Dómstólaleit

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Eiríkur Jónsson, Hervör Þorvaldsdóttir og Ragnheiður Harðardóttir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 7. maí 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 22. apríl 2020 í málinu nr. S-[…]/2020.
2. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur í samræmi við ákæru og refsing hans þyngd.
3. Ákærði krefst „staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sýknu af 3. kafla ákæru“ en að öðru leyti vægustu refsingar sem lög leyfa.

Málsatvik

1. Mál þetta var höfðað 13. febrúar 2020 með ákæru í þremur liðum, líkt og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í fyrsta ákærulið er ákærða, sem daglegur stjórnandi og stjórnarmaður samlagsfélagsins A, gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa eigi staðið skil á skilagreinum félagsins vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma og eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda. Er háttsemin talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í öðrum ákærulið er ákærða gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum félagsins á lögmæltum tíma og fyrir að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti. Er háttsemin talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í þriðja ákærulið er ákærða, eftir að ákæruvaldið féll frá hluta ákæruliðarins undir rekstri málsins, gefið að sök peningaþvætti með því ,,að hafa nýtt ávinning af brotum skv. 1. og 2. tölulið ákæru, samtals kr. 53.937.231, í þágu samlagsfélagsins“. Er háttsemin talin varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga.
2. Ákærði játaði brot sín samkvæmt fyrstu tveimur ákæruliðunum en neitaði sök samkvæmt þriðja ákærulið. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að þótt háttsemi ákærða samkvæmt þriðja ákærulið félli hlutrænt séð undir 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, þá tæmdi 1. mgr. 262. gr. sömu laga sök í málinu. Með áfrýjun leitar ákæruvaldið endurskoðunar á þeirri niðurstöðu. Þá byggir ákærði á því að fésekt hans hafi verið ákvörðuð of há í hinum áfrýjaða dómi. Málið var rekið samhliða landsréttarmálum nr. 331/2020 og 333/2020, sem varða sams konar álitamál um tæmingu sakar, og eru dómar í öllum málunum kveðnir upp í dag.

Niðurstaða

1. Í 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga kemur fram að hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á lögunum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings skuli sæta fangelsi allt að sex árum. Í 2. mgr. segir að sá sem framið hefur frumbrot og fremur jafnframt brot samkvæmt 1. mgr. skuli sæta sömu refsingu og þar greinir. Ákvæði 77. gr. gildi þá eftir því sem við á.
2. Framangreind ákvæði 264. gr. voru lögfest í núverandi mynd með lögum nr. 149/2009, sem tóku gildi 1. janúar 2010. Í skýringum við 1. mgr. greinarinnar í greinargerð með því frumvarpi sem varð að lögum nr. 149/2009 segir meðal annars að við túlkun einstakra verknaðarþátta verði sem fyrr að horfa til þess að peningaþvætti sé í megindráttum hver sú starfsemi sem lúti að því „að fela uppruna og eiganda fjár sem er ávinningur af brotastarfsemi“. Meginmarkmiðið með því að gera háttsemina refsiverða sé að höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, þann ávinning sem af þeim kann að leiða. Í skýringum við 2. mgr. segir í greinargerðinni: „Í 2. mgr. er lagt til að skýrt verði kveðið á um það að sá sem framið hefur frumbrot, og fremur jafnframt brot skv. 1. mgr. (peningaþvætti), skuli sæta sömu refsingu og þar greinir (sjálfsþvætti, e. self-laundering). Hér er horft til þeirra athugasemda sem fram koma í 71. mgr. í skýrslu FATF-nefndarinnar frá 13. október 2006. Þar sem framning frumbrots og síðar tilkomið sjálfsþvætti á ávinningi sem af því stafar verða þannig tvö sjálfstæð brot er í frumvarpsgreininni áréttað að 77. gr. almennra hegningarlaga um brotasamsteypu gildi eftir því sem við á.“
3. Í dómi Hæstaréttar 25. mars 2021 í máli nr. 29/2020 er vikið að framangreindum ákvæðum. Þar var óumdeilt að frumbrot ákærða í málinu, sem var skattalagabrot, var fyrnt og laut ákæran því eingöngu að peningaþvætti samkvæmt 1. og 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hafði viðurkennt að hafa geymt þá fjármuni sem um ræddi inni á reikningi sínum í erlendu ríki á árunum 2010 til 2014 og að hafa lagt þá á árinu 2014 inn á reikning í öðru ríki. Var hann því talinn hafa gerst sekur um sjálfsþvættisbrot, eftir að slík brot urðu refsiverð 1. janúar 2010, sem væri ófyrnt. Í forsendum dóms Hæstaréttar segir meðal annars um 2. mgr. 264. gr.: „Tilvísun ákvæðisins til brotasamsteypu mælir gegn því að litið verði svo á að annað brotanna tæmi sök gagnvart hinu. Af þessu samspili frumbrots og sjálfsþvættisbrots leiðir jafnframt að ekki verður litið svo á að upphafstími fyrningar teljist sá sami fyrir frumbrot og sjálfsþvættisbrot.“ Í málinu reyndi ekki með beinum hætti á sakartæmingu og þótt rétturinn hafi gert ljóst að tilvísun 2. mgr. 264. gr. til brotasamsteypu mæli gegn því að annað brotanna tæmi sök gegn hinu verður dómurinn ekki skilinn svo að hann útiloki sakartæmingu við aðrar aðstæður en þær sem til úrlausnar voru. Í því sambandi verður að telja ólíku saman að jafna hvort til kemur viðbótarháttsemi af hálfu ákærða eftir frumbrotið, líkt og raunin var í nefndum dómi, eða hvort háttsemin telst felast í frumbrotinu.
4. Sem fyrr greinir lýtur þriðji ákæruliðurinn í máli þessu að því að ákærði hafi „nýtt ávinning af brotum skv. 1. og 2. tölulið ákæru, […] í þágu samlagsfélagsins“. Af hálfu ákæruvaldsins hefur því ekki verið lýst nánar hvernig nákvæmlega þetta hafi gerst heldur virðist látið við það sitja í málatilbúnaði þess að refsivert sjálfsþvætti leiði með beinum hætti af brotum samkvæmt fyrri ákæruliðunum. Segir þannig meðal annars í greinargerð ákæruvaldsins til Landsréttar að samkvæmt orðalagi 264. gr. hafi það verið nægjanlegt til að refsiábyrgð stofnaðist samkvæmt greininni að ákærði héldi eftir skilaskyldum virðisaukaskatti. Þá svaraði sækjandi því til við munnlegan málflutning, er hann var spurður um hvað fyrir lægi um nýtingu fjárins, að það hefði ekki verið rannsakað sérstaklega heldur einfaldlega gengið út frá því að fjármunirnir hefðu verið nýttir. Samkvæmt þessu verður að telja að sú háttsemi ákærða sem málatilbúnaður ákæruvaldsins miðast við verði fremur heimfærð undir þá lýsingu 1. mgr. 264. gr. er einhver „aflar sér eða öðrum ávinnings“ en þá lýsingu er lýtur að nýtingu ávinnings. Engra viðbótarathafna við frumbrotið var þörf svo að það félli jafnframt að fyrrnefndri verknaðarlýsingu um að „afla sér eða öðrum ávinnings“ og þannig verður að telja brotin fullframin á sama tíma.
5. Þegar mál þetta og mál nr. 331/2020 og 333/2020 voru munnlega flutt var sækjandi spurður að því hvaða þýðingu það hefði fyrir refsiframkvæmd ef fallist yrði á að beita 264. gr. almennra hegningarlaga með þeim hætti sem ákæruvaldið krefst. Svaraði sækjandi á þá lund að þá fælu öll skattalaga- og auðgunarbrot jafnframt í sér brot gegn 264. gr., sem eðlilegt væri að hefði í för með sér viðbótarfangelsisrefsingu. Þá upplýsti sækjandi að þrátt fyrir að lög nr. 149/2009 hefðu tekið gildi 1. janúar 2010 hefði ákæruframkvæmdin lengst af ekki verið með þeim hætti sem um ræðir í þessu máli heldur hefði fyrir nokkrum árum verið byrjað að ákæra fyrir brot gegn 264. gr. samhliða auðgunar- og meiri háttar skattalagabrotum. Þegar litið er til þeirra mála er varða meiri háttar skattalagabrot, sem borist hafa Landsrétti frá stofnun réttarins, kemur í ljós að til undantekninga heyrir að ákært hafi verið fyrir peningaþvætti samhliða meiri háttar skattalagabroti og hingað til hefur rétturinn ekki leyst úr ágreiningi um sakartæmingu þegar ákært er fyrir hvort tveggja.
6. Að mati Landsréttar verður ekki talið að orðalag 264. gr. eða lögskýringargögn með greininni beri með sér að ætlun löggjafans hafi verið sú að refsiframkvæmd yrði með þeim hætti sem ákæruvaldið krefst í máli þessu. Í fyrsta lagi gerir orðalag 1. málsliðar 2. mgr. 264. gr. ekki ráð fyrir því að frumbrot feli alltaf í sér brot gegn 264. gr. enda er þar vísað til þess sem framið hefur frumbrot „og“ fremur jafnframt brot gegn 1. mgr. Þá er sem fyrr segir tekið fram í lögskýringargögnum að við túlkun einstakra verknaðarþátta verði að horfa til þess að peningaþvætti sé í megindráttum hver sú starfsemi „sem lýtur að því að fela uppruna og eiganda fjár sem er ávinningur af brotastarfsemi“. Í öðru lagi gerir 2. málsliður 2. mgr. 264. gr. ekki ráð fyrir því að ákvæði 77. gr. um brotasamsteypu gildi alltaf þegar fyrir liggja bæði frumbrot og brot gegn 1. mgr. 264. gr. heldur segir þar að 77. gr. gildi „þá eftir því sem við á“. Í skýringum við 2. málslið nefndrar greinar í greinargerð með því frumvarpi sem varð að lögum nr. 149/2009 er ekki vísað til aðstæðna þar sem frumbrotið leiðir með beinum hætti til brots gegn 1. mgr. 264. gr. heldur segir þar að frumbrot „og síðar tilkomið sjálfsþvætti á ávinningi sem af því stafar“ teljist tvö sjálfstæð brot sem 77. gr. gildi um eftir því sem við á. Þá er til þess að líta að reglur 77. gr. eiga samkvæmt eðli brotasamsteypu ekki við þegar verknaðarlýsingar tveggja refsiákvæða taka til eins og sama afbrotsins, það er þegar um árekstur refsiákvæða er að ræða, heldur lúta að því þegar maður hefur orðið uppvís að því að hafa framið fleiri en eitt brot.
7. Samkvæmt framangreindu verður ekki talið fara á milli mála að þegar sá sem hefur framið frumbrot aðhefst frekar til að nýta ávinninginn af brotinu, umbreyta honum, flytja, senda, geyma, aðstoða við afhendingu hans, leyna honum eða upplýsingum um uppruna hans, felur það í sér sjálfstætt brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga og þá skal refsa fyrir bæði brotin samkvæmt 77. gr. sömu laga um brotasamsteypu. Þegar brotið gagnvart 1. mgr. 264. gr. fellur hins vegar saman við frumbrotið og ekkert liggur fyrir um viðbótarathafnir af hálfu ákærða verður að telja að frumbrotið tæmi sök gagnvart broti gegn 264. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem sú er raunin í máli þessu verður að telja að 1. mgr. 262. gr. sömu laga tæmi sök gagnvart 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. Er þá og litið til þeirrar grunnreglu í refsirétti að vafa um túlkun refsiákvæða verði að túlka sakborningi í hag.
8. Í ljósi framangreinds og allra atvika verður að telja þá skilorðsbundnu fangelsisrefsingu sem ákærða var ákvörðuð í hinum áfrýjaða dómi hæfilega.
9. Ákærði telur sem fyrr segir að sekt hans hafi verið ákvörðuð of há í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir liggur að virðisaukaskattsskýrslu vegna júlí og ágúst 2017 og september og október sama ár var skilað á réttum tíma. Verður sekt vegna þeirra tímabila færð niður í 0,10%, til viðbótar því staðgreiðslutímabili sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um ákvörðun sektar verður ákærði dæmdur til greiðslu fésektar að fjárhæð 84.797.000 krónur. Um vararefsingu fer eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað staðfest.
10. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, Gísli Rúnar Sævarsson, sæti fangelsi í eitt ár. Fullnustu refsingarinnar skal frestað og falli hún niður að þremur árum liðnum frá uppsögu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði 84.797.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins en sæti ella fangelsi í eitt ár.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Gunnarssonar lögmanns, 589.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. apríl 2020

Mál þetta, sem dómtekið var 7. apríl sl., höfðaði héraðssaksóknari með ákæru 13. febrúar sl. á hendur ákærða, Gísla Rúnari Sævarssyni, kt. […], Ölduslóð 16 í Hafnarfirði: „fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum og fyrir peningaþvætti sem daglegur stjórnandi og stjórnarmaður samlagsfélagsins A, nú gjaldþrota, með því að hafa:

Eigi staðið skil á skilagreinum félagsins vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna greiðslutímabilanna júní til og með nóvember rekstrarárið 2016, janúar til og með október og desember rekstrarárið 2017 og janúar rekstrarárið 2018, og eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins vegna greiðslutímabilanna júní rekstrarárið 2016 til og með febrúar rekstrarárið 2018, samtals að fjárhæð kr. 31.008.683, sem sundurliðast sem hér greinir:

Samtals 31.008.683 Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum félagsins á lögmæltum tíma fyrir uppgjörstímabilin nóvember og desember rekstrarárið 2016, og janúar til og með október rekstrarárið 2017, og fyrir að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimta bar í starfseminni framangreind uppgjörstímabil, sem bar að standa ríkissjóði skil á, í samræmi við IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 22.928.548, sem sundurliðast sem hér greinir:

Árið 2016 nóvember kr. 0 desember kr. 1.882.523 kr. 1.882.523 Árið 2017 janúar kr. 266.268 febrúar kr. 552.328 mars kr. 1.076.669 apríl kr. 2.320.866 maí kr. 1.890.159 júní kr. 3.054.690 júlí kr. 2.541.522 ágúst kr. 2.972.710 september kr. 1.753.821 október kr. 4.616.992 kr. 21.046.025 Samtals: kr. 22.928.548

1. Fyrir að hafa nýtt ávinning af brotum skv. 1. og 2. tölulið ákæru, samtals kr. 53.937.231, í þágu samlagsfélagsins [...].

   Framangreind brot ákærða samkvæmt 1. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda.

   Framangreind brot ákærða samkvæmt 2. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

   Framangreind brot ákærða samkvæmt 3. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

   Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

   Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins samkvæmt 3. tölulið ákæru, eins og hún stendur nú, en ákæruvaldið féll undir rekstri málsins frá þeim hluta 3. töluliðar sem sneri að að því að ákærði hefði eftir atvikum nýtt ávinning „í eigin þágu“. Að öðru leyti krefst ákærði vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda.

I

Málsatvik eru ágreiningslaus og fóru engar skýrslutökur fram fyrir dómi. Ákærði starfrækti samlagsfélagið A, sem nú er gjaldþrota. Samkvæmt samþykktum félagsins var tilgangur þess bónun gólfa og almenn þrif bygginga.

Með bréfi, dags. 20. mars 2018, tilkynnti skattrannsóknarstjóri félaginu um að embættið hefði hafið rannsókn á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda og innheimtum virðisaukaskatti.

Með bréfi, dags. 5. september 2018, tilkynnti skattrannsóknarstjóri félaginu um lok rannsóknar embættisins. Upplýst hefði verið við rannsóknina um brot sem hefðu varðað annars vegar vanskil staðgreiðslu opinberra gjalda og hins vegar vanskil virðisaukaskatts. Fór svo að skattrannsóknarstjóri vísaði málinu til rannsóknar hjá héraðssaksóknara með bréfi, dags. 16. maí 2019. Eins og áður segir var ákæra gefin út í málinu 13. febrúar sl.

II

Ákærði hefur skýlaust játað brot sín samkvæmt 1. og 2. tölulið ákæru, en í 1. tölulið er honum gefið að sök að hafa eigi staðið skil á skilagreinum fyrrgreinds samlagsfélags, sem nú er gjaldþrota, vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tiltekinna greiðslutímabila og að hafa á nánar tilgreindum tíma eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda. Í 2. tölulið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum félagsins á lögmæltum tíma fyrir tiltekin uppgjörstímabil og fyrir að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimta bar í starfseminni vegna þeirra uppgjörstímabila.

Eins og áður segir hefur ákærði skýlaust játað brot sín samkvæmt töluliðum 1 og 2 í ákæru. Sannað er með skýlausri játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í umræddum ákæruliðum og þar er rétt heimfærð til refsiákvæða.

Hvað varðar tölulið 3 í ákæru þá neitar ákærði sök. Í þeim efnum var einnig fært til bókar eftir ákærða í þinghaldi 3. apríl sl. að háttsemin í þeim ákærulið væri viðurkennd, þ.e. að fjármunir sem ekki hefðu verið greiddir ríkissjóði hefði verið ráðstafað í rekstur samlagsfélagsins, en ákærði neitaði eigi að síður sök varðandi þann ákærulið. Háttsemin teldist einfaldlega ekki peningaþvætti að hans mati. Af hálfu verjanda ákærða var áréttað við sama tækifæri að einungis væri hér um lögfræðilegan ágreining að ræða sem flytja mætti málið um án þess að skýrslutökur færu fram. Sækjandi tók undir að málið færi í þann farveg og fór aðalmeðferð málsins fram 7. apríl sl. Ákæruvaldið byggir á því að peningaþvætti samkvæmt 1. mgr., sbr. 2., mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga sé rúmt hugtak í kjölfar þeirra breytinga sem gerðar hafi verið á orðalagi ákvæðisins með lögum nr. 149/2009. Af 2. mgr. 264. gr. leiði að sá sem fremur frumbrot, þ.e. í þessu tilviki þau brot sem ákærði hafi játað samkvæmt töluliðum 1 og 2 í ákæru, en nýtir síðan ávinninginn gerist þannig jafnframt sekur um peningaþvætti. Ágreiningslaust sé í málinu að ákærði hafi nýtt umrædda fjármuni í þágu samlagsfélagsins. Virða beri brot ákærða gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr., 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem sjálfstætt brot. Sakartæming komi þannig ekki til greina.

Ákærði leggur áherslu á að peningaþvætti sé í megindráttum hver sú starfsemi sem lúti að því að fela uppruna og eiganda fjár sem sé ávinningur af brotastarfsemi. Ákveðin dulúð eða leynd sé þar með hugtaksskilyrði. Engri slíkri dulúð sé til að dreifa af hálfu ákærða í málinu. Fjármunirnir hafi verið notaðir í rekstur samlagsfélagsins sem nú sé gjaldþrota. Óneitanlega geti skattalagabrot verið frumbrot peningaþvættis, en meta verði tengsl refsiákvæða hverju sinni. Í þessu tilviki sé rétt að skattalagabrotið tæmi sök gagnvart peningaþvætti.

III

Eins og áður segir hefur ákærði játað að hafa meðal annars vanrækt að standa ríkissjóði skil á virðisaukaskatti og opinberum gjöldum sem haldið var eftir í starfsemi A slf. Hefur dómurinn þegar rakið að með þeirri háttsemi og annarri sem greinir í töluliðum 1 og 2 í ákæru braut ákærði gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Eftir stendur það álitaefni hvort ákærði hafi jafnframt gerst sekur um peningaþvætti með vísan til 1. mgr., sbr. 2. mgr., 264. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa nýtt ávinning af brotum samkvæmt fyrrnefndum ákæruliðum í þágu samlagsfélagsins.

Ákvæði 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga gerir meðal annars refsivert að nýta, flytja eða geyma ávinning af refsiverðu broti. Í 2. mgr. 264. gr. er síðan tekið fram að sá sem framið hefur frumbrot og fremji jafnframt brot samkvæmt 1. mgr. 264. gr. skuli sæta sömu refsingu og þar greinir. Einnig greinir þar að ákvæði 77. gr. gildi þá eftir því sem við á.

Ákærði nýtti eins og áður segir umrædda fjármuni, sem voru ávinningur af broti gegn 1. mgr 262. gr. almennra hegningarlaga, í þágu A slf. Þegar af þessari ástæðu er ljóst að hlutrænt séð féll háttsemi ákærða undir 1. mgr., sbr. 2. mgr., 264. gr. almennra hegningarlaga. Vaknar þá sú spurning hvort ákærði skuli jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn því ákvæði eða að 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga tæmi sök eins og hér háttar til gagnvart 1. mgr., sbr. 2. mgr., 264. gr. almennra hegningarlaga, sbr. til nokkurrar hliðsjónar úr tíð eldri laga dóm Hæstaréttar frá 31. október 2013 í máli nr. 135/2013. Í þeim efnum verður ekki fram hjá því litið að orðalag 1. mgr. 264. gr. er rúmt og gerir meðal annars refsivert að nýta, flytja eða geyma ávinning af refsiverðu broti. Þegar orðalagið er virt heildstætt kemur í ljós að í reynd er ekki unnt að fremja brot gegn 1. mgr. 262. gr., sem felst í vanskilum félags á virðisaukaskatti eða staðgreiðslu opinberra gjalda, án þess að að háttsemin falli undir einhvern af þremur fyrrgreindum efnisþáttum 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga.

Gegn sjónarmiðum um sakartæmingu hefur ákæruvaldið teflt fram þeim röksemdum að 1. mgr. 264. gr. sé sjálfstætt brot og að það leiði auk þess af 2. mgr. 264. gr. að ávallt beri að beita 77. gr. laganna þannig að sá sem fremur frumbrot skuli jafnframt sakfelldur fyrir peningaþvætti. Sá skilningur fái einnig stoð í lögskýringargögnum. Sakartæming komi því ekki til greina í málinu. Við málflutning innti dómari sækjanda eftir frekari dæmum til samanburðar. Var þá nefnt að gerist maður sekur um þjófnað á reiðhjóli, en nýti sér síðan reiðhjólið í kjölfar frumbrotsins, þá gerist maður jafnframt sekur um peningaþvætti með þeirri nýtingu ávinningsins.

Ekki er unnt að fallast á framangreinda röksemdafærslu ákæruvaldsins. Í fyrsta lagi felst það í eðli sakartæmingar að tvö brot, sem almennt teljast sjálfstæð brot hvort um sig, skarast þannig að annað ákvæðið sé látið tæma sök gagnvart hinu. Má hér til hliðsjónar nefna að húsbrot samkvæmt 231. gr. almennra hegningarlaga er sjálfstætt brot sem þannig er unnt að ákæra fyrir eitt og sér. Standi slíkur verknaður aftur á móti í tengslum við þjófnað sem framinn hefur verið með innbroti í hús annars manns þá tæmir 244. gr. almennra hegningarlaga yfirleitt sök gagnvart 231. gr. almennra hegningarlaga. Þegar af þessari ástæðu útilokar það eitt og sér ekki sakartæmingu þótt peningaþvætti hafi með lögum verið gert að sjálfstæðu refsiverðu broti.

Hvað varðar málatilbúnað ákæruvaldsins um túlkun á ákvæði 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, þar sem vísað er til 77. gr. laganna um brotasamsteypu, þá má fallast á það með ákæruvaldinu að sú tilvísun leiðir í vissum tilvikum til þess að unnt verður að sakfella samhliða fyrir bæði frumbrot og peningaþvætti án þess að til sakartæmingar komi. Athugasemdir með frumvarpi því er varð að lögum nr. 149/2009, sem breyttu eins og áður segir ákvæði 264. gr. almennra hegningarlaga, renna einnig stoðum undir þá niðurstöðu.

Í 2. mgr. 264. gr. er þó berum orðum tekið fram að 77. gr. laganna gildi „eftir því sem við á“. Ganga verður út frá því við lögskýringuna að tilvitnað orðalag lagaákvæðisins hafi einhverja raunhæfa þýðingu. Jafnframt er ljóst að þessi orð geta einungis haft þýðingu ákærða til hagsbóta, þ.e. á þann veg að í einhverjum tilvikum komi til sakartæmingar í stað þess að refsað verði samhliða eftir tveimur refsiákvæðum á grundvelli brotasamsteypu. Þannig er ekki unnt að líta svo á að orðalagið tengist tilvikum þar sem frumbrot er óþekkt eða fyrnt, enda koma álitaefni um sambeitingu refsiákvæða ekki til skoðunar við þær aðstæður. Hin tilvitnuðu orð lagaákvæðisins gætu þannig ekki haft nokkra raunhæfa þýðingu í slíkum tilvikum.

Að mati dómsins er þar með ekki unnt að útiloka sakartæmingu fyrir fram í öllum tilvikum, enda myndi slíkur lagaskilningur gera orð ákvæðisins um beitingu 77. gr. laganna „eftir því sem við á“ að engu og gengi auk þess gegn meginreglu íslensks réttar um að vafa um túlkun refsiákvæða skuli skýra ákærða í hag. Sjónarmið ákæruvaldsins um að athugasemdir með frumvarpi til laganna styðji túlkun þess á 2. mgr. 264. gr. hrófla ekki við framangreindri ályktun dómsins, enda verður ekki fram hjá því litið að í athugasemdunum er einnig að finna tilvísun til þess að 77. gr. gildi „eftir því sem við á“ auk þess sem orðalag lagaákvæðisins gengur framar ummælum í lögskýringargögnum sem gætu gefið til kynna annan skilning sem væri óhagfelldur ákærða.

Við mat á því hvenær beita ber 77. gr. almennra hegningarlaga og sakfella samhliða fyrir bæði frumbrot og peningaþvætti verður þannig að mati dómsins að líta til þeirra sjónarmiða sem birtast í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 149/2009, sem breyttu eins og áður segir ákvæði 264. gr. almennra hegningarlaga. Þar er þess getið að peningaþvætti sé „í megindráttum hver sú starfsemi sem [lúti] að því að fela uppruna og eiganda fjár sem [sé] ávinningur af brotastarfsemi“. Beri brot hins ákærða, eins og því er lýst í ákæru, skýrlega með sér að hann hafi í kjölfar frumbrots síns gripið til aðgerða beinlínis til að fela uppruna og eiganda ávinnings þá standa að mati dómsins rök til þess að 77. gr. verði beitt við úrlausn mála. Svo háttar aftur á móti ekki til í þessu máli.

Þegar öll framangreind atriði eru virt heildstætt verður að álykta sem svo að brot ákærða gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. og 2. tölulið ákæru, tæmi sök eins og hér háttar til gagnvart 1. mgr., sbr. 2. mgr., 264. gr. laganna.

IV

Ákærði er fæddur árið […]. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður verið fundinn sekur um refsiverða háttsemi. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að brot ákærða varða verulegum fjárhæðum. Aftur á móti ber að virða skýlausa játningu ákærða honum til málsbóta.

Að öllu framangreindu virtu og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði, sem verður skilorðsbundin eins og í dómsorði greinir.

Einnig ber að dæma ákærða til greiðslu fésektar. Ákærði byggir á því að uppfyllt séu skilyrði fyrir því að dæma sekt sem sé lægri en samkvæmt fésektarlágmarki 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Vísar hann í þeim efnum til samskipta sinna við embætti skattrannsóknarstjóra og sjónarmiða um réttmætar væntingar. Ekki er unnt að fallast á það með ákærða að hann hafi öðlast réttmætar væntingar undir rannsókn málsins til þess að hljóta vægari fésekt en almennt leiðir af dómaframkvæmd í málum sem þessum. Ákærði byggir á því að óháð framangreindum sjónarmiðum þá séu uppfyllt skilyrði fyrir því að dæma sekt sem sé lægri en samkvæmt fyrrgreindu fésektarlágmarki 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 vegna tímabilanna september, október, nóvember og desember árið 2016, enda hafi ákærði greitt verulegar innborganir vegna greiðsluskyldu umræddra tímabila. Af hálfu ákæruvaldsins er tekið undir það að færa megi sekt niður í 0,10% vegna desember 2016, en ekki fyrir fyrri tímabilin þrjú, enda hafi skýrslum ekki verið skilað á réttum tíma vegna þeirra tímabila. Eigi fyrrgreint fésektarlágmark þannig við um öll tímabil í málinu að undanskildu því sem varðaði staðgreiðslu opinberra gjalda vegna desember 2016. Að mati dómsins ber að fallast á þennan skilning ákæruvaldsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 3. mars 2011 í máli nr. 71/2010. Að öllu framangreindu virtu ber að dæma ákærða til greiðslu fésektar sem verður ákveðin 107.400.000 krónur. Um vararefsingu fer eins og í dómsorði segir.

Við þingfestingu málsins játaði ákærði skýlaust sök að öðru leyti en varðandi 3. tölulið ákæru. Voru varnir ákærða tengdar peningaþvætti þar með eina ástæða þess að aðalmeðferð fór fram í málinu. Dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að meiri háttar skattalagabrot ákærða tæmi sök eins og hér háttar til gagnvart peningaþvætti. Því þykir hæfilegt að ákærða verði gert að greiða helming sakarkostnaðar, þ.e. málsvarnarþóknun verjanda hans sem er ákveðin með virðisaukaskatti í dómsorði. Dóm þennan kveður upp Arnaldur Hjartarson héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Ákærði, Gísli Rúnar Sævarsson, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá greiði ákærði 107.400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 360 daga.

Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Jóns Arnar Árnasonar lögmanns, 737.800 krónur, að hálfu en að hálfu skal hún greidd úr ríkissjóði.