Dómstólaleit

A og V kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um að sýslumanninum á Hvolsvelli yrði gert að afmá úr þinglýsingabók stofnskjal fyrir fimm landspildur úr jörðinni Háfshjáleigu í Rangárþingi ytra. A og V, sem voru eigendur nærliggjandi jarðar, héldu því fram að 4 af spildunum væru að stærstum hluta úr óskiptu sameignarlandi nokkurra samliggjandi jarða á svæðinu og að fimmta spildan væri að stærstu leyti skipt út úr þeirra landi auk nærliggjandi jarðar. Byggðu þau kröfur sínar aðallega á þinglýstum gögnum. Af hálfu nú- og þáverandi eigenda landsins Háfshjáleigu var aðallega vísað til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 72/2009 því til stuðnings að A og V hefðu ekki sýnt fram á eignarrétt að því landssvæði sem stofnskjalið tók til. Í dómi Hæstaréttar kom fram að málið væri rekið eftir 3. gr. þinglýsingarlaga. Í slíku máli yrði ekki litið til efnisatriða að baki skjali sem þinglýst hefði verið, heldur einungis leyst úr því hvort þinglýsing hefði verið formlega rétt eða ekki. Við úrlausn í málinu yrði því ekki lagt mat á þann efnislega ágreining sem á milli málsaðila væri um landamerki og eignarhald. Var það niðurstaða Hæstaréttar að öllum formskilyrðum þinglýsingarinnar hefði verið fullnægt þegar stofnskjalið var afhent til þinglýsingar og að A og V hefðu ekki bent á ný atriði sem leitt gætu til þess nú að þinglýsingarstjóri, innan þeirra marka sem honum væri heimilt að breyta fyrri ákvörðun, endurskoðaði þá ákvörðun. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.

Á og G, eigendur jarðarinnar H, og G og S, eigendur jarðarinnar M, deildu um hvar mörk jarðanna lægju. Af landamerkjabréfum mátti ráða að mörk jarðanna lægju frá Merkjárgljúfri til fjallsins Stóra-Dímonar í gegnum punkt þar sem sjá mátti foss í gljúfrinu með nánar tilgreindum hætti. Staðsetning punktsins kom ekki nánar fram í gögnum málsins en ljóst þótti að hann gæti ekki verið þar sem áin féll fram úr gljúfrinu heldur hlyti hann að vera í einhverri fjarlægð þaðan. Ekki var talið að uppdráttur sem fylgdi með niðurstöðu gerðardóms frá árinu 1969 skipti máli við afmörkun landamerkjanna, enda hafði gerðardóminum verið falið að taka afstöðu til annars álitaefnis. Aftur á móti taldi Hæstiréttur að landskiptagerðir þeirra jarða sem H og M höfðu áður tilheyrt tækju af tvímæli um að merki jarðanna skyldu fylgja Merkjá niður úr Merkjárgljúfri. Ekki var talið að samkomulag aðila um skiptingu lands M hefði falið í sér breytingar á mörkum jarðanna hvað þetta varðaði. Var því talið að farvegur Merkjár, og síðan farvegur Þverár eftir að árnar sameinuðust, réði mörkum jarðanna en eftir það bein lína frá Stóra-Dímon í fossinn í Merkjárgljúfri þaðan sem línan skæri Þverá. Vísað var til þess að staðhættir styddu jafnframt að Merkjá réði mörkum jarðanna, enda næðu tún, sem sýnilega væru gömul og óumdeilt væri að hefðu fylgt H, inn á svæðið sem deilt var um og allt annað land M lægi hinum megin árinnar sem samkvæmt heiti sínu réði merkjum. Í dóminum var vísað til þess að merkin fylgdu árfarveginum eins og hann væri nú, enda hefðu hvorugir aðila krafist þess að farið yrði í þessum efnum á einhvern nánar tiltekinn hátt eftir fyrirmælum 2.mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923.

S, A, VG og H höfðuðu mál á hendur V og K og kröfðust sem eigendur jarðarinnar Háfshóls í Háfshverfi í Rangárþingi ytra að landmerki hennar við jarðirnar Hala, Háf og Háfshjáleigu færu eftir nánar tilgreindum merkjapunktum. Þá kröfðust þau ásamt J og F, eigendum jarðarinnar Hala, að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að þriðjungshluta vegna hvorrar jarðar í óskiptri sameign með V og K að nánar tilgreindu landsvæði í Háfshverfi, en norðurmörk svæðisins voru dregin eftir merkjapunktum á ætluðum bökkum vatnsfalls. Loks kröfðust J og F staðfestingar héraðsdóms um merki landspildnanna Engjareimar og Horntanga. Í málinu lá fyrir landskiptagerð frá 25. júní 1929, en við framkvæmd skiptanna hafði verið notast við kort af Háfshverfi, sem gert hafði verið í september 1928. Í skiptagerðinni sagði að landskiptamenn hafi litið svo á að það sem væri óskipt af sameignarlandinu yrði að skiptast eftir jarðamati frá 1861. Hafnað var kröfu V um frávísun á kröfu S, A, VG og H. Var talið að eftir núgildandi lögum bæru S, A, VG og H enga skyldu að viðlagðri frávísun málsins til að leita í einu lagi dóms um landamerki Háfshóls í ríkara mæli en þau sjálf kysu, eftir atvikum án tillits til þess hvort ágreiningur stæði um merkin. Þá var ekki talið að fyrrgreind krafa S, A, VG og H gæti átt stoð í orðalagi landskiptagerðarinnar, eins og það yrði skýrt með tilliti til uppdráttarins frá 1928. Voru V og K því sýknaðir af þessari kröfu, enda hefðu ekki verið færð fram haldbær rök fyrir henni á grundvelli annarra heimilda en orðalags landskiptagerðarinnar. Þá hafði því ekki verið borið við í málinu að landeigendur í Háfshverfi hefðu með löggerningi vikið frá þeirri skipan, sem leiddi af reglum 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 um suðurmerki útskipts lands þeirra, en samkvæmt ákvæðinu skulu merki landareigna sem á eða lækur skilur að liggja í miðjum farvegi nema önnur lögmæt skipun sé gerð þar á. Slík merki breytast ekki þótt farvegur breytist. Þar sem krafa S, A, VG, H, J og F tók ekki mið af þessum lagaákvæðum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu V og K af henni. Loks var talið að J og F hefðu ekki fært fram haldbær rök fyrir kröfum sínum um merki landspildnanna Engjareimar og Horntanga, en málsástæða þeirra á grundvelli eignarhefðar, sem fyrst hafði verið höfð uppi í Hæstarétti, fékk ekki komist að í málinu. Voru V og K því sýknaðir af þessum kröfum J og F.

Í málinu var deilt um landamerki jarðanna N og M á Reykjanesskaga. Árið 1916 seldi eigandi N hjáleiguna M út úr fyrrnefndu jörðinni. Ljóst var af gögnum málsins að ágreiningur reis fljótt eftir söluna um landamerki jarðanna sem leiddur var til lykta með dómsátt árið 1922. Deila reis á ný 2005 um það hvort landamerki jarðanna hafi verið ákveðin að fullu með sáttinni eða hvort hún tæki einungis til lands næst sjónum og því væri enn land sem ekki hefði verið skipt á milli jarðanna. Höfðaði því eigandi jarðarinnar N mál þetta á hendur eigendum jarðarinnar M til þess að fá viðurkennt að jörðunum tilheyri enn óskipt land og að því skyldi skipt eftir nánar tilgreindum hlutföllum. Meðal málsgagna var kaupsamningurinn frá 1916 en þar var ekki kveðið á um landamerki. Ennfremur lá fyrir endurrit úr gjörðabók sáttanefndar Miðneshrepps frá 1922. Kemur þar fram að þáverandi eigendur jarðanna N og M væru saman komnir vegna ágreinings um landamerki jarðanna og að samið væri um að þau skyldu vera við Melabergsá. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ljóst væri af bókuninni að afstaða eiganda M hefði ótvírætt verið sú að samkvæmt tilteknum gögnum væru til landamerki milli Nesja og Melabergs, en jafnframt að þau væru ekki skýr og um þau þyrftu landeigendur að semja. Það orðalag, að samið væri um landamerki milli jarðanna, studdi eitt og sér þá skýringu að ætlan aðilanna hafi verið sú að semja um landamerki en ekki einungis um afmarkaðan hluta þeirra. Þá var jafnframt meðal málsgagna endurrit úr dómsmálabók Gullbringusýslu 1921 til 1923. Þar kom fram að þinglesin var sáttagjörð milli M og N en samkvæmt landamerkjalögum nr. 41/1919 bar landeigendum og valdsmönnum að gera og láta þinglýsa skýrum merkjalýsingum milli jarða. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að ekkert væri fram komið sem benti til annars en að með gerð sáttarinnar og þinglestri hefðu landeigendur og sýslumaður talið sig vera að framfylgja lagaboði og semja um landamerki milli N og M í heild, sem skyldu vera um Melabergsá. Benti ekkert til að þeir hefðu litið svo á að um hafi verið að ræða eitthvert óskipt land jarðanna eftir þetta. Eigendur N báru fyrir sig að Melabergsá væri í raun ekki til og ógerlegt að greina örnefnið. Um þessa málsástæðu eigenda N sagði Hæstiréttur að ljóst væri að af gögnum í málinu sem greindu frá örnefnum sem um væri að ræða væri ljóst að áður fyrr gat myndast lækur með leysingavatni við ákveðnar aðstæður ofan úr Miðnesheiði og þar hafi verið vatnsframrás. Þá hafði skýringum eigenda jarðarinnar M um breytingar á vatnsflæði á svæðinu á síðustu áratugum ekki verið hnekkt. Yrði því að leggja til grundvallar að þegar sáttin var gerð um landamerki við Melabergsá 1922 hafi aðilum að henni verið ljóst hvar mörkin skyldu vera. Það að umsamin mörk hafi eftir það orðið óljós eða týnst, gæti ekki leitt til þess að land, sem þá var skipt með samningi, skyldi eftir það teljast óskipt. Þá studdu eigendur jarðarinnar N kröfur sínar einnig við það að land jarðanna hafi í matsmálum á fimmta og níunda áratug síðustu aldar þegar stór hluti jarðanna var tekinn eignarnámi vegna gerðar Keflavíkurflugvallar, verið talið óskipt og eigendur M ekki mótmælt því þá. Ekki var fallist á að eigendur jarðanna hefðu við mat á skaðabótum fallið frá sáttinni 1922 um landamerki og samið um að lönd jarða þeirra skyldu eftir það teljast óskipt og án landamerkja. Að öllu þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var kröfum eigenda jarðarinnar N hafnað.

V, sem kært hafði úrskurð héraðsdóms um heimild til þinglýsingar stefnu, afturkallaði kæru sínu. Var málið því fellt niður og S, A, V, H, J og F dæmdur kærumálskostnaður.

Ó og V, eigendur jarðarinnar Háfs, kröfðust þess að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra yfir tilteknu landssvæði í Djúpárhreppi. Töldu þeir að landsvæðið tilheyrði Háfi og hefði aldrei verið frá jörðinni skilið. J, S og K, eigendur jarðanna Hala og Háfshóls töldu hins vegar að svæðið væri í óskiptri sameign Háfshóls, Hala og Háfs með Háfshjáleigu í jöfnum hlutföllum. Fyrir lá að Háfshverfið var upphaflega í eigu eins aðila og höfðu hjáleigurnar Háfshóll og Hali verið byggðar út frá landnámsjörðinni Háfi. Ekki var á það fallist að í skiptagerð árið 1929, þar sem skipt var tilteknu beitilandi og engjum að beiðni eigenda Háfshóls og Hala, hefði falist endanleg skipting lands til Háfshóls og Hala. Að virtum gögnum málsins þótti J, S og K hafa tekist að færa að því fullgild rök að hið umdeilda landsvæði hafi verið í óskiptri sameign framangreindra jarða. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að fallast á kröfu þeirra um að viðurkennt yrði að Ó og V tilheyrði í óskiptri sameign aðeins 1/3 hluti svæðisins.