Dómstólaleit

S var gefið að sök brot gegn ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið tiltekin ummæli falla í athugasemd við frétt á vefmiðlinum dv.is. Í fréttinni var fjallað um ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar hafði samþykkt og laut að gerð samstarfssamnings við Samtökin ´78 um svokallaða hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur forsögu lagaákvæðisins og þær röksemdir sem bjuggu því að baki samkvæmt lögskýringargögnum. Taldi rétturinn að af þeim röksemdum yrði ráðið að til þess að teljast refsiverð yrði tjáning að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja mætti hana til hatursorðræðu í garð þess sem henni væri beint að. Taldi Hæstiréttur sýnt að með ummælum sínum hefði S lýst skoðun sinni á hvað fælist í því að gera samkynhneigð einhver skil í kynfræðslu og meðal annars vísað til samkynhneigðar sem „kynvillu“. Með vísan til þess og orðalags ummæla S að öðru leyti, taldi Hæstiréttur að þau féllu ótvírætt innan verknaðarlýsingar 233. gr. a. laga nr. 19/1940 og sló því sömuleiðis föstu að ummælin hefði S látið falla opinberlega í skilningi ákvæðisins og haft til þeirra ásetning. Við mat á því hvort nauðsynlegt væri að takmarka tjáningarfrelsi S samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar með því að sakfella hann fyrir ummælin vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að þótt S hefði látið þau falla í viðamikilli almennri umræðu, þar sem orðræðan hefði ekki alltaf einkennst af yfirvegun eða hófsemd, hefðu orð hans verið í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull. Til slíkra tjáningarhátta, sem beinlínis mætti kenna við hatursorðræðu, hefði honum verið alls óþarft að grípa í því skyni að koma skoðunum sínum á framfæri. Benti Hæstiréttur jafnframt á að á löggjafanum hvíldi ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi væri ekki skert umfram heimildir 73. gr. stjórnarskrárinnar heldur væri honum einnig skylt að tryggja einkalífi manna friðhelgi með lögum samkvæmt 71. gr. hennar og stuðla að vernd þeirra sem hætt er við að sæti aðkasti eða andúð vegna aðstæðna sinna eða sérkenna. Taldi rétturinn að þegar horft væri til þeirra hagsmuna, sem 233. gr. a. laga nr. 19/1940 væri meðal annars sett til að vernda, yrðu þeir að vega þyngra en óheft frelsi S til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Var S því sakfelldur samkvæmt ákæru og gert að greiða 100.000 króna sekt í ríkissjóð.

C var gefið að sök brot gegn ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið tiltekin ummæli falla í athugasemd við frétt á vefmiðlinum Vísi. Í fréttinni var fjallað um ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar hafði samþykkt og laut að gerð samstarfssamnings við Samtökin ´78 um svokallaða hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur forsögu lagaákvæðisins og þær röksemdir sem bjuggu því að baki samkvæmt lögskýringargögnum. Taldi rétturinn að af þeim röksemdum yrði ráðið að til þess að teljast refsiverð yrði tjáning að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja mætti hana til hatursorðræðu í garð þess sem henni væri beint að. Taldi Hæstiréttur sýnt að C hefði beint ummælum sínum að samkynhneigðum mönnum og samkynhneigð og að af orðalagi þeirra væri ljóst að þau féllu innan verknaðarlýsingar 233. gr. a. laga nr. 19/1940. Sló rétturinn því sömuleiðis föstu að ummælin hefði C látið falla opinberlega í skilningi ákvæðisins og haft til þeirra ásetning. Við mat á því hvort nauðsynlegt væri að takmarka tjáningarfrelsi C samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar með því að sakfella hann fyrir ummælin vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að þótt C hefði látið þau falla í viðamikilli almennri umræðu, þar sem orðræðan hefði ekki alltaf einkennst af yfirvegun eða hófsemd, hefðu orð hans verið komin langan veg frá upphaflegu tilefni umræðunnar og verið í senn alvarleg, gróflega meiðandi og fordómafull. Til slíkra tjáningarhátta hefði honum verið alls óþarft að grípa í því skyni að koma skoðunum sínum á framfæri. Benti Hæstiréttur jafnframt á að á löggjafanum hvíldi ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi væri ekki skert umfram heimildir 73. gr. stjórnarskrárinnar heldur væri honum einnig skylt að tryggja einkalífi manna friðhelgi með lögum samkvæmt 71. gr. hennar og stuðla að vernd þeirra sem hætt er við að sæti aðkasti eða andúð vegna aðstæðna sinna eða sérkenna. Taldi rétturinn að þegar horft væri til þeirra hagsmuna, sem 233. gr. a. laga nr. 19/1940 væri meðal annars sett til að vernda, yrðu þeir að vega þyngra en óheft frelsi C til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Var C því sakfelldur samkvæmt ákæru og gert að greiða 100.000 króna sekt í ríkissjóð.

X var gefið að sök brot gegn ákvæði 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið nánar tilgreind ummæli falla í athugasemd á tiltekinni vefsíðu. Lutu ummælin að ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðarbæjar hafði samþykkt og sneri að gerð samstarfssamnings við Samtökin ´78 um svokallaða hinseginfræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur forsögu lagaákvæðisins og þær röksemdir sem bjuggu því að baki samkvæmt lögskýringargögnum. Taldi rétturinn að af þeim röksemdum yrði ráðið að til þess að teljast refsiverð yrði tjáning að fela í sér slíka óbeit, andúð, fyrirlitningu eða fordæmingu að telja mætti hana til hatursorðræðu í garð þess sem henni væri beint að. Með vísan til orðalags ummæla X taldi Hæstiréttur að þótt þau hefðu falið í sér smánun í garð samkynhneigðra og fordóma, gætu þau ekki talist slík að fullnægt væri því skilyrði að þau fælu í sér hatursorðræðu í þessum skilningi. Var X því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

H var ákærður fyrir brot gegn 233. gr. a almennra hegningarlaga fyrir að hafa með tilteknum ummælum í viðtali í helgarblaði DV opinberlega ráðist með háði, rógi og smánun á hóp ónafngreindra manna vegna þjóðernis, litarháttar og kynþáttar þeirra. Talið var að meta yrði hvort gengi framar, tjáningarfrelsi H eða réttur manna til þess að þurfa ekki að þola árásir vegna þjóðernis þeirra, litarháttar eða kynþáttar. Fallist var á að ummæli H í umræddu viðtali væru alhæfingar, sem ekki væru studdar neinum rökum, enda væru vandfundin rök fyrir yfirburðum á grundvelli kynþáttar. Þegar viðtalið væri virt í heild yrði að telja að með ummælum H væri leitast við að upphefja hvíta menn á kostnað manna af öðrum litarhætti með háði, rógi og smánun. Voru ummæli H því talin fela í sér háttsemi sem félli skýrlega að verknaðarlýsingu 233. gr. a almennra hegningarlaga. Lagaákvæðinu væri ætlað að koma í veg fyrir kynþáttamisrétti og kynþáttahatur og markmið þess væri því lögmætt. Þá þóttu þær skorður sem ákvæðið setur tjáningarfrelsi nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Var því niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu H staðfest með skírskotun til forsendna dómsins að öðru leyti. Ummæli H voru ekki talin léttvæg í því samhengi sem þau voru fram sett en við ákvörðun refsingar var þó var haft í huga að H hafði ekki haft frumkvæði að viðtalinu.