Dómstólaleit

Aðilar deildu um landamerki jarðanna Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, Þeistareykja í Þingeyjarsveit og Áss og Svínadals í Norðurþingi á þríhyrndu landsvæði sunnan og suðaustan Hituhóla, sem markaðist af línu sem dregin var úr Eilífshnjúki í hornmark skammt norðan Éthóls, þaðan í vörðu norðan Hituhóla og úr vörðunni beina línu í Eilífshnjúk um hnitapunkt sem eigendur Reykjahlíðar töldu vera Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum. Töldu G o.fl. að allt hið þríhyrnda landsvæði tilheyrði jörðinni Reykjahlíð, Þ taldi allt landsvæðið tilheyra jörðinni Þeystareykjum, en N taldi hluta svæðisins tilheyra jörðunum Ási og Svínadal. Hæstiréttur vísaði til þess að eldri heimildir sem lýstu merkjum Reykjahlíðar hefðu lítið breyst um aldir og hefði þar verið lýst beinum línum milli kennileita. Væri samræmi milli þessara lýsinga og landamerkjabréfs Reykjahlíðar frá 1891 sem og eldri og yngri heimilda um suðurmörk Þeistareykja. Mæltu þessar heimildir gegn því að eigendur Reykjahlíðar ættu tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu, sem lægi úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó, nema talið yrði að eigendur jarðanna hefðu samið um merki þeirra, þannig að gildi hefði að lögum. Taldi Hæstiréttur að það sem kom fram um landamerki í tilteknum eldri heimildum fyrir Þeistareyki og Ás styddi að jörðinni Þeistareykjum hefði tilheyrt land austur í Eilífshnjúk og þar með hið umdeilda landsvæði. Hefðu eigendur Þeistareykja að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu í heild eða að hluta til annarra með löggerningum. Að því er varðaði það álitaefni hvort eigendur jarðanna hefðu samið um aðra skipan landamerkja vísaði Hæstiréttur til þess að landamerkjabréf væru í eðli sínu samningar væru þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 457/2011. Taldi Hæstiréttur að með áritun sinni á landamerkjabréf Áss og Svínadals frá 1889 hefði umboðsmaður Þeistareykja samþykkt að merki milli jarðanna hefðu breyst með tilteknum hætti þannig að aukist hefði við land það sem tilheyrði Ási og Svínadal. Hefðu landamerki þessi verið ítrekuð í landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar 1948. Með hliðsjón af orðalagi landamerkjabréfs Áss og Svínadals, staðháttum við Hrútafjöll, skipulagi fjárleita og framburði vitna um ferðir yfir skarðið staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að Gangnamannaskarð hið syðra, sem vísað var til í landamerkjabréfi Áss og Svínadals væri skarðið syðst í Hrútafjallahala. Féll því nyrðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis innan merkja Áss og Svínadals. Að því er varðaði álitaefnið hvort syðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis tilheyrði Þeistareykjum eða Reykjahlíð taldi Hæstiréttur að landamerkjabréf Þeistareykjaafréttar sem talið var frá 1915 yrði ekki lagt til grundvallar sem gild heimild við úrlausn málsins, enda fullnægði það ekki því formskilyrði þágildandi 4. gr. landamerkjalaga að vera fengið sýslumanni í hendur til þinglesturs. Hið þríhyrnda landsvæði hefði verið skilið frá landi Þeistareykja með landamerkjaskránni frá 1948, en eigendur Þeistareykja hefðu að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu með þeim hætti. Var það lagt til grundvallar að í undirritun eigenda Þeistareykja og áritun eigenda Reykjahlíðar á landamerkjaskrána um samþykki, hefði falist ráðstöfun sem í eðli sínu væri samningur landeigenda um breytt merki milli jarðanna tveggja og hefði sú skipan mála staðið ágreiningslaus í ríflega hálfa öld. Fengi það hvorki haggað niðurstöðunni að ekki yrði séð af gögnum málsins að endurgjald hefði komið fyrir né að einn eigenda Reykjahlíðar hefði á árunum 1950 og 1966 lýst merkjum jarðarinnar með öðrum hætti í rituðu máli. Þá yrði ekki annað ráðið en að eigendur Reykjahlíðar hefðu frá árinu 1948 farið með þennan hluta landsvæðisins sem sitt land og m.a. gert samninga um borun eftir jarðhita á svæðinu.

Aðilar deildu um landamerki jarðanna Ytri-Skóga og Eystri-Skóga í Rangárþingi eystra, sem afmörkuðust af fjörumarki á sjávarkambi, sem aðilar voru sammála um hvar væri, og norður í Dalárfoss. Hæstiréttur lagði til grundvallar að með samningi eigenda jarðanna frá árinu 1899 hefði ágreiningur, sem lengi hafði staðið um landamerki jarðanna, verið leiddur til lykta. Yrðu aðilar að færa sönnur á kröfur sínar að því leyti sem þær vikju frá samningnum. Aðalkrafa HR og HV var í samræmi við samninginn frá framangreindu fjörumarki og að punkti þar sem talið var að Dalá hefði runnið er samningurinn var gerður, en frá punktinum til vesturs fylgdi landamerkjalínan hæðarlínum sem miðuðust við brekkurætur allt að ánni Kvernu, þaðan sem línan var dregin í tiltekna gilbrún allt upp að svonefndum Efribrúnum og endaði línan í Dalárfossi. S taldi að landamerkin milli jarðanna úr fjörumarkinu skyldi til norðurs fylgja svokölluðum Sjóbúðavegi upp að þjóðvegi. Þaðan lægi línan í norðvestur að Dalá, um Austustu Fit og í Kvernu og fylgdi hún svo þeirri línu upp í Kvernufoss og þaðan í Dalárfoss. Hæstiréttur taldi S ekki hafa sýnt fram á stofnast hefði til beins eignarréttar Eystri-Skóga að svæði sunnan þjóðvegar fyrir hefð þótt svæðið hefði verið nýtt á árum áður til eggjatöku og fuglaveiða og að einhverju leyti til beitar. Var því lagt til grundvallar að landamerki jarðanna lægju frá fjörumarkinu í norðlæga stefnu að punkti þar sem talið væri að Dalá hefði runnið er samningurinn frá 1899 var gerður. Túlka yrði samninginn svo að landamerkin fylgdu farveginum til vesturs í farveg Dalár eins og hann væri nú og fylgdi honum allt að og meðfram syðri hluta Austustu Fitjar, en beygði svo til samræmis við afmörkun beggja málsaðila á suðvesturhluta Fitjarinnar og í Kvernu. Merkjalínan fylgdi svo Kvernu til norðausturs í átt að Kvernufossi og Efribrúnum. Ágreiningslaust var í málinu að landamerkjalínan endaði í Dalárfossi, en um legu línunnir frá Kvernu og í Dalárfoss var ágreiningur sem héraðsdómari hafði ekki skorið úr með rökstuddum hætti. Taldi Hæstiréttur ekki nauðsynlegt að ómerkja dóminn vegna þessa, en um legu landamerkjalínunnar að þessu leyti yrði ekki dæmt í málinu. Þá var talið sannað að S hefði fyrir hefð öðlast beinan eignarrétt að tilteknu afgirtu túni sem lá vestan þeirrar línu sem dregin var samkvæmt samningnum frá 1899.