Dómstólaleit

Í úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 var komist að þeirri niðurstöðu að nánar afmarkað svæði á afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna væri þjóðlenda. R, K, S, B, O og Þ höfðuðu mál og kröfðust þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Áfrýjendur greindi hins vegar á hvernig rétti yfir þrætulandinu væri að öðru leyti háttað. Ekki þóttu næg efni til að fallast á aðalkröfu R um ómerkingu héraðsdóms, þar sem dómurinn hefði tekið efnislega afstöðu til þess hvernig færi um land innan þjóðlendunnar í heild sinni og einstaka hluta þess með því að hafna því að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi. Þá var hafnað málsástæðu áfrýjenda um að markmið laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta væri takmarkað við að leysa úr óvissu um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins og að svæðið, sem hér um ræddi, gæti ekki fallið þar undir. O og Þ studdu kröfur sínar m.a. við landamerkjalýsingar fyrir jarðirnar E og V frá árinu 1883. Talið var að sönnunargildi yfirlýsinganna væri takmarkað, þar sem þær væru einhliða en ekki lögformleg landamerkjabréf. Ennfremur væri eldri heimildum ekki til að dreifa sem stutt gætu staðhæfingar þáverandi eigenda jarðanna um merki þeirra til suðurs. Þá hefði ekki verið gert sérstakt landamerkjabréf fyrir svæðið í heild sinni í kjölfar setningar landamerkjalaga nr. 5/1882 og kröfur annarra áfrýjenda fengju því ekki stoð í heimildum af þeim toga. Í málinu kom fram að afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna væri fyrst getið í skriflegum heimildum í tengslum við búfjárbeit og að hann hefði verið nýttur sem samnotaafréttur. Eldgos hefði eytt hluta hans eftir landnám. Þá hefði nýbýli verið stofnað út úr afréttarlandinu 1868. Tiltækar heimildir styddu þannig þá málsástæðu Í að hvað sem liði upphaflegum eignarrétti hefði beinn eignarréttur ekki flust til síðari rétthafa, heldur aðeins óbein eignarréttindi. Var því hafnað að beinn eignarréttur áfrýjenda yrði studdur við það að deilusvæðið hefði verið numið í öndverðu og að slíkur eignarréttur hefði haldist eftir það. Áfrýjendur byggðu eignartilkall sitt jafnframt á því að þeir hefðu öðlast beinan eignarrétt að þrætulandinu fyrir eignarhefð. Voru þeir ekki taldir hafa fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum, sem eigendur V og E hefðu ásamt fleirum haft af þeim hluta landsins sem teldist gróinn. O vísaði að auki til þess að áfrýjandinn hefði um langt skeið stundað öflun neysluvatns á svæðinu í þágu alls höfuðborgarsvæðisins. Kröfu O var hafnað því samkvæmt loftmynd sem sýndi staðsetningu borhola væru þær nær eingöngu innan marka óumdeildra eignarlanda og þar með utan deilusvæðisins. Sama málsástæða var af hálfu K og S að auki studd við það að mikil malartaka hefði farið fram á svæðinu samkvæmt samningum, sem þeir hefðu gert við verktaka. Talið var að ekkert lægi fyrir um að áfrýjendur hefðu farið með umráð efnisnámanna með öðrum hætti en þeim að vísa viðsemjendum sínum á þær og taka gjald fyrir. Ekki þóttu uppfyllt skilyrði fyrir því að þeir hefðu eignast þrætulandið fyrir hefð. Þá þótti B, eigandi býlisins G, heldur ekki hafa sýnt fram á lögmæta heimild fyrir töku jarðefna á afréttinum og náðu kröfur hans ekki fram að ganga. R, K og S byggðu kröfur sínar einnig á því að fyrir þeirra tilstuðlan hefði stórt svæði í Bláfjöllum verið tekið til afnota fyrir almenning til útivistar. Fram kom að auk áfrýjendanna þriggja væru níu önnur sveitarfélög í samstarfi um rekstur skíðasvæða, auk þess sem íþróttafélög hefðu hafið útivistarstarfsemi á svæðinu mun fyrr. Áfrýjendurnir gætu því ekki einir og sér krafist viðurkenningar á því að þeir hefðu unnið eignarrétt að öllu deilusvæðinu fyrir hefð vegna umræddrar starfsemi. Var kröfum þeirra hafnað þegar af þeirri ástæðu. Var því fallist á með Í að þrætulandið væri þjóðlenda og Í sýknað af kröfum áfrýjenda að öðru leyti en því að mörkum þjóðlendu og eignarlands var breytt á einum stað. Var fallist á kröfu R um að mörkin skyldu miðast við línu, sem dregin væri frá Sandfellshnjúki að Markhóli.