Dómstólaleit

Dómur

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Mál þetta, sem dómtekið var 17. september sl., höfðaði Gunnar Jósefsson, [...], [...], 14. desember 2022 gegn Landsbankanum hf., Reykjastræti 6, Reykjavík.
2. Stefnandi krefst aðallega að stefnda verði gert að greiða honum 26.452.898 krónur, auk dráttarvaxta frá 18. nóvember 2020, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags.
3. Til vara, að stefnda verði gert að greiða stefnanda 2.071.051 krónur, auk dráttarvaxta frá 18. nóvember 2020, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags.

   Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

4. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar.

Helstu málsatvik

1. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort skilmálar um breytilega vexti í veðskuldabréfi sem stefnandi gaf út til forvera stefnda, Landsbanka Íslands hf. 22. janúar 2006, teljist ólögmætir og ógildir, og ef svo verði talið, hver réttaráhrif þess eigi að vera. Umrætt skuldabréf nr. [...] (áður nr. [...]) var framselt frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda, samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008.
2. Með útgáfu skuldabréfsins viðurkenndi stefnandi að skulda Landsbanka Íslands hf. 60.000.000 krónur vegna lánsfjár, sem hann óskaði eftir. Skuldabréfið var verðtryggt, með breytilegum vöxtum og jöfnum afborgunum. Endurgreiða skyldi lánsfjárhæðina á 25 árum með 300 mánaðarlegum afborgunum með fyrsta gjalddaga höfuðstóls og vaxta þann 1. mars 2006. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu voru átta tilgreindar fasteignir settar stefnda að veði. Fasteignirnar voru annars vegar í eigu stefnanda sjálfs og hins vegar Laugarásvideós ehf.
3. Frá útgáfu skuldabréfsins í janúar 2006 tóku vextir þess breytingum, til hækkunar og lækkunar, en samkvæmt skilmálum bar það breytilega vexti. Upphafsvextir voru samtals 6,10%, er samanstóðu af svonefndum kjörvöxtum, 4,6%, og 1,50% vaxtaálagi samkvæmt kjörvaxtaflokki 2 í vaxtatöflu bankans 1. janúar 2006. Um hina breytilegu vexti voru svohljóðandi ákvæði í skuldabréfinu: „Af láni þessu greiðast breytilegir ársvextir, eins og þeir eru ákveðnir á hverjum tíma af Landsbanka Íslands hf. og tekur það jafnt til kjörvaxta og vaxtaálags. Vextirnir greiðast eftir á, á sömu gjalddögum og afborganir, nema um annað sé samið. Landsbanka Íslands hf. er heimilt hvenær sem er á lánstímanum að hækka eða lækka framangreinda vexti, þ.m.t. vaxtaálag, í samræmi við vaxtaákvarðanir Landsbanka Íslands hf. á hverjum tíma og/eða færa lánið á milli vaxtaflokka, svo sem ef breytingar verða á fjárhagsstöðu og endurgreiðslumöguleikum útgefanda, ef breytingar verða á kjörvaxtakerfi bankans eða aðrar aðstæður gefa tilefni til. Ákveði Landsbanki Íslands hf. breytingar […] verður útgefanda tilkynnt um það sérstaklega eða með almennri auglýsingu, eftir atvikum, og ástæður þess tilgreindar. Vilji útgefandi ekki una breytingunni er honum heimilt að greiða skuldina upp með því vaxtaálagi sem í gildi var fram að breytingunni, enda hafi hann að fullu greitt skuldina innan 30 daga frá dagsetningu tilkynningar Landsbanka Íslands hf.“
4. Á lánstímanum munu vextir af skuldabréfinu hæst hafa farið í 10,3% í desember 2007 til febrúar 2009, en eftir það farið smám saman lækkandi niður í 6,2% í maí 2019, lækkað niður í 5,8% frá júní 2019 til nóvember 2020, en þá hækkað á ný og verið 6,3% á útgáfu degi stefnu.
5. Tekið var fram í skuldabréfinu að með undirritun sinni á skuldabréfið staðfesti stefnandi að hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila og til þess vísað að bankinn væri aðili að samkomulagi fjármálafyrirtækja, stjórnvalda og Neytendasamtakanna um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.
6. Stefnandi greiddi af láninu í samræmi við skilmála þess á tímabilinu frá febrúar 2006 til nóvember 2010, auk þess sem greiðsla vegna gjalddaga í desember 2010 barst 3. janúar 2011. Ekki var greitt af skuldabréfinu vegna gjalddaga í janúar, febrúar og mars 2011, en 16. mars 2011 var gerð skilmálabreyting á skuldabréfinu, þar sem mælt var fyrir um að eftirstöðvar skuldarinnar 1. mars 2011 hafi verið 71.814.584 krónur, en staða lánsins að teknu tilliti til gjaldfallinna afborgana, vaxta og kostnaðar væri samtals 73.579.674 kr. Vextir og verðbætur frá 1. mars 2011 skyldu lagðar við höfuðstól þann 1. júlí 2011. Frá 1. ágúst 2011 yrðu átta mánaðarlegir vaxtagjalddagar og frá 1. apríl 2012 tækju síðan aftur við mánaðarlegar afborganir höfuðstóls og vaxta. Í viðaukanum kom fram hverjir hinir breytilegu vextir skuldabréfsins væru við gerð viðaukans, þ.e. samtals 6,70%, er samanstóðu af 4,70% kjörvöxtum og 2,00% vaxtaálagi.
7. Í framhaldi af gerð viðaukans greiddi stefnandi 1.691.563 krónur inn á skuldabréfið 1. júlí 2011 og síðan gjalddaga til og með desembergjalddaga 2011, en skuldin fór í vanskil eftir það.
8. Í kjölfar vanefnda stefnanda komust stefnandi, veðsali (Laugarásvideó ehf.) og stefndi að samkomulagi um að fjórar veðsettra eigna samkvæmt skuldabréfinu, þ.e. [...], [...], [...] og [...], yrðu seldar og söluandvirðinu ráðstafað til greiðslu skulda stefnanda samkvæmt skuldabréfinu og skuldbindingum Laugarásvideó ehf. gagnvart stefnda. Til samræmis við þetta var 35.571.513 krónum ráðstafað inn á skuld samkvæmt skuldabréfinu 11. september 2013, sem komst með því í skil.
9. Vanskil urðu á ný í október 2013 og var skuldabréfið gjaldfellt í framhaldinu. Frá því tímamarki var eftirfarandi innborgunum ráðstafað inn á skuldina og áfallinn kostnað: 3.892.170 krónum 19. mars 2015, en um var að ræða leiðréttingu samkvæmt lögum nr. 35/2014 um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána; 723.987 krónum 4. janúar 2016, í kjölfar uppgjörs vegna söluandvirðis veðsettrar eignar, [...], vegna nauðungarsölu þar sem stefndi var hæstbjóðandi, en gerðarþoli var Laugarásvideó ehf.; 70.000 krónum 17. maí 2016, en um var að ræða innborgun stefnanda til að fresta nauðungaruppboði; 10.515.054 krónum 25. september 2018, sem var uppgjör vegna söluandvirðis veðsettrar eignar, [...] í kjölfar nauðungarsölu þar sem stefndi var hæstbjóðandi, en Laugarásvideó ehf. var gerðarþoli; 33.363.831 krónum 20. maí 2020 var kr. ráðstafað inn á skuld skv. skuldabréfinu, sem var uppgjör vegna söluandvirðis veðsettrar eignar, [...] (50% eignarhluti), í kjölfar nauðungarsölu þar sem stefndi var hæstbjóðandi, en stefnandi var gerðarþoli; 26.909.955 krónum 18. nóvember 2020, sem var uppgjör vegna veðsettrar eignar, [...], sem stefndi leysti til sín úr þrotabúi Laugarásvideó ehf. með samkomulagi.
10. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda mun staða lánsins hafa verið 71.048.445 krónur 31. desember 2022.
11. Mál þetta var upphaflega höfðað 21. júlí 2021 og á ný 25. janúar 2022, en var vísað frá dómi í báðum tilvikum. Er málið nú höfðað þriðja sinni með breyttri kröfugerð.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

1. Stefnandi byggir á því að við útgáfu skuldabréfsins hafi verið í gildi lög nr. 121/1994 um neytendalán sem taki til lánsins. Í skilmálum skuldabréfsins sé kveðið á um heimild lánveitanda til að breyta vöxtum lánsins einhliða en þar sé ekkert fjallað um ástæður eða viðmið sem lögð verði til grundvallar við slíkar breytingar. Í skilmálunum sé mælt fyrir um að vextir skiptist í kjörvexti og vaxtaálag og tekið fram að bæði kjörvextir og álagið séu breytilegt í samræmi við ákvörðun stefnda hverju sinni. Málatilbúnaður stefnanda taki þannig til vaxtakjaranna í heild sinni sem samanstandi af þessum tveimur þáttum.
2. Stefndi hafi brotið gegn ákvæðum 2. mgr. 6. og 9. gr. þágildandi laga nr. 121/1994, um neytendalán, með því að tilgreina ekki í 2. tölulið í vaxtaendurskoðunarákvæði veðskuldabréfs stefnanda við hvaða aðstæður vextir breytist eða viðmið sem lögð verði til grundvallar slíkum breytingum og af því leiði að vaxtaskilmálinn hafi verið ólögmætur frá upphafi.
3. Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna hafi hvílt skylda á lánveitanda við gerð lánssamnings til að veita neytanda upplýsingar um vexti, en í 2. mgr. hafi verið tekið fram að ef breyta mætti lánskostnaði, afborgunum eða öðrum atriðum lánskjara á samningstímanum bæri lánveitanda að greina neytanda frá því við hvaða aðstæður breytingarnar gætu orðið. Í 9. gr. laganna hafi enn fremur verið kveðið á um upplýsingagjöf lánveitanda við samningsgerð ef samið væri um að vextir skyldu vera breytilegir. Þar segi: Skal þá greint frá vöxtum eins og þeir eru á þeim tíma sem upplýsingarnar eru gefnar, tilgreint skal með hvaða hætti vextirnir eru breytilegir og við hvaða aðstæður þeir breytast. Stefndi hafi hvorugu lagaboðinu fylgt. Skilmáli skuldabréfsins um ákvörðun vaxta mæli í engu fyrir um með hvaða hætti vextir lánsins séu breytilegir eða við hvaða aðstæður þeir breytist.
4. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 623/2016, sem laut að túlkun 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga um neytendalán, leiði brot gegn þessum lagafyrirmælum til þess að viðkomandi lánveitanda sé óheimilt að beita ákvæðum um breytilega vexti. Af því leiði að enginn gildur skilmáli sé í skuldabréfunum um ákvörðun vaxta en því megi jafna við þau tilvik sem falli undir 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu þar sem kveðið sé á um að vextir sem Seðlabanki Íslands birti samkvæmt 10. gr. laganna gildi ef vaxtafótur láns er ekki tiltekinn, sbr. ákvæði 18. gr. sömu laga. Af því leiði að stofnast hafi skylda af hálfu stefnda til þess að endurgreiða það sem hann hafi ranglega haft af stefnanda.
5. Í 1. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán hafi verið mælt fyrir um afleiðingar þess ef lántökukostnaður og vextir væru ekki tilgreindir í samningi, en í slíkum tilvikum hafi lánveitanda verið óheimilt að krefjast þeirra. Að öðru leyti færi um vexti af neytendalánum samkvæmt ákvæðum vaxtalaga. Af því megi ráða að reglum vaxtalaga um afleiðingar þess að ákvæði um vexti teljist ógilt hafi verið ætlað að gilda um lán sem þessi.
6. Horfa verði til þess að stefndi útbjó skuldabréfið og form samningsins og verði því að meta vafa um efni hans honum í óhag. Stefnandi hafi mátt treysta því að stefndi færi að lögum í þessu sambandi og hafi því ekki haft athugasemdir um vaxtaskilmálann.
7. Óheimilt sé að víkja frá ákvæðum laga nr. 121/1994 um neytendalán stefnanda í óhag, sbr. 24. gr. laganna. Sé það í samræmi við 14. gr. tilskipunar nr. 87/102/EBE.
8. Af framangreindu leiði að ógilda beri vaxtaákvæði skuldabréfsins að kröfu stefnanda samkvæmt hinni almennu reglu samningaréttar um að löggerningar sem fara gegn ófrávíkjanlegum lagareglum teljist ógildir. Lagareglunum sé ætlað að koma í veg fyrir að lánveitendur misnoti yfirburðastöðu sína gegn lántakendum.
9. Ennfremur sé byggt á ógildingarreglu á 36. gr. sbr. 36. gr. a-d laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga (sml.). Verulegur aðstöðumunur hafi verið á aðilum við samningsgerðina, stefnda í hag. Stefnandi hafi enga fjármála- eða lögfræðiþekkingu þótt hann hafi rekið vídeóleigu. Stefndi sé hins vegar fjármálafyrirtæki sem starfi á grundvelli opinbers leyfis og megi gera ríkar kröfur til hans um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð við lánveitinguna og ábyrgðartökuna, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1991, sbr. og meginreglu 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandi hafi treyst því að um lögmætan skilmála hafi verið að ræða sem stefndi hafi talið honum trú um að honum bæri að greiða eftir.
10. Þá beri stefndi sök á því að stefnandi hafi í krafti innheimtuaðgerða greitt án skyldu, en stefndi hafi mátt vita að vafi léki á um lögmæti kröfunnar, sbr. niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 623/2016 uppkveðnum 12. október 2017, en stefndi hafi ekki hirt um að laga sig að niðurstöðu Hæstaréttar.
11. Ef einhver skilmáli samningsins teljist ekki á skýru og skiljanlegu máli sé hann í raun ósanngjarn í skilningi laganna, sbr. 36. gr. b. laga nr. 7/1936, sbr. einnig 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994. Að sama skapi geti slík háttsemi ekki talist til góðra viðskiptahátta og sé til þess fallin að raska til muna jafnvæginu milli lánveitanda og lántaka og séu því skilmálar samningsins um vexti ósanngjarnir, sbr. 3.mgr. 36. gr. c. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 1. mgr. 3. gr. tilskipunar nr. 93/13/EBE.
12. Af framangreindu leiði að skilmálinn í 2. tl. skuldabréfsins um vexti sé ekki bindandi fyrir stefnanda, en að öðru leyti skuli samningurinn standa óhaggaður samkvæmt síðari málslið 3. mgr. 36. gr. c. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 1. mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE og 1. mgr. 36. gr. c. Óhjákvæmilegt sé að líta svo á að atvik svari til þess að samið hafi verið um vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir eru. Við þær aðstæður beri að greiða vexti samkvæmt 2. ml. 4 gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Sú niðurstaða falli að markmiði aðila sem semja um breytilega vexti, þar sem lántaki taki áhættuna af hækkandi vaxtastigi eins og bankinn, en geri samtímis ráð fyrir að njóta góðs af hagstæðri vaxtaþróun í framtíð.
13. Í þessu sambandi breyti engu að lánið hafi borið 6,1% vexti við lánveitingu, því vextir hafi átt að vera breytilegir. Ekki sé hægt að líta svo á að bréfið hafi verið með föstum 6,1% vöxtum, því umsamdir vextir hafi átt að vera breytilegir og báðir samningsaðilar tekið sömu áhættu af vaxtaþróun miðað við þá forsendu. Að miða eingöngu við 6,1% vexti sé í hag stefnda, sem samið hafi hinn ólögmæta skilmála.
14. Þá sé til þess að líta að vextir af verðtryggðum lánum bundnum vísitölu neysluverðs séu tiltölulega lágir þar sem verðbætur vegna verðtryggingar leggist ofan á og sé því ekki hægt að miða eingöngu við upphaflegu vexti veðskuldabréfsins sem hafi átt að breytast.
15. Stefnandi krefjist endurgreiðslu ofgreiddra vaxta úr hendi stefnda. Í samræmi við fyrirmæli 18. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, séu skuldabréfalán endurreiknuð eins og þau hefðu borið vexti sem Seðlabanki Íslands ákvarðar. Um hafi verið að ræða verðtryggt lán og sé því miðað við lægstu verðtryggðu vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laganna. B lögfræðingur- og kerfisfræðingur hafi annast útreikning dómkrafna stefnanda.
16. Í endurútreikningi sé tekið mið af greiðslum samkvæmt greiðsluyfirliti úr heimabanka stefnanda hjá stefnda. Við endurútreikninginn sé í grundvallaratriðum notuð sama reikniaðferð og stefndi notaði á sínum tíma til að endurreikna gengisbundin lán eftir fyrirmælum 18. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þó með tilliti til þess að þar sem um verðtryggt lán er að ræða sé miðað við svokallaða seðlabankavexti verðtryggðra lána í stað óverðtryggðra.
17. Þar sem vaxtatímabil í útreikningnum nemi ekki alltaf heilum mánuðum og nái stundum yfir lengri tímabil sé vaxtafótur hvers tímabils reiknaður sem meðaltal vaxta samkvæmt 2. ml. 4. gr. sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001, miðað við dagafjölda á tímabilinu, að teknu tilliti til 12. gr. sömu laga. Að sama skapi er vísitala neysluverðs til grundvallar útreikningi verðbóta reiknuð til þeirrar vísitölu sem á greiðsludegi samsvarar hlutfallslega sérstökum verðbótum innan mánaðar samkvæmt 3. mgr. 4. gr. reglna Seðlabanka Íslands um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár nr. 492/2001.
18. Samkvæmt endurreikningnum hafi lánið verið fullgreitt með innborgun 20. maí 2020.

    Samtals hafi 26.452.898 krónur verið ofgreiddar, að meðtöldum vöxtum og verðbótum á uppgjörskröfu, samkvæmt 18. gr. laga nr. 38/2001.

19. Varakröfu miðar stefnandi við að lánið verði endurreiknað frá útgáfudegi miðað við að upphaflegir 6,1% vextir teljist fastir vextir út lánstímann, en fyrningar gæti ekki að neinu leyti. Miðað við þessa forsendu hafi staða lánsins 18. nóvember 2020 verið sú að 2.071.051 krónur hafi verið ofgreiddar. Byggt sé á meginreglu kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár, enda hafi stefnandi greitt óréttmæta kröfu í góðri trú. Að öðru leyti sé byggt á sömu málsástæðum og fram komi til stuðnings aðalkröfu.
20. Kröfu um dráttarvexti styðji stefnandi við 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einnig 11. gr. laganna. Vaxta sé krafist frá 18. nóvember 2020 þegar síðasta innborgun hafi komið inn á lánið, en frá þeim tíma hafi lánið verið ofgreitt gagnvart stefnanda bæði í aðal- og varakröfu.
21. Um fyrningu byggir stefnandi á því að viðbótarfrestur samkvæmt 10. gr. laga nr. 150/2017 um fyrningu kröfuréttinda eigi við gagnvart honum. Hann hafi ekki haft nauðsynlega vitneskju um kröfuna fyrr en við endurútreikning B 1. júlí 2021. Fram til þess tíma hafi hann treyst því að stefndi sem sérfróður aðili í lánaviðskiptum stæði löglega að lánveitingunni. Vanþekking stefnanda á lagareglum um vaxtaskilmála í neytendalánum hafi verið eðlileg og afsakanleg. Tilgangur ákvæða fyrningarlaga um viðbótarfrest sé einmitt sá að afstýra ósanngjörnum afleiðingum af mistökum af þessu tagi. Af sömu ástæðu eigi sjónarmið um tómlæti ekki við í málinu.
22. Þá verði að túlka viðbótarfrest neytanda til endurkröfu ofgreiddra fjármuna, vegna óréttmætra samningsskilmála, með hliðsjón af tilskipun 93/13/EBE, sbr. 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar og 1. mgr. 7. gr. sem mæli fyrir um skyldu aðildarríkjanna til að koma í veg fyrir bindandi áhrif ósanngjarnra skilmála í neytendasamningum. Evrópudómstóllinn hafi túlkað framangreind ákvæði svo að tryggt skuli að neytendur geti, svo sem kostur er, krafist endurgreiðslu fjármuna sem ranglega hafa verið af þeim teknir. Ákvæði 10. gr. fyrningarlaga beri að túlka með hliðsjón af tilskipuninni þannig að viðbótarfrestur nái til neytenda sem skort hafa nauðsynlega vitneskju um rétt sinn til endurgreiðslu fjármuna sem þjónustuveitandi í yfirburðarstöðu hefur af honum haft.
23. Mál þetta hafi upphaflega verið höfðað 21. júlí 2021 og síðan tvívegis á ný eftir frávísun, en í bæði skiptin innan 6 mánaða frests samkvæmt 22. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 og séu því kröfur stefnanda ófyrndar.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

1. Stefndi mótmælir málsástæðum og málatilbúnaði stefnanda og krefst sýknu af öllum dómkröfum hans. Skuldabréf stefnanda hafi verið gefið út til Landsbanka Íslands hf. á árinu 2006 og framselt stefnda í október 2008. Í samræmi við grundvallarreglur fjármunaréttar um mótbárumissi skuldara, þegar viðskiptabréf eru annars vegar, sé ljóst að stefnandi geti að réttu lagi ekki byggt á mótbárum þeim sem um ræði gagnvart stefnda, enda eigi þær það sammerkt að teljast til veikra mótbára. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við umrædda skilmála af hálfu stefnanda fyrr en á árinu 2021 og stefnda hafi ekki verið kunnugt um slíkar mótbárur fyrr. Við gerð fyrrnefnds viðauka frá 16. mars 2011 hafi stefnandi engar athugasemdir gert við umrædda skilmála. Verði ekki fallist á framangreint sé m.a. byggt á því að skilmálar skuldabréfsins hafi verið í samræmi við þau lagaákvæði sem vísað sé til í stefnu og uppfylli þær kröfur sem af þeim megi réttilega leiða. Í skuldabréfinu og öðrum upplýsingum til stefnanda hafi komið fram þær upplýsingar sem áskildar hafi verið þannig að stefnanda hafi verið fært að bera saman mismunandi lánategundir og taka upplýsta ákvörðun um að gangast undir þær skuldbindingar sem um ræddi. Geti skilmálar skuldabréfsins um breytilega vexti því ekki talist óskýrir, ólögmætir, ósanngjarnir eða andstæðir góðri viðskiptavenju, þannig að ógildingu varði.
2. Verði hins vegar fallist á með stefnanda að um ólögmæta og ógilda skilmála sé að ræða byggi stefndi á því að réttaráhrifin séu önnur en haldið sé fram í stefnu, meðal annars hvað varði beitingu vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, auk þess sem stefndi geri athugasemdir við útreikning dómkrafna stefnanda.
3. Málatilbúnaði stefnanda er lúti að upplýsingaskyldu samkvæmt 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán sé mótmælt. Af hálfu stefnda sé á því byggt að í umræddu skuldabréfi og þeim upplýsingum sem stefnanda hafi verið veittar í aðdraganda lántökunnar, hafi stefnanda verið veittar þær upplýsingar um hina breytilegu vexti sem leiða megi af lögum um neytendalán að teknu tilliti til eðlis máls. Þannig hafi komið fram hverjir vextirnir hafi verið á þeim tíma sem upplýsingarnar voru gefnar, að vextirnir væru breytilegir, þar með talið að þeir gætu hækkað eða lækkað á lánstímanum, og að breytingarnar yrðu í samræmi við almennar vaxtaákvarðanir Landsbanka Íslands hf. á hverjum tíma. Jafnframt hafi verið kveðið á um að heimilt væri að færa lánið á milli vaxtaflokka. Í þessu sambandi hafi verið vísað til breytinga á fjárhagsstöðu og endurgreiðslumöguleikum útgefenda, breytinga á kjörvaxtakerfi bankans eða ef aðrar aðstæður gæfu tilefni til. Í skuldabréfinu hafi þannig komið fram að það bæri breytilega vexti, þ.e. kjörvexti, auk vaxtaálags samkvæmt kjörvaxtaflokki 2. Vísað hafi verið til vaxtatöflu Landsbanka Íslands hf., er kynnt hafi verið stefnanda og birt á vefsíðu bankans og uppfærð við hverja vaxtaákvörðun. Samkvæmt vaxtatöflu sem í gildi hafi verið við útgáfu skuldabréfsins hafi kjörvextir verðtryggðra skuldabréfalána verið 4,6% og vaxtaálagið 1,5%, samtals 6,1%. Í 2. tl. skuldabréfsins síðan komið fram hvenær væri heimilt að hækka eða lækka vexti, þ.m.t. vaxtaálag, þ.e. hvenær sem er á lánstímanum en m.t.t. endurgreiðsluskilmála skuldabréfsins sé ljóst að breytingar á vöxtum hafi örast getað átt sér stað mánaðarlega. Í 3. tl. skuldabréfsins hafi síðan komið síðan fram hvernig stefnanda yrði tilkynnt um breytingar á vöxtum og hvaða úrræði hann hefði vildi hann ekki una breytingunni.
4. Að mati stefnda gefi orðalag tilvitnaðra ákvæða laga um neytendalán, lögskýringargögn eða lögskýringarsjónarmið, þar með talið eðli máls, ekki tilefni til að ætla að aðrar eða ítarlegri upplýsingar hafi verið nauðsynlegar en leiða af efni umrædds skuldabréfs. Verði meðal annars ekki ráðið að útskýra hafi átt hvaða viðmið séu höfð til hliðsjónar og hvernig þeim sé beitt til þess að ákvarða eða reikna út vexti, eins og fram komi af hálfu stefnanda. Að minnsta kosti verði ekki talið að slíkur skortur hafi verið á upplýsingagjöf í skuldabréfinu eða að öðru leyti þannig að geti leitt til ógildingar, svo sem krafist sé. Í þessu sambandi sé áréttað að þess sé ekki getið af hálfu stefnanda hvað það sé nánar sem á skorti í umræddum skilmálum. Aðeins sé fullyrt í stefnu að í skilmálunum sé ekkert fjallað um ástæður, viðmið eða aðstæður, án þess að nánar sé útskýrt hvað hafi þurft að koma nánar fram í því sambandi að mati stefnanda. Í þessu sambandi sé áréttað að hinir umþrættu skilmálar séu ekki sambærilegir þeim sem deilt hafi verið um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 623/2016. Loks beri að líta til þess að eftirlitsaðilar, Neytendastofa og Fjármálaeftirlitið, hafi ekki séð ástæðu til að gera athugasemdir við þessa skilmála um breytilega vexti sem um ræði hér.
5. Stefndi telji að vaxtaákvarðanir á lánstíma skuldabréfsins hafi verið í samræmi við það sem lög bjóða varðandi breytingar á vöxtum. Samantekt um vaxtabreytingar á lánstíma umþrætts skuldabréfs sem liggi fyrir í málinu sýni hvað hafi búið að baki ákvörðunum um vaxtabreytingar sem hafi verið í samræmi við skilmála skuldabréfsins. Þar með og jafnframt teljist vaxtaákvarðanir hafa verið vel ígrundaðar, rökstuddar, málefnalegar, forsvaranlegar og í samræmi við góða viðskiptahætti og venjur, en ekki handahófskenndar, ómálefnalegar eða teknar af geðþótta eða án gildrar ástæðu eins og virðist lagt til grundvallar í stefnu. En þar verði ekki séð að byggt sé á því af hálfu stefnanda að einstaka vaxtaákvarðanir á lánstíma hafi ekki verið í samræmi við skilmála skuldabréfsins, hvort sem verið hafi í tíð Landsbanka Íslands hf. eða stefnda.
6. Horfa beri fyrst og fremst til laga um neytendalán við mat á því hvort skilmálar skuldabréfsins teljist ólögmætir og ógildir. Teljist þeir vera í samræmi við lögin sé ekki unnt að telja þá allt að einu ólögmæta, ógilda eða ógildanlega, samkvæmt 36. gr., sbr. 36. gr. c, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða á öðrum grundvelli ef því er að skipta. Í þessu sambandi vísist til hliðsjónar til dóma Hæstaréttar í málum nr. 160/2015 og nr. 243/2015.
7. Stefndi byggi jafnframt á því að skilmálar skuldabréfsins um breytilega vexti, að teknu tilliti til annarra upplýsinga til stefnanda, uppfylli kröfur 36. gr., sbr. 36. gr. c, laga nr. 7/1936. Verði þannig að leggja til grundvallar að skilmálarnir teljist ekki ósanngjarnir eða andstæðir góðri viðskiptavenju, hvort sem litið sé til efnis skuldabréfsins, stöðu samningsaðilanna, atvika við samningsgerðina eða atvika sem síðar hafi komið til, sbr. 36. gr., eins og því ákvæði beri að beita samkvæmt 36. gr. c. Að því er sérstaklega varði 36. gr. c, sbr. jafnframt 36. gr. b, verði að mati stefnda að líta svo á að ekki sé ástæða til að líta svo á að skilmálar skuldabréfsins stríði gegn góðum viðskiptaháttum eða raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila, stefnanda í óhag. Í þessu tilliti beri og að horfa til þess að vaxtabreytingar stefnda á grundvelli umræddra skilmála geti ekki talist ósanngjarnar í skilningi 36. gr., sbr. 36. gr. c, og ekki sé á því byggt af hálfu stefnanda. Því sé ekki tilefni til ógildingar. Framhjá því verði ekki horft að stefnandi hljóti að teljast á almennan mælikvarða athugull og varkár neytandi, en öðru hafi ekki verið borið við af hans hálfu. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi ekki áttað sig á þýðingu þeirra upplýsinga sem fram hafi komið í skilmálum skuldabréfsins, eða upplýsingagjöf stefnda að öðru leyti, og mögulegum áhrifum þeirra á fjárhagslega hagsmuni stefnanda. Því sé til að mynda ekki haldið fram í stefnu að stefnandi hefði ekki gefið út umrætt skuldabréf ef hann hefði fengið aðrar eða ítarlegri upplýsingar um hina breytilegu vexti. Í þessu sambandi verði einnig að horfa til þess að lán með breytilegum vöxtum hafi tíðkast hér á landi um langa tíð. Af þeim sökum verði að miða við að athugulir og varkárir neytendur hafi góða þekkingu á því hvað felist í slíkum lánum og breytilegum vöxtum og hvað hafi almennt áhrif á vaxtabreytingar. Af þessu leiði að stefnandi teljist hafa verið í góðri stöðu til að meta skilmála skuldabréfsins og möguleg áhrif þeirra sem hann krefjist nú ógildingar á. Þá verði að horfa til þess við mat í samræmi við 36. gr. og 36. gr. c að vextir lánsins tóku bæði breytingum til hækkunar og lækkunar á lánstímanum, auk þess sem engin skylda kvað á um breytingu á vöxtunum heldur hafi formlega verið um heimildarákvæði að ræða. Því leiði engin sanngirnisrök til ógildingar skilmálanna samkvæmt því lagaákvæði.
8. Því sérstaklega mótmælt að í því felist að engum gildum ákvæðum sé til að dreifa í skuldabréfinu um breytilega vexti ef fallist verði á málatilbúnað stefnanda um ógildi samningsskilmála skuldabréfsins. Því sé mótmælt sem og útreikningi um meinta oftekna vexti sem stefnandi styðji kröfur sínar við. Þetta ógildi myndi ekki leiða til þess að ákvæði skuldabréfsins um upphaflega umsamda eða ákvarðaða vexti og vaxtaálag, samtals 6,1% ársvexti, teldist jafnframt ógilt. Slíkt leiði heldur ekki af 18. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu, almennum reglum fjármunaréttar eða öðrum réttarheimildum.
9. Stefnandi hafi heldur ekki byggt á því að hinir upphaflegu vextir sem slíkir séu eða hafi verið ósanngjarnir, ólögmætir eða ógildir, heldur eingöngu skilmálar skuldabréfsins um breytingar á vöxtum og vaxtaálagi. Skilmálar skuldabréfsins um upphaflega, og um leið umsamda/ákvarðaða vexti og álag hafi efnislegt og efnanlegt sjálfstæði frá hinum meintu ógildu skilmálum um breytingar á vöxtum. Í þessu tilliti sé þess einnig sérstaklega að gæta að samkvæmt skilmálum skuldabréfsins, sem stefnandi sé útgefandi að, hafi engin skylda hvílt á stefnda til að breyta (hækka eða lækka) upphaflega umsömdum/ákvörðuðum vöxtum, heldur sé þvert á móti um heimildarákvæði að ræða. Þá sé ekki heldur um það að ræða að engir vextir hafi verið tilgreindir, sem almennt sé skilyrði þess að vextir samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu komi til álita, sbr. og 14. gr. laga um neytendalán. Af því leiði að ef fallist sé á að 2. töluliður skuldabréfsins feli í sér ólögmæta og ógilda skilmála um breytingar á vöxtum hafi skuldabréfin með réttu átt að bera hina upphaflegu vexti, samtals 6,1%. Atvik og aðstæður séu þannig með gerólíkum hætti í máli þessu andspænis þeim sem voru til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 sem stefnandi vísi til um beitingu 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu.
10. Þá sé einnig á því byggt að endurgreiðslukröfur vegna meintra ofgreiðslna séu fyrndar en fyrningarfrest beri að reikna frá þeim degi er hver greiðsla um sig hafi átt sér stað en almennur fyrningarfrestur sé fjögur ár, sbr. 1. mgr. 2. gr. og 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, sem eigi við um þær kröfur sem stofnast hafi eftir gildistöku laganna 1. janúar 2008. Stefnandi byggi ekki á því að honum hafi verið heimilt að skuldajafna „ofgreiðslum“ með afturvirkum hætti á grundvelli ex tunc sjónarmiða. Stefndi mótmæli því í öllu falli að stefnandi geti nú með einhliða ákvörðun miðað útreikning sinn við að ofgreiddir vextir séu dregnir frá höfuðstól skuldabréfsins þegar hver greiðsla hafi verið innt af hendi (ex tunc réttaráhrif). Þótt réttaráhrif skuldajöfnuðar geti samkvæmt almennum reglum kröfuréttar talist afturvirk þegar um samrættar kröfur er að ræða gildi það eðli máls samkvæmt ekki þegar kröfuréttarsambandið er liðið undir lok eins og hér hátti til samkvæmt málatilbúnaði stefnanda. Að öðrum kosti myndu engar fyrningarreglur gilda um endurheimtukröfur sem ekki hafi verið talin raunin. Ekki sé unnt að fallast á með stefnanda að 10. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda um viðbótarfrest eigi hér við þannig að unnt væri að leggja til grundvallar að stefnanda hefði skort nauðsynlega þekkingu um kröfuna eða skuldarann.
11. Samkvæmt útreikningi stefnda miðað við framangreindar forsendur um að upphaflegir vextir haldi sér og meintar ofgreiðslur fyrir júlí 2017 teljist fyrndar, teljist stefnandi einungis hafa ofgreitt vexti að fjárhæð 24.907 krónur.
12. Jafnvel þótt horfa ætti til þess að miða bæri við vexti samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu sé kröfugerð stefnanda og útreikningi hennar mótmælt. Stefndi byggir á því að ef fallist verði á það með stefnanda að rétt sé að miða við 4. gr. vexti, þá eigi það einungis við um grunnvexti umrædds skuldabréfs, en ekki hið upphaflega og umsamda vaxtaálag (1,50%). Hvers konar endurgreiðslukröfur stefnanda yrðu þannig að miða við að skuldbindingin hefði borið 4. gr. vexti að viðbættu umsömdu vaxtaálagi. Horft sé hér til þess að vaxtaálag hafi sérstaklega verið tilgreint í umræddu skuldabréfi, aðgreint frá grunnvöxtum, og að málatilbúnaður og athugasemdir stefnanda lúti fyrst og fremst að skilmálum umrædds skuldabréfs um breytingar á grunnvöxtum, en ekki vaxtaálagi. Í þessu sambandi sé jafnframt horft til þess, og byggt á því, að stefnanda hafi aldrei staðið til boða hjá Landsbanka Íslands hf., stefnda eða öðrum lánveitanda, lán með 4. gr. vöxtum eingöngu, þ.e. án vaxtaálags. Stefndi byggi ennfremur á því að endurgreiðslukrafa stefnanda vegna meintra ofgreiðslna miðað við útreikning samkvæmt 5. mgr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu teljist fyrndar að því marki sem til slíkra ofgreiðslna hafi komið meira en fjórum árum áður en fyrra mál stefnanda var höfðað, í júlí 2021, það er fyrir júlí 2017. Ákvæði 5. mgr. 18. gr. ryðji ekki almennum fyrningarreglum úr vegi enda ekki kveðið á um slíkt í lögunum. Niðurstaða útreiknings á þessari forsendu leiði til þess að endurkrafa stefnanda myndi nema 3.922.513 krónum. Í þessum efnum sé einnig áréttað að útreikningar stefnanda séu jafnframt órökréttir þar sem við þá útreikninga sé miðað við að meintum ofgreiðslum sé ráðstafað inn á gjalddaga lánanna en fyrir liggi samkvæmt almennum reglum kröfuréttar að ráðstafa eigi meintum ofgreiðslum inn á kröfuna á greiðsludegi ef hann er annar en gjalddagi.
13. Verði ekki fallist á með stefnda að rétt sé að miða við 4. gr. vexti auk vaxtaálags, leggi stefndi jafnframt fram útreikninga miðað við sömu forsendur og að framan greinir, en þannig að 1,5% vaxtaálagi sé ekki bætt við 4. gr. vexti. Niðurstaða þeirra útreikninga sé að stefnandi hafi „ofgreitt“ vexti að fjárhæð 8.933.581 krónur.
14. Verði þrátt fyrir framangreint fallist á reikniaðferð og forsendur stefnanda, þ.e. að skuldbindingin skuli bera 4. gr. vexti án vaxtaálags og án tillits til fyrningar, og að endurútreikningur skuli framkvæmdur með þeirri aðferð sem stefnandi byggi á, leggi stefndi fram eigin útreikninga, er byggja á sömu reikniaðferð og útreikningar stefnanda. Niðurstaða þeirra útreikninga stefnda, án tillits til fyrningar, er að stefnandi teljist hafa ofgreitt lægri fjárhæð en samkvæmt aðalkröfu og útreikningum stefnanda.
15. Dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælir stefndi sérstaklega þar sem beita eigi grundvallarreglu 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu um að ef ekki hafi verið samið um gjalddaga kröfu sé heimilt að reikna dráttarvexti frá þeim degi þegar mánuður er liðinn frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara um greiðslu. Í því ljósi standi ekki rök til að krefja um dráttarvexti fyrr en mánuði eftir þingfestingu.

Niðurstaða

1. Í máli þessu krefst stefnandi aðallega að ógiltir verði skilmálar skuldabréfs er hann gaf út til stefnda, er lúta að heimildum stefnda til að breyta vöxtum skuldabréfsins, og honum verði endurgreiddur mismunur á fjárhæð greiddra vaxta og útreiknaðri fjárhæð miðað við að skuldabréfið hefði borið lægstu vexti á nýjum almennum verðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum sem Seðlabanki Íslands ákveður á grundvelli 2. málsliðar 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Byggt er á að miðað við þessar forsendur hefði skuldabréfið verið uppgreitt 20. maí 2020.
2. Stefndi hefur krafist sýknu, annars vegar á grunni málsástæðu um mótbárumissi skuldara og hins vegar á þeim grundvelli að málatilbúnaður stefnanda eigi ekki við rök að styðjast.
3. Verður fyrst vikið að kröfu stefnda um sýknu vegna mótbárumissis skuldara vegna framsals skuldabréfs stefnanda til stefnda. Stefndi hafi verið grandlaus viðtakandi skuldabréfsins fyrir framsal þegar Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun um að bréfið yrði framseld stefnda 9. október 2008 ásamt öllum öðrum eignum Landsbanka Íslands hf. hverju nafni sem þær nefndust.
4. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins er ekki meðal dómskjala málsins en efni hennar í þessu tilliti hefur áður komið til kasta dómstóla, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 348/2013 frá 21. nóvember 2013. Tilefni þess máls var málatilbúnaður stefnda um mótbárumissi lántaka sem byggði á því að hafa ofgreitt forvera stefnda er hann greiddi upp lán bundið ólögmætri gengistryggingu. Sá dómur hefur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála.
5. Fram kemur í dóminum að samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi öllum eignum Landsbanka Íslands hf. verið ráðstafað til stefnda, sem ekki væru sérstaklega undanskildar, sem og tryggingaréttindi sem tengdust kröfum bankans. Þá hafi verið kveðið á um að stefndi tæki frá og með 9. október 2008 við starfsemi Landsbanka Íslands hf. er tengdist hinum framseldu eignum. Í ákvörðuninni hafi jafnframt verið tekið fram að tilgreindar skuldir Landsbanka Íslands hf. skyldu yfirteknar af stefnda. Í dómi Hæstaréttar hafi þess verið getið að í ákvörðuninni væri ekki unnt að finna því stoð að endurkröfur á hendur Landsbanka Íslands hf. vegna ofgreiðslu lána ættu að flytjast til stefnda. Ekkert lægi fyrir um framsal slíkra krafna til stefnda og endurkrafa vegna ofgreiðslu skuldabréfalánsins sem þar um ræddi gæti því ekki beinst gegn stefnda en það lán hafði verið greitt upp með nýju yfirdráttarláni í tíð forvera stefnda. Á hinn bóginn var komist að þeirri niðurstöðu að vegna 1. mgr. 17. gr. laga um neytendalán sem giltu um lögskiptin, eins og í því máli sem hér er til úrlausnar, gæti gagnaðili stefnda sem neytandi haldið uppi sömu mótbárum við hann og upphaflegan eiganda yfirdráttarlánsins sem var ógreitt er ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var tekin. Var talið að engin rök stæðu til þess að láta aðra reglu en þá sem fram komi í 17. gr. gilda um áhrif tilfærslu kröfuréttinda til stefnda þrátt fyrir að sú ráðstöfun hefði verið gerð með stjórnvaldsákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Því öðlaðist gagnaðili stefnda í tilvitnuðu dómsmáli endurkröfu á hendur honum í samræmi við meginreglu kröfuréttar. Áréttað var sérstaklega í dómi Hæstaréttar að ráðstöfun lánsins til stefnda væri reist á 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem þá var í gildi, og að samkvæmt almennum reglum um aðilaskipti að kröfuréttindum hefði stefndi ekki öðlast rýmri rétt á hendur lántaka þess máls með þeirri ráðstöfun en forveri hans hefði notið og lántakinn þannig haldið öllum mótbárum gegn kröfunni.
6. Í máli því sem hér er til úrlausnar er ekkert upplýst um að stefndi hafi fullnægt skilyrði 18. gr. laga um neytendalán til þess að honum sé tækt að beita fyrir sig mótbárumissi samkvæmt reglum um viðskiptabréf en áskilið er samkvæmt lagaákvæðinu að setja þurfi sérstaka tryggingu til að kröfuhafa sé það tækt. Verður stefnda því ekki vörn í þeim reglum þegar af þeirri ástæðu.
7. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og í ljósi þess að í máli þessu er tekist á um gildi ákvæða skuldabréfs sem stefndi hefur yfirtekið frá forvera sínum, eins og í tilvitnuðum dómi, verður ekki séð að rök standi til að fallast á málatilbúnað stefnda um sýknu vegna mótbárumissis og verður honum því hafnað.
8. Hvað efnislegan ágreining aðila snertir byggir stefnandi á að efni 2. töluliðar skilmála stefnda í skuldabréfi stefnanda fari í bága við ákvæði 9. gr. laga um neytendalán sem voru í gildi er lán stefnanda var tekið í janúar 2006. Í því lagaákvæði sé kveðið á um heimild til að hafa vexti lána að nokkru eða öllu leyti breytilega en þá að því tilskildu að greint væri frá vöxtum eins og þeir væru á þeim tíma sem upplýsingarnar væru gefnar og tilgreint með hvaða hætti þeir væru breytilegir og við hvaða aðstæður þeir breyttust.
9. Í skuldabréfinu sem stefnandi gaf út er því fullnægt að vextirnir voru tilgreindir eins og þeir voru á útgáfudegi bréfsins. Samtals námu þeir 6,1% og samanstóðu af kjörvöxtum verðtryggðra lána í öðrum flokki, 4,6%, auk 1,5% vaxtaálags.
10. Á hvern hátt tilgreint var hvernig vextirnir væru breytilegir og við hvaða aðstæður þeir breyttust sagði á hinn bóginn einungis í skuldabréfinu að Landsbanka Íslands hf. væri heimilt hvenær sem væri á lánstímanum að hækka eða lækka framangreinda vexti, þar með talið vaxtaálag, í samræmi við vaxtaákvarðanir bankans á hverjum tíma og/eða færa lánið á milli vaxtaflokka, svo sem ef breytingar yrðu á fjárhagsstöðu og endurgreiðslumöguleikum útgefanda, ef breytingar yrðu á kjörvaxtakerfi bankans eða aðrar aðstæður gæfu tilefni til.
11. Til viðbótar þessum upplýsingum í skuldabréfinu um heimildir til breytinga vaxtanna gerði stefndi nánari grein fyrir því hvernig þessar heimildir hafa verið nýttar til vaxtabreytinga í samantekt sem dagsett er 26. apríl 2022. Þar er rakið að gætt hafi verið samræmis við breytingar á vöxtum lánanna við breytingar á vöxtum verðtryggðra lána hjá stefnda á hverjum tíma, en fylgni hafi verið á milli verðtryggðra vaxta af inn- og útlánum hjá stefnda, auk þess sem taldar voru upp aðstæður sem leitt hefðu til breytinga vaxta, meðal annars fjármagnskostnaður bankans, vextir Seðlabanka Íslands, verðbólguþróun og afleiddir raunstýrivextir Seðlabankans.
12. Samkvæmt efni skuldabréfsins sjálfs gátu vextirnir þannig breyst til hækkunar eða lækkunar, annað hvort í samræmi við ákvarðanir bankans eða vegna flutnings lánsins milli lánaflokka. Tilgreint var síðan að tilefni sem leitt gæti til þessara breytinga gæti falist í aðstæðum sem lytu að stefnendum, fjárhagsstöðu þeirra og endurgreiðslumöguleikum, eða ef kjörvaxtakerfi bankans yrði breytt og loks ef aðrar aðstæður gæfu tilefni til en ekki var tilgreint hverjar þær aðstæður væru.
13. Á lánstímanum þróuðust vextir lánsins þannig að frá upphaflega umsömdum vöxtum samkvæmt skuldabréfinu, 6,1%, hækkaði forveri stefnda vextina umtalsvert og munu þeir hæst hafa verið 10,3% í desember 2007 til febrúar 2009, en eftir það farið smám saman lækkandi niður í 6,2% í maí 2019, lækkað síðan niður í 5,8% frá júní 2019 til nóvember 2020, en þá hækkað á ný og verið 6,3% á útgáfu degi stefnu 14. desember 2022. Að meðaltali voru vextirnir samkvæmt framangreindu hærri en umsamdir vextir í upphafi.
14. Engar skriflegar tilkynningar liggja fyrir í málinu frá stefnda eða forvera hans um þessar vaxtabreytingar. Því er ekkert upplýst um að tilefni einstakra hækkana hafi verið tilgreint í samræmi við samningsskyldu stefnda samkvæmt 3. tölulið skilmála skuldabréfsins. Í því ljósi verður að leggja til grundvallar að stefndi og forveri hans hafi ekki gert stefnanda sérstaklega grein fyrir forsendum þessara breytinga með ítarlegri hætti en leiddi af efni skuldabréfsins.
15. Er í þessu sambandi einnig litið til þess að stefndi hefur upplýst að þrátt fyrir mikla leit hafi ekki fundist nein gögn er lágu til grundvallar lánveitingunni, svo sem lánsumsókn stefnanda eða greiðsluáætlun, sem almennt séu til staðar í aðdraganda lánveitinga. Stefnandi hefur byggt á því að honum hafi hvorki verið kynnt greiðsluáætlun né önnur gögn um vænta þróun lánsins með tilliti til vaxta og afborgana. Stóð það stefnda, og forvera hans, sem lánastofnunar nær að tryggja varðveislu þessara gagna og verður hann að bera hallann af því að þau hafi ekki fundist. Verður lagt til grundvallar að ósannað sé að stefnanda hafi verið kynnt þessi gögn sérstaklega.
16. Með hliðsjón af framanrituðu er ekki til annars að líta en framsetningar í skuldabréfinu sjálfu við mat á því hvort upplýsingagjöf stefnda hafi samrýmst 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga um neytendalán.
17. Þegar títtnefndir skilmálar skuldabréfs stefnda eru gaumgæfðir verður ekki hjá því komist að álykta að þeir veiti lántakendum takmarkaðar upplýsingar um hvað leitt geti til breytinga á vöxtunum. Blasir við að upplýsingagjöf þurfi að vera ríkulegri og markvissari en leiðir af skilmála skuldabréfsins. Sú upptalning sem getur að líta í 2. tölulið þeirra verður ekki talin fullnægjandi til þess að ráða megi af skilmálanum við hvaða aðstæður vextirnir gætu breyst.
18. Í skilmálanum kemur fram að breytingar geti orðið í samræmi við almennar vaxtaákvarðanir Landsbanka Íslands hf. á hverjum tíma og vegna aðstæðna stefnanda með tilliti til greiðslugetu og fjárhagsstöðu. Hins vegar er ekki tilgreint við hvaða aðstæður almennar vaxtaákvarðanir taki breytingum eða með hvaða hætti breytingar á fjárhagsstöðu stefnanda kunni að hafa áhrif á vaxtakjörin. Að mati dómsins er þessi tilvísun það almenn og óljós að örðugt er fyrir almennan neytanda að átta sig með góðu móti á þýðingu hennar. Þá er tilvísun sem felst í orðunum aðrar ástæður gefa tilefni til algjörlega óafmörkuð og opin. Til þessarar heimildar hefur stefndi vísað sérstaklega í þeim tilgangi að skjóta stoðum undir ákvarðanir sínar um breytingar á vöxtum skuldabréfsins. Raunin er á hinn bóginn sú að tilvitnuð orð veita enga leiðbeiningu um tilefni eða ástæður þess að stefndi breytti vöxtunum. Þannig liggur í raun fyrir að stefnda hefði verið tækt að breyta vöxtum skuldabréfsins af hvaða ástæðu sem er algerlega að eigin geðþótta í krafti þessarar óafmörkuðu heimildar. Þótt vissulega megi vænta þess að samkeppni á lánamarkaði veiti stefnda aðhald almennt er í raun ekkert aðhald fólgið í skilmálanum sem slíkum. Framangreint orðalag fullnægir ekki kröfum um eðlilegt gagnsæi og fyrirsjáanleika þannig að almennum lántakanda væri ljóst hvers vænta mætta um þróun vaxtakjara.
19. Af framangreindu leiðir og í ljósi þess að 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán er sérstaklega ætlað að standa vörð um réttindi neytenda í lánsviðskiptum, eins og þeim réttindum er til dæmis lýst í aðfaraorðum í frumvarpi til laga nr. 30/1993 um neytendalán, en þau lög voru endurútgefin sem lög nr. 121/1994, óbreytt að þessu leyti, verður því slegið föstu að skilmáli skuldabréfsins sé ósamrýmanlegur tilvitnuðum lagaákvæðum, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 623/2016 frá 12. október 2017.
20. Stefnandi hefur byggt á því að það væri ósanngjarnt í skilningi 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að byggja á skilmálanum sem slíkum vegna þessa ágalla og því bæri að endurgreiða honum ofgreidda vexti. Það að skilmálinn sé orðaður með ólögmætum hætti feli í sér ósanngirni í skilningi 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi byggir aftur á móti á því að stefnandi þurfi að sýna fram á líkindi fyrir því að því að skilmálinn væri ósanngjarn eða hefði leitt til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir hann sem myndi leiða til endurgreiðslu eða bótagreiðslna. Sýna þyrfti fram á að kjör þau sem stefnandi hefði sætt væru önnur og lakari en annarra á markaði.
21. Kjarni ágreinings aðila að fenginni þeirri niðurstöðu að orðalag skilmála skuldabréfs stefnanda sé í ósamræmi við 9. gr. laga um neytendalán, sbr. 36. gr. a-d í lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, lýtur þannig að mati á því til hvers sú niðurstaða leiði, hvort ógilda eigi skilmálann og hvaða afleiðingu það hafi ef komist sé að þeirri niðurstöðu.
22. Því hefur ítrekað verið slegið föstu að samningsákvæði verði ekki dæmd ógild eða þau ógilt nema slíkri afleiðingu verði fundin stoð í almennum reglum samningaréttar, einkum III. kafla laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í málum nr. 213/2012 frá 29. nóvember 2012 og nr. 190/2017 frá 18. október 2018. Í því máli sem hér er til úrlausnar reynir í þessu sambandi einkum á ákvæði 36. gr. og 36. gr. c í lögum samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.
23. Við mat á því hvort það geti talist ósanngjarnt af stefnda í skilningi þessara lagaákvæða að bera fyrir sig hinn umþrætta skilmála í skuldabréfi stefnanda er til þess að líta að ekkert liggur fyrir í málinu um að stefnandi hafi borið skarðari hlut frá borði en aðrir lántakendur stefnda eða lántakendur hjá öðrum fjármálafyrirtækjum ef því er að skipta. Í raun og veru byggir málatilbúnaður stefnanda að mati dómsins á því að formbrot hafi átt sér stað sem ekkert liggi fyrir um að hafi leitt til skerðingar á hagsmunum hans umfram annarra. Stefndi aflaði matsgerðar undir rekstri málsins, sem meðal annars var ætlað að sýna fram á þróun vaxta á Íslandi og samræmi í þróun vaxtakjara stefnda við vaxtakjör á markaði almennt, þ.m.t. vaxtakjör samkeppnisaðila stefnda. Af hálfu stefnanda voru ekki gerðar athugasemdir við niðurstöður matsmanns, en hins vegar á því byggt að þær hefðu ekki þýðingu í málinu. Skilmáli lánsins væri eftir sem áður ófullnægjandi og stefndi hefði ekki sýnt fram á að það hefði ekki haft áhrif á töku ákvörðunar stefnanda um að stofna til þeirrar fjárskuldbindingar sem í skuldabréfinu fólst. Er fallist á sjónarmið stefnanda hvað þetta varðar.
24. Stefndi hefur vísað til þess að við sanngirnismat samkvæmt 36. gr. samningalaga verði að horfa til þess að stefnanda hafi verið heimilt að greiða upp skuldina í heild eða að hluta án uppgreiðslugjalds, en stefndi hafi enga sambærilega heimild haft þrátt fyrir að um sé að ræða lán til 25 ára. Að mati dómsins er ekki hald í þessu sjónarmiði stefnda. Til þess er að líta að stefndi hafði í hendi sér að breyta vöxtum lánsins, en ekki stefnandi og því hafði binditími lánsins takmarkaðri áhrif á hagsmuni stefnda, en stefnanda. Í málinu liggur heldur ekkert fyrir um að stefnanda hafi staðið til boða endurfjármögnun skuldarinnar. Þá átti stefnandi rétt á því að stefndi stæði fyrir sitt leyti við lögmæta skilmála gagnkvæms lánasamnings þeirra, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 623/2016.
25. Verður því slegið föstu að það sé stefnda að færa sönnur á að fullnægjandi upplýsingar í skilmála skuldabréfsins um forsendur breytinga á vaxtakjörum lánsins, sem raun ber vitni að voru umtalsverðar, hefðu ekki getað haft áhrif á töku ákvörðunar stefnanda um að stofna til þeirrar fjárskuldbindingar sem í skuldabréfinu fólst, sbr. til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 190/2017. Á þetta sérstaklega við í ljósi þeirrar neytendaverndar sem lögfestingu 36. gr. a–d var ætlað að tryggja en með lögfestingunni var tilskipun ráðsins nr. 93/13/EBE, innleidd í íslensk lög, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Efnisákvæði þeirrar tilskipunar hafa verið túlkuð af Evrópudómstólnum í þessu tilliti, sbr. til dæmis efnisgreinar nr. 70–72 í máli nr. C-26/13 frá 30. apríl 2014 þar sem því var slegið föstu að skilmálar verði að vera gegnsæir, ekki nægi að orðin sem slík séu skiljanleg heldur verði að vera unnt að átta sig á inntaki samningsskilmála. Af þessum ástæðum er því óhjákvæmilegt að láta vanrækslu stefnda á því að láta forsendur mögulegra vaxtabreytinga koma skýrt fram í skilmálanum valda því að ekki verði byggt á skilmála skuldabréfsins um heimildir stefnda til að breyta vöxtum lánsins heldur verði þeim vikið til hliðar hvað þá heimild snertir. Ósanngjarnt sé með vísan til 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að stefnandi hafi verið bundinn við skilmála þennan um breytingu vaxta.
26. Stefnandi byggir á því að verði skilmáli um heimild stefnda til að breyta vöxtum skuldabréfsins talinn ógildur eigi það að leiða til þess í krafti 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu að vextir verði reiknaðir á grundvelli 4. gr. sömu laga. Síðarnefnd lagagrein felur meðal annars í sér að ef hundraðshluti vaxta er ekki tiltekinn skuli vextir vera jafnháir vöxtum sem Seðlabankinn ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum verðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Af hálfu stefnanda er skírskotað til dóma í svonefndum gengistryggingarmálum þessum málatilbúnaði til stuðnings, þ.e. að vextirnir sem tilgreindir eru í skuldabréfinu séu svo órjúfanlega tengdir ákvæðum skuldabréfsins um að þeim megi breyta að ekki sé unnt að byggja á vöxtunum á neinn hátt þegar heimildinni til að breyta þeim hefur verið vikið til hliðar.
27. Ekki verður fallist á þennan málatilbúnað. Við þessar aðstæður sýnist einboðið að lánssamningi stefnanda verði breytt á grundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þannig að miðað verði við að lán hans hafi borið 6,1% vexti allan lánstímann. Stefnandi samdi sérstaklega um þau vaxtakjör við útgáfu skuldabréfsins. Að auki verður að árétta að þótt stefndi hafi haft heimild til að breyta vöxtunum á lánstímanum fól það ekki í sér að honum væri það skylt. Eins liggur ekkert fyrir um að forveri stefnda hafi gefið stefnanda það til kynna að ef til slíkra vaxtabreytinga kæmi yrðu þær stefnanda hagfelldar til lækkunar. Var það enda raunin miðað við samhljóm í málatilbúnaði beggja aðila að vextirnir voru að meðaltali hærri en 6,1% á lánstímanum. Verða þeir vextir því lagðir til grundvallar, sbr. einnig til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 623/2016 frá 12. október 2017 og nr. 672/2012 frá 24. apríl 2013 en í þeim dómum var því slegið föstu að upphaflegir vextir skyldu standa í tilvikum þar sem umsamin heimild til að breyta vöxtum taldist ekki lögmæt.
28. Að mati dómsins er stefnanda ekki hald í því að skírskota til svonefndra gengislánadóma málstað sínum til stuðnings um að beita eigi vöxtum samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Aðstæður voru þar ólíkar eins og til dæmis kemur fram í dómi Hæstaréttar nr. 471/2010 frá 16. september 2010. Grundvöllur þess að ekki varð byggt á ákvæðum lánasamninga um gengistryggingu í því máli sem Hæstiréttur leysti úr byggði ekki á ógildingarákvæðum III. kafla laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, heldur meðal annars á því að gengistrygging stríddi gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum laga um vexti og verðtryggingu. Að auki hefðu vextir í því tilviki verið tengdir beint við vexti á millibankamarkaði í London af lánum í þeim myntum sem hin ógilda gengistrygging miðaðist við. Fullljóst þótti að slík vaxtakjör hefðu ekki komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu lánsins enda lánið eftirleiðis í íslenskum krónum. Af þessum sökum þótti hvorki unnt að styðjast við fyrirmæli um vexti í lánasamningi óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak þar sem LIBOR-vextir hefðu aldrei verið til af lánum í íslenskum krónum á millibankamarkaði í London.
29. Slík nálgun að beitt yrði vöxtum samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu myndi ekki gefa raunsanna mynd af réttarsambandi aðila. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að umsamið vaxtaálag, sem var hluti af vaxtakjörum skuldabréfsins, hafi stuðst við málefnaleg rök sem engar forsendur eru til að líta framhjá, líkt og í raun er lagt til grundvallar í aðalkröfu stefnanda. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að aðstæður hans hafi breyst á lánstímanum þannig að rök stæðu til að lækka vexti sérstaklega á þeim grunni, til dæmis þannig að settar væru viðbótartryggingar af hans hálfu, heldur urðu þvert á móti ítrekuð vanskil á láninu.
30. Þá liggur fyrir að stefnandi andæfði í engu skyldu sinni til að greiða þá breytilegu vexti sem stefndi krafði hann um fyrr en í júlí 2021 er 15 ár voru liðin frá útgáfu skuldabréfsins. Á því er byggt af hálfu stefnda að með þessum framgangsmáta hafi stefnandi sýnt af sér slíkt tómlæti að hann hafi fyrirgert hugsanlegum rétti til endurgreiðslu.
31. Ekki verður fallist á framangreinda málsástæðu enda hefur verið komist að þeirri niðurstöðu í öðrum tilvikum að skylda lánveitanda til endurgreiðslu á grundvelli 5. mgr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu leiði til þess að lántaki hafi ekki fyrirgert rétti sínum á grundvelli tómlætis, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 672/2012 sem áður var vísað til.
32. Á hinn bóginn liggur fyrir að fyrning í máli þessu var ekki rofin fyrr en með höfðun fyrra dómsmáls stefnanda 21. júlí 2021. Engar forsendur eru til að fallast á málatilbúnað stefnenda um að lengdur fyrningarfrestur eigi að gilda samkvæmt 10. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda. Ágallar á skuldabréfi stefnanda hafa í raun blasað við honum allan tímann þannig að staðreyndir málsins máttu vera honum ljósar en vanþekking á lögum er ekki réttlætingarástæða sem kemur í veg fyrir fyrningu í málinu. Breytir staða stefnanda sem neytanda því ekki.
33. Allar fjárhæðir sem stefnandi hefði átt rétt á fyrir 21. júlí 2017 eru þannig fyrndar, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, enda hvergi að því vikið í 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu að aðrar fyrningarreglur gildi um slíkar endurgreiðslur en endranær.
34. Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi sýknaður af aðalkröfu stefnanda um greiðslur sem taka mið af endurreikningi á grundvelli 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá fyrsta gjalddaga í febrúar 2006, samkvæmt 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu sem leitt hefði til þess að skuld samkvæmt skuldabréfinu hefði verið uppgreidd 20. maí 2020 og að allar greiðslur frá þeim tíma hafi verið ofgreiðslur og því endurkrefjanlegar.
35. Eftir stendur varakrafa stefnanda um endurgreiðslu í samræmi við útreikning á grundvelli þess að litið verði svo á að umsamdir 6,1% vextir hafi verið fastir vextir út lánstímann. Dómurinn hefur þegar fallist á fyrningu fjárhæða sem stefnandi hefði átt rétt á fyrir 21. júlí 2017 og verður því ekki byggt á útreikningi stefnanda sem miðar við að fyrningar gæti ekki. Í málinu hefur stefndi hins vegar lagt fram útreikning miðað við fasta 6,1% vexti og fyrningu fjárhæða fyrir 21. júlí 2017, en samkvæmt honum telst stefnandi hafa ofgreitt vexti að fjárhæð 24.907 krónur. Í ljósi niðurstöðu dómsins um fyrningu verður framangreindur útreikningur stefnda lagður til grundvallar og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 24.907 krónur.
36. Stefnandi krefst greiðslu dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 18. nóvember 2020 en eins og hér stendur á þykir rétt að stefndi greiði stefnanda dráttarvexti frá þeim degi er stefnandi höfðaði mál á hendur honum til heimtu endurkröfu vegna ofgreiddra vaxta af skuldabréfinu, 21. júlí 2021, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna.
37. Í ljósi niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda hluta af málskostnaði hans eins og í dómsorði greinir, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við ákvörðun málskostnaðar er litið til efnis og umfangs málsins og þess að niðurstaða dómsins byggist á varakröfu stefnanda, sem tekin er til greina að hluta til.
38. Þórður Heimir Sveinsson lögmaður flutti málið fyrir stefnanda og Andri Andrason lögmaður fyrir stefnda.

    Hlynur Jónsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við málinu 1. september sl. en hafði engin afskipti af því fram til þess tíma.

Dómsorð:

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda, Gunnari Jósefssyni, 24.907 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. júlí 2021 til greiðsludags.

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda 1.700.000 krónur í málskostnað.

Hlynur Jónsson