Dómstólaleit

Árið 2003 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar í Fjarðabyggð. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu S, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur að nokkru endurgerður. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um þann lið í úrskurði nefndarinnar er kvað á um greiðsluskyldu V vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna. Hafnaði V þeirri greiðsluskyldu með öllu, á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti S. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti S sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign S undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Var Í sýknað af kröfum S.

Árið 2004 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu R, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um tvo liði í úrskurði nefndarinnar. Greiddi V þannig með fyrirvara upphæð fyrir land sem nefndin taldi hafa farið undir veg og spildu sem yrði illnýtanleg, en V vefengdi að svo mikið land hefði verið tekið eignarnámi sem nefndin lagði til grundvallar. Þá hafnaði V með öllu greiðsluskyldu vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti R. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti R sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign R undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Varðandi ágreining aðila um hversu stórt landsvæði skyldi greiða eignarnámsbætur fyrir, hélt Í því fram að fyrir misskilning hefði í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta verið talið að eldra vegarstæðið félli undir það svæði sem nú var tekið eignarnámi. Bæri að líta framhjá þessu í niðurstöðu nefndarinnar. Þessu til stuðnings vísaði Í til reglu 2. mgr. 47. gr. eldri vegalaga um að þegar eldri vegur legðist niður við lagningu nýs vegar og sá eldri félli til landeiganda skyldi verð hans dregið frá þeirri fjárhæð, sem landeiganda væri metin fyrir eignarnám lands fyrir nýja veginn. Var fallist á skilning Í um stærð hins eignarnumda lands. Nefndinni hefði ekki verið falið að meta eldra vegarstæðið og hefði Í ekki tekið það til sín nú heldur fyrir áratugum síðan. Var því fallist á kröfur Í að þessu leyti svo og um breidd svokallaðs áhrifasvæðis utan við vegbrún. Þá var jafnframt fallist á að Í bæri ekki heldur að greiða bætur fyrir geil, sem myndaðist við framkvæmdir milli vegskála og eldri vegar. Að öllu framanröktu var krafa Í um sýknu tekin til greina og viðurkennt að eignarnám V í landi jarðarinnar S hefði aðeins tekið til 5,61 hektara lands undir vegarstæði.