Dómstólaleit

Dómur

Mál þetta, sem var dómtekið 16. maí 2023, er höfðað 14. desember 2020, af A, […], á hendur Sjúkratryggingum Íslands, […], Reykjavík, og íslenska ríkinu. Undir rekstri málsins var það fellt niður á hendur íslenska ríkinu án kostnaðar.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála nr. […]/2017, kveðinn upp […] 2018, verði felldur úr gildi og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 12.104.500 krónur með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. ágúst 2021 til 30. nóvember 2022, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda um skaðabætur og að kröfu stefnanda um að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. […]/2017 verði felldur úr gildi verði vísað frá dómi. Til vara krefst stefndi þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað.

I

Málsatvik

Stefnandi hefur glímt við […] frá því á unglingsárum og var fyrsta innlögn hans inn á […] árið 1988. Var hann ítrekað lagður inn á […] til ársins 1992 þegar jafnvægi náðist loks á sjúkdómsástand hans, meðal annars með […]lyfjameðferð.

Stefnandi var í eftirliti á göngudeild […] Landspítalans, fyrst um sinn hjá B [lækni], árin 1996–2006, og síðan hjá C árin 2006–2009. Eftirliti með stefnanda lauk hins vegar þegar C hætti störfum hjá Landspítala – háskólasjúkrahúsi í lok árs 2009. Áður en C hætti störfum ávísaði hann til stefnanda stórum skammti af […] sem stefnandi tók samkvæmt fyrirmælum þar um.

Stefnandi var í reglulegum blóðrannsóknum, þar sem fylgst var með […]- og gaukulsíunarhraða nýrna hans, til 10. október 2006. Engin slík mæling var hins vegar gerð frá þeim tíma til mars 2011 en þá leitaði stefnandi til heimilislæknis síns með ýmis líkamleg einkenni.

Þann 6. júní 2011 sendi heimilislæknir stefnanda beiðni um blóðrannsókn þar sem […] [mældist] vægt hækkað við síðustu mælingu í mars sl. 14,4 [1,4] og kreatinin hækkað 128 og minnkaði hann jafnframt […] skammt stefnanda. Í framhaldi af þeim mælingum var pantaður tími í ómun á nýrum stefnanda og lágu niðurstöðu fyrir þann 15. júlí 2011. Hægra nýrað reyndist vera minna en það vinstra og voru stöku cystur í báðum nýrum.

Með tilvísun, dags. 21. júlí 2011, sendi heimilislæknir stefnanda hann til D nýrnalæknis. Eftir skoðun var greining D sú að orsök nýrnasjúkdóms matsbeiðanda væri [sjúkdómsgreining] á grunni […]meðferðar. Matsbeiðandi var einnig greindur með [sjúkdómsgreining].

Um mitt ár 2014 var stefnandi alfarið látinn hætta að taka […] lyfið […].

Með umsókn, dags. 28. nóvember 2015, sótti stefnandi um bætur úr sjúklingatryggingu vegna afleiðinga rangrar lyfjaávísunar og skorts á eftirliti með lyfjameðferð hjá [sérfræði lækni] stefnanda, C. Stefndi, Sjúkratryggingar Íslands, hafnaði bótaskyldu með ákvörðun, dags. 29. maí 2017, á þeim grundvelli að líklegasta skýring á nýrnaskemmdum stefnanda væri langtíma […] meðferð. Þá taldi stefndi að ekki yrði fundið að læknismeðferð [sérfræði læknisins]. Með vísan til þessa taldi stefndi því að skilyrði 2. og 3. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu væru ekki uppfyllt. Þessi niðurstaða stefnda var kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála þann 29. ágúst 2017 og lá úrskurður nefndarinnar fyrir þann […] 2018, sbr. mál nr. […]/2017. Niðurstaða nefndarinnar var sú að ekki hefði verið tilhlýðilega fylgst með styrk […] í blóði stefnanda og nýrnastarfsemi hans á tímabilinu október 2006 til mars 2011. Sú væga skerðing á nýrnastarfsemi sem uppgötvaðist þegar mælingar hófust á ný árið 2011 var ekki metin af þeirri gráðu að sérfræðingur í nýrnalækningum teldi þörf á að hætta […] meðferð, heldur nægði að minnka skammt lyfsins til að blóðstyrkur […] héldist innan meðferðarmarka. Nýrnastarfsemin hélt hins vegar áfram að versna og um mitt ár 2014 var […]meðferðinni hætt til að forða frekari nýrnaskemmdum og lokastigsnýrnabilun. Úrskurðarnefndin taldi orsök nýrnabilunar vera langvarandi […]meðferð en að skortur á eftirfylgni með stefnanda hefði ekki verið orsök þess að nýrnabilunin kom til hjá honum og fór síðar versnandi. Með vísan til 3. mgr. 3. gr. laga um sjúklingatryggingu nr. 111/2000 voru skilyrði bótaskyldu samkvæmt 2. gr. sömu laga ekki talin uppfyllt.

Undir rekstri málsins aflaði stefnandi matsgerðar E prófessors og F, sérfræðings í lyf- og nýrnalækningum, og er hún dagsett 18. júní 2022. Niðurstaða þeirra var sú að nýrnabilun og kalkkirtilsvandamál stefnanda mætti rekja til […]meðferðar hans. Þeir töldu hins vegar þær afleiðingar sem stefnandi glímir við ekki vera af völdum ófullnægjandi eftirlits með honum á árunum 2006 til 2011. Sögðu þeir jafnframt að þótt almennt væri talið að 15–20% sjúklinga sem tækju […] að staðaldri fengju væga versnun á nýrnastarfsemi hefði stefnandi hlotið alvarlegri fylgikvilla af meðferðinni, nánar tiltekið lokastigsnýrnabilun. Tíðni hennar hjá sjúklingum á […]meðferð væri lægri en 1,5% þannig að hún væri bæði sjaldgæf og þungbær.

Matsmenn sögðu að ekki væri unnt að tala um eiginlegan stöðugleikapunkt í tilviki stefnanda þar eð tjón hans hefði orðið smám saman auk þess sem búast mætti við að heilsu hans færi enn hrakandi. Töldu þeir að gera mætti ráð fyrir að innan tveggja ára yrði miski matsbeiðanda af völdum umrædds sjúkdóms orðinn 80 stig. Varanlega örorku töldu þeir vera 40%.

Í kjölfar þess að matsgerðin var lögð fram uppfærði stefnandi dómkröfur sínar í málinu og felldi málið niður gegn íslenska ríkinu. Féll stefnandi þannig frá því að meintur eftirlitsskortur af hálfu [sérfræðilæknis] á Landspítala – háskólasjúkrahúsi hefði orsakað nýrnabilun og kalkkirtilsvandamál hans.

II

Málsástæður stefnanda:

Stefnandi byggir á því að tjónið skuli bætt með vísan til 4. tl. 2. gr.laga. nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Samkvæmt því ákvæði sé bótaréttur fyrir hendi í þeim tilvikum sem tjón hlýst af meðferð og fylgikvilli er þess eðlis að ósanngjarnt sé að sjúklingur þoli það bótalaust. Tíðni lokastigsnýrnabilunar hjá sjúklingum á […]meðferð sé undir 1,2% þannig að það sé sjaldgæft og þungbært að greinast með hana. Hafi því stefnandi ekki getað gert ráð fyrir að verða fyrir umræddu tjóni.

Stefnandi telur engum vafa undirorpið að tjón hans falli undir viðmiðunarreglur ákvæðisins til þess að geta talist bótaskylt, þ.e. tjón hans sé það mikið að ósanngjarnt sé að hann þurfi að þola það bótalaust. Telur stefnandi ljóst að lyfjameðferð geti fallið undir ákvæðið eins og hver önnur læknismeðferð. Hann sé með nýrnabilun á lokastigi og kalkkirtilsvanda auk þess sem líkamleg geta hans sé skert til frambúðar. Um sé að ræða mikið heilsutjón fyrir stefnanda og tjónið sé þess eðlis að telja verði það ósanngjarnt ef hann fær það ekki bætt.

Stefnandi telur að takmörkunarregla 3. mgr. 3. gr. laga nr. 111/2000 eigi ekki við um tjón hans. Tjónið verði ekki rakið til eiginleika lyfsins […] heldur hafi verið um að ræða einstaklingsbundna svörun stefnanda við lyfinu. 98,5% notenda lyfsins fái ekki þau einkenni sem stefnandi sé að kljást við.

Stefnandi mótmælir þeirri málsástæðu stefnda að krafa hans sé fyrnd. Hann hafi ekki haft vitneskju um eða átt að hafa vitneskju um tjón sitt fjórum árum áður en hann sótti um bætur 28. nóvember 2015. Telur stefnandi að ekki hafi verið á færi leikmanns að ráða í þær greiningar sem settar voru fram á þeim læknisfræðilegu gögnum sem fyrir hafi legið fyrir þann tíma. Staðreyndin sé sú að […]meðferð hafi ekki verið hætt fyrr en árið 2014. Þá hafi það verið niðurstaða matsmanna að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sínu smám saman og þeir hafi sett skurðpunkt á matsfundi 30. ágúst 2021.

Stefndi bendir á að samkvæmt 2. mgr. 5. gr. um sjúklingatryggingu nr. 111/2000 nemi hámarksfjárhæð fyrir einstakt tjónsatvik 5.000.000 króna og breytist fjárhæðin miðað við 1. janúar ár hvert í samræmi við vísitölu neysluverðs. Þann 1. janúar 2021 hafi fjárhæðin uppreiknuð numið 12.104.500 kr. og sé það höfuðstóll stefnufjárhæðarinnar. Sé upphafsdagur útreiknings skaðabótavaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 miðaður við 30. ágúst 2021, enda marki sú dagsetning það tjón stefnanda sem og upphafsdag metinnar örorku.

Málsástæður stefnda:

Stefndi byggir sýknukröfu sína á 1. mgr. 19. gr. laga um sjúklingatryggingu nr. 111/2000. Samkvæmt þeirri grein fyrnist kröfur um bætur samkvæmt lögunum þegar fjögur ár séu liðin frá því að tjónþoli fékk eða mátti fá vitneskju um tjón sitt. Bendir stefndi á að í blóðprufu í mars 2011 hafi komið í ljós að […]gildi væri 1,4. Í framhaldi af myndrannsókn hafi heimilislæknir stefnanda vísað honum til nýrnalæknis. Í læknabréfi hans, þann 6. september 2011, komi fram að stefnandi hafi verið greindur með [sjúkdómsgreining] vegna langvarandi […]notkunar. Samkvæmt samskiptaseðli frá 29. september 2011 hafi heimilislæknir stefnanda útskýrt niðurstöðuna fyrir stefnanda og veitt honum ráðleggingar. Þá hafi stefnandi verið upplýstur um kalkkirtilsvandamál 7. nóvember 2011. Samkvæmt stefnu hafi stefnandi sótt um bætur úr sjúklingatryggingu með umsókn dagsettri 28. nóvember 2015 og hafi sú umsókn var móttekin af stefnda 4. janúar 2016. Hafi þá verið liðin fjögur ár frá því að stefnandi hafi fengið eða mátti hafa fengið vitneskju um tjón sitt. Hafi krafa stefnanda um bætur úr sjúklingatryggingu því verið fyrnd við móttöku hennar 4. janúar 2016. Þar sem krafa stefnanda um skaðabætur sé fyrnd hafi stefnandi ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála verði felldur úr gildi. Beri því að vísa þeirri kröfu frá dómi.

Stefndi byggir á því að líklegustu skýringuna á nýrnaskemmdum stefnanda megi rekja til rúmlega tveggja áratuga notkunar hans á […]lyfinu […]. Stefndi bendir á að lyfið hafi hjálpað stefnanda verulega enda lítið um alvarlegar […] á tímabilinu frá 1992 til 2014. Þá sé jafnframt ljóst að […] stefnanda hafi farið versnandi eftir að notkun lyfsins var hætt þegar nýrnaskemmdir stefnanda versnuðu. Um sé að ræða þekkta fylgikvilla slíkrar meðferðar. Talið sé að 15–20% sjúklinga sem taka […]lyf að staðaldri glími við nýrnafylgikvilla. Um sé að ræða aukaverkun lyfs sem teljist ekki vera bótaskyld skv. 3. mgr. 3. gr. laga nr. 111/2000. Bendir stefndi á að óumdeilt sé að […] sé heppilegasta og áhrifaríkasta lyfið sem notað sé við […], þrátt fyrir þekktar aukaverkanir.

Varðandi kröfufjárhæð mótmælir stefnandi því að hún miðist við 1. janúar 2021. Rétt væri að miða við tjónsdag, sem hafi verið í síðasta lagi árið 2011, en þá hafi hámarksfjárhæð bóta samkvæmt 5. gr. laga nr. 111/2000 numið 8.977.273 kr.

III

Niðurstaða:

Dómurinn fellst ekki á það með stefnda að krafa stefnanda um skaðabætur sé fyrnd. Þegar litið er til gagna málsins verður ekki séð að stefnandi hefði getað gert sér grein fyrir mögulegu bótaskyldu tjóni fyrr en í fyrsta lagi þegar hann var látinn hætta að taka lyfið […]. Er það í samræmi við framburð vitnisins og dómkvadda matsmannsins F fyrir dómi. Umrædd ákvörðun, um að stefnandi hætti að taka fyrrgreint lyf, var tekin í október 2014. Þá mátti stefnanda í raun ekki vera ljóst að nýrnaskemmd hans við þann tímapunkt myndi þróast yfir í lokastigsnýrnabilun. Af málsgögnum að dæma hefur stefnandi líklega fyrst gert sér grein fyrir því þegar niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna í málinu lá fyrir í júní 2022. Er í öllu falli ljóst, að mati dómsins, að krafa stefnanda var ekki fyrnd þegar hann sótti um bætur úr sjúklingatryggingu með umsókn sem barst stefnda 4. janúar 2016.

Í 2. gr. laga um sjúklingatryggingu nr. 111/2000 kemur fram að bætur skuli greiða án tillits til þess hvort einhver ber skaðabótaábyrgð samkvæmt reglum skaðabótaréttarins, enda megi að öllum líkindum rekja tjónið til einhvers eftirtalinna atvika. Eru síðan í framhaldinu talin upp í fjórum töluliðum tiltekin atvik sem falla þar undir og kemur fram í fjórða tölulið að svo eigi við um tjón sem hlýst af meðferð eða rannsókn, þ.m.t. aðgerð, sem ætlað er að greina sjúkdóm og tjónið er af sýkingu eða öðrum fylgikvilla sem er meiri en svo að sanngjarnt sé að sjúklingur þoli það bótalaust. Kemur síðan fram í ákvæðinu að annars vegar skuli líta til þess hve tjón sé mikið og hins vegar til sjúkdóms og heilsufars sjúklings að öðru leyti. Þá skuli taka mið af því hvort algengt sé að tjón verði af meðferð eins og þeirri sem sjúklingur gekkst undir og hvort eða að hve miklu leyti gera hafi mátt ráð fyrir að hætta væri á slíku tjóni. Í 3. mgr. 3. gr. laganna kemur síðan fram að bætur samkvæmt lögunum greiðist ekki ef rekja má tjón til eiginleika lyfs sem notað er við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð nema þegar um sé að ræða klínískar lyfjarannsóknir á mönnum, án bakhjarls, samkvæmt staðfestingu viðkomandi heilbrigðisstofnunar.

Eins og rakið hefur verið hér að framan hlaut stefnandi lokastigsnýrnabilun sem ljóst er, að mati dómsins, að verði rakin til langtíma […]meðferðar við [sjúkdómi] hans. Kemur fram í fyrirliggjandi matsgerð að tíðni lokastigsnýrnabilunar hjá sjúklingum á […]meðferð sé lægri en 1,5%. Kemur þar einnig fram að lokastigsnýrnabilun vegna […]meðferðar sé því bæði sjaldgæf og þungbær. Kom fram hjá vitnunum og matsmönnunum E og F fyrir dómi að stefnandi hafi ekki getað gert ráð fyrir að verða fyrir svo sjaldgæfum fylgikvilla lyfsins sem raun bar vitni. Þá kom fram það mat þeirra að ekki væri unnt að segja að svo sjaldgæf svörun við lyfinu og sjaldgæft tjón vegna þess yrði rakið til eiginleika viðkomandi lyfs heldur væri frekar um að ræða einstaklingsbundna svörun stefnanda við lyfinu.

Þegar litið er til þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að lokastigsnýrnabilun sú sem stefnandi glímir við falli undir það að vera tjón sem hlýst af meðferð og að tjónið sé vegna fylgikvilla sem, þegar litið er til þess hversu alvarlegt tjónið er og hversu sjaldgæft það er, sé meira en svo að sanngjarnt sé að stefnandi þoli það bótalaust, í skilningi 4. tl. 2. gr. laga nr. 111/2000. Þá er það niðurstaða dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmanni, að umrætt tjón stefnanda verði ekki rakið til eiginleika lyfsins í skilningi 3. mgr. 3. gr. laga nr. 111/2000, þar sem um afar sjaldgæfan fylgikvilla lyfsins sé að ræða, heldur sé það að rekja til einstaklingsbundinnar svörunar stefnanda við lyfinu. Stendur því umrædd 3. mgr. 3. gr. laganna ekki í vegi fyrir því að bætur verði greiddar stefnanda vegna umrædds tjóns hans.

Með vísan til alls sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að fallast á kröfu stefnanda um að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála nr. […]/2017, kveðinn upp […] 2018, verði felldur úr gildi. Þá er og fallist á að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 12.104.500 krónur með þeim vöxtum og dráttarvöxtum sem stefnandi krefst. Er þá miðað við matsfund 30. ágúst 2021 sem þá dagsetningu sem ekki var frekari bata að vænta eins og matsmenn gerðu í matsgerð sinni þar sem ekki er um eiginlegan stöðugleikapunkt að ræða. Ekki standa rök til þess að miða við árið 2011 í þessu samhengi, eins og stefndi byggir á, enda liggur fyrir að tjón stefnanda, þ.e. lokastigsnýrnabilun, hafði ekki orðið á þeim tíma. Af þessari niðurstöðu leiðir að ekki er fallist á kröfu stefnda um að kröfu stefnanda verði vísað frá dómi.

Stefnandi í málinu hefur gjafsókn samkvæmt gjafsóknarleyfi, dagsettu 20. október 2020. Krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Útlagður kostnaður stefnanda er 1.256.996 krónur samkvæmt málskostnaðarreikningi. Með vísun til úrslita málsins og til 1. mgr. 130. gr. og 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða málskostnað sem renni í ríkissjóð. Er fjárhæð hans ákveðin 3.356.996 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun Björgvins Þórðarsonar lögmanns sem þykir, að teknu tilliti til umfangs málsins og með hliðsjón af tímaskýrslu lögmannsins, hæfilega ákveðin 2.100.000 krónur.

Björn Þorvaldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Hólmfríði Grímsdóttur héraðsdómara og Daníel Ásgeirssyni, nýrna- og hjartalækni.

Dómsorð:

Úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála nr. […]/2017, kveðinn upp […] 2018, er felldur úr gildi. Stefndi, Sjúkratryggingar Íslands, greiði stefnanda, A, 12.104.500 krónur með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. ágúst 2021 til 30. nóvember 2022, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6.gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði 3.356.996 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun Björgvins Þórðarsonar lögmanns, 2.100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Björn Þorvaldsson Hólmfríður Grímsdóttir Daníel Ásgeirsson --------------------- --------------------- ---------------------- Rétt endurrit staðfestir: Héraðsdómur Reykjavíkur 12.7.2023