömu laga.

Að öllu framangreindu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Í ljósi skýlausrar játningar ákærða þykir unnt að fresta fullnustu 12 mánaða refsingarinnar og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig ber að dæma ákærða til greiðslu fésektar sem verður ákveðin 17.500.000 krónur að teknu tilliti til lögbundins lágmarks hennar, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Um vararefsingu fer eins og í dómsorði segir.

Loks verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað, þ.e. málsvarnarþóknun skipaðs verjenda síns, en sú þóknun er ákveðin með virðisaukaskatti í dómsorði. Dóm þennan kveður upp Arnaldur Hjartarson héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði, en fresta skal fullnustu 12 mánaða refsingarinnar og skal sá hluti falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá greiði ákærði 17.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 240 daga. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Sævars Þórs Jónssonar lögmanns, 179.180 krónur.