Dómstólaleit

Með lögum var L sf. veitt heimild til að reisa og reka Kárahnjúkavirkjun. L sf. hlaut öll tilskilin leyfi vegna virkjunarinnar á árunum 2002 og 2003 og hófust framkvæmdir vegna hennar síðastgreint ár. Með samningi 13. desember 2005 framseldu eigendur vatnsréttinda á vatnasvæði virkjunarinnar, þ. á m. S o.fl., réttindi sín í vatnsföllum á svæðinu til L sf., og skyldi réttarstaða þeirra samkvæmt samningnum að öllu leyti vera jafngild því að réttindin hefðu verið tekin eignarnámi. Á grundvelli samningsins var matsnefnd skipuð til að ákvarða umfang og verðmæti vatnsréttindanna og lauk hún störfum með úrskurði 22. ágúst 2007. S o.fl. höfðuðu dómsmál í því skyni að hnekkja niðurstöðu matsnefndarinnar um verðmæti vatnsréttindanna og reistu málatilbúnað sinn meðal annars á tveimur matsgerðum dómkvaddra manna. Talið var að sönnunargildi úrskurðar matsnefndarinnar væri ekki ríkara en matsgerða dómkvaddra manna sem lægju fyrir í málinu, heldur yrðu gögnin metin að verðleikum eftir því sem á reyndi. Vísað var til meginreglu íslensks réttar um eignarrétt landeiganda á vatni fyrir landi hans, þ. á m. fallréttindum, og að sá réttur nyti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar þannig að bætur kæmu fyrir skerðingu slíkra réttinda. Af dómaframkvæmd leiddi að bótaréttur væri ekki takmarkaður við tjón af töku vatns sem landeigandi er þegar byrjaður að hagnýta og að verðmæti gætu verið fólgin í vatnsréttindum þótt það væri einungis á valdi fárra að nýta slík réttindi. Til þess var vísað að við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta yrði beitt einum þriggja mælikvarða við að staðreyna fullar bætur, mælikvörðum söluverðs, notagildis eða enduröflunarverðs. Málsaðilar voru sammála um að síðastgreindur mælikvarði ætti ekki við og Hæstiréttur taldi að mælikvörðum söluverðs og notagildis yrði ekki beitt afbrigðalaust, heldur yrði að hafa hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem lögð hefðu verið til grundvallar mati fallréttinda hér á landi frá því farið var að vinna raforku úr vatnsafli. Var þar meðal annars vísað til ákvörðunar bóta fyrir fallréttindi Blöndu í tilefni af byggingu Blönduvirkjunar. Þar hefði verið lagt til grundvallar að greiða skyldi fullt verð fyrir vatnsréttindi og miða bæri við fjárhagslegt tjón rétthafa en ekki ávinning orkufyrirtækis. Þá bæri að líta til stærðar og hagkvæmni virkjunar, samanburðar við aðra virkjunarkosti, dreifikerfi og markaðar fyrir orku sem framleidd yrði, og taka yrði tillit til hlutfalls milli verðs vatnsréttinda og stofnkostnaðar virkjunar, auk sérhags sem draga bæri frá bótum samkvæmt lögum. Þessi sjónarmið gæfu raunhæfa mynd af því hvernig nálgast mætti verðmat fallréttinda þannig að fullar bætur kæmu fyrir. Ekki var talið unnt að líta til sérálits í úrskurði matsnefndarinnar og heldur ekki matsgerðar dómkvaddra manna, sem byggði á svonefndri samningaleikjafræði, með vísan til þess að þær ættu sér ekki stoð í viðurkenndum matssjónarmiðum að íslenskum rétti. Þá þótti ekki verða byggt á annarri matsgerð dómkvaddra matsmanna, þar sem hún byggði á atriðum sem ýmist gerðust eftir viðmiðunartímamark við ákvörðun eignarnámsbóta eða höfðu ekki orðið. Talið var að matsnefnd sú sem starfað hafði á grundvelli samnings aðila hefði í öllum aðalatriðum lagt réttan grundvöll að niðurstöðu sinni um fullar bætur til vatnsréttindahafa. Var fallist á með héraðsdómi að leggja til grundvallar þá niðurstöðu úrskurðarins 22. ágúst 2007 að hóflegt væri að ákvarða bætur á þeirri forsendu að grunnverðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar væru 1,4% af áætluðum stofnkostnaði virkjunarinnar eða 1.540 milljónir króna.