Dómstólaleit

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að hluti landsvæðis sem eigendur jarðanna Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár í Eyjafjarðarsveit töldu vera innan merkja þeirra væri þjóðlenda í afréttareign eigenda þeirra jarða en að öðru leyti væri deilusvæðið háð beinum eignarétti þeirra. Fyrir Hæstarétti kröfðust I o.fl. þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þann hluta landssvæðisins varðaði, sem talið hafði verið þjóðlenda í afréttareign þeirra og að viðurkennt yrði að þar væri enga þjóðlendu að finna. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og tiltekið að þar væri syðst getið Villingadals en norðurmerki Torfufells lægju að Torfufellsá sem félli að hluta um hann. Vísaði rétturinn til þess að ekki yrði ráðið af Landnámabók um hugsanlegt nám á landi sem nú teldist innan merkja Torfufells, Hólsgerðis og Úlfár eða lægi fyrir sunnan þau. Þá var gerð grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum auk þess sem rakin voru landamerkjabréf frá árinu 1889 fyrir jarðirnar. Talið var að í raun hefði bréfið fyrir Úlfá eitt vægi varðandi merki þeirrar jarðar eða eftir atvikum allra jarðanna þriggja til suðurs á því svæði sem deilt væri um í málinu. Þar kæmi fram að merki jarðarinnar til suðurs fylgdu Hafrá „til fjallsbrúnar“ en að vestan réði „fjallsbrúnin.“ Að teknu tilliti til úrskurðar óbyggðanefndar og krafna málsaðila yrði að líta svo að fjallsbrúnin, sem fylgja ætti Hafrá til, væri við upptök árinnar og þar með við vatnaskil. Engar heimildir væru í málinu til stuðnings því að merki hefði að réttu lagi átt að liggja sunnar en eigendur jarðanna hefðu lýst þeim sjálfir í landamerkjabréfunum frá 1889. Þá var jafnframt litið til þess að í bréfunum hefði hvergi verið vikið að því að suðurmerki jarðanna hefðu átt að fylgja mörkum sýslna eða sveitarfélaga. Mörkin sem óbyggðanefnd hefði ákveðið milli eignarlands jarðanna og þjóðlendu hafi fylgt vatnaskilum eða legið sunnan við þau. Í ljósi þessa var Í sýknað af kröfum I o.fl.

S o.fl. kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Nýjabæjarafréttur í Akrahreppi í Skagafirði væri þjóðlenda í afréttareign þeirra. Var krafan á því reist að landsvæðið væri eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að sakarefnið í málinu væri ekki hið sama og fjallað hafði verið um í dómi réttarins í máli nr. 128/1967 þar sem Í hefði ekki verið aðili að því máli, dómkröfur hefðu verið annars eðlis og landsvæðið, sem eldra málið hefði tekið til, hefði einungis verið hluti af landinu sem félli innan þeirra merkja Nýjabæjarafréttar sem miðað væri við í máli þessu. Hefði dómurinn því ekki þau áhrif sem um ræddi í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en á hinn bóginn hefði hann fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greindi, þar til það gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Vísaði Hæstiréttur til þess að af gögnum málsins og af heiti jarðarinnar Nýjabæjar einu og sér yrði ályktað að hún væri ekki frá elstu tíð byggðar, en talið hefði verið að frá 14. öld hefði verið bær þar sem hann síðan hefði staðið uns jörðin hefði farið í eyði á 19. öld. Þá yrði ekkert ráðið af gögnum málsins hvort land kynni að einhverju leyti að hafa verið numið sunnan Hvítár og stofnað þannig til beins eignarréttar yfir því, en þau útilokuðu á hinn bóginn ekki að svo kynni að hafa verið. Það gerði gróðurfar í Austurdal heldur ekki, þótt löng og torsótt leið til byggða mælti gegn því að land þar hefði verið numið til eignar. Austan við dalinn, þar sem væri meginhluti landsins innan Nýjabæjarafréttar, væri á hinn bóginn víðáttumikil og lítt gróin háslétta og yrði að ætla af staðháttum einum að líkur stæðu gegn því að stofnað hefði verið til beins eignarréttar yfir því landi með námi. Ekki var fallist á með S o.fl. að kaupbréf frá árinu 1464 og afsal frá 1564, er bæði vörðuðu Nýjabæ, styddu kröfur þeirra um að landsvæðið hefði verið háð beinum eignarrétti. Loks var talið að í gögnum málsins um eigendaskipti að Nýjabæ og Ábæ, aðliggjandi jörð norðan við Nýjabæ, allt frá 15. öld, væri hvergi að sjá vísbendingu um að réttindi eigenda þeirra yfir Nýjabæjarafrétti hefðu verið önnur en til hefðbundinna nota til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að öllu þessu virtu ásamt því að S o.fl. hefðu ekki að öðru leyti fært fram gögn sem hnekktu sönnunargildi fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í staðfest.