Dómstólaleit

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Ásgerður Ragnarsdóttir, Jón Höskuldsson og Þorgeir Ingi Njálsson kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Varnaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 8. maí 2026 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. maí 2026 í málinu nr. R-[…]/2026 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sóknaraðila 28. apríl 2026 um að varnaraðila bæri að halda sig innan höfuðborgarsvæðisins í fjórar vikur og sæta tilkynningarskyldu með nánar tilgreindum hætti. Kæruheimild er í 5. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga.
2. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.
3. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að tilkynningarskyldu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þóknunar til handa talsmanni sínum fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

1. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.
2. Samkvæmt 5. mgr. 13. gr. laga nr. 80/2016 greiðist þóknun talsmanns varnaraðila fyrir Landsrétti úr ríkissjóði, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Þóknun talsmanns varnaraðila, Gunnars Gíslasonar lögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti, 106.020 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. maí 2026

Mál þetta, sem barst dóminum 30. apríl 2026, var tekið til úrskurðar 8. maí s.á. Sóknaraðili er X, kt. […], ríkisborgari […], með tímabundið aðsetur að […] í Kópavogi.

Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun varnaraðila frá 28. apríl 2026 um að sóknaraðila beri að halda sig innan höfuðborgarsvæðisins og tilkynna sig alla daga vikunnar á lögreglustöðina við Hverfisgötu á milli kl. 9:00 og 16:00, í fjórar vikur, frá og með 29. apríl 2026 til og með 26. maí 2026. Þá er gerð krafa um að þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila verði greidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað.

I.

Sóknaraðili kveður að mál þetta eigi sér nokkurn aðdraganda. Hann hafi komið fyrst til Íslands 14. desember 2022 og sótt um alþjóðlega vernd hér á landi. Útlendingastofnun hafi tekið hann til efnisviðtals vegna umsóknar hans 1. júní 2023. Útlendingastofnun hafi tekið ákvörðun 4. júlí 2023 um að synja sóknaraðila um alþjóðlega vernd og honum verið ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Ákvörðun Útlendingastofnunar hafi verið kærð til kærunefndar útlendingamála. Með úrskurði nefndarinnar 14. júní 2024 hafi ákvörðun Útlendingastofnunar verið staðfest. Endurkomubann skyldi fellt úr gildi ef sóknaraðili yfirgæfi Ísland innan 15 daga. Strax í kjölfarið hafi sóknaraðili óskað eftir sjálfviljugri heimför með aðstoð íslenskra yfirvalda og hann yfirgefið Ísland. Endurkomubann hans hafi fallið niður í kjölfarið, í samræmi við úrskurð kærunefndar útlendingamála.

Sóknaraðili hafi haldið Spánar og fengið þar útgefið tímabundið atvinnu- og dvalarleyfi, svokallað NEI-skírteini (Número de Identidad de Extranjero), hinn 18. september 2025 með gildistíma til og með 18. september 2026.

Sóknaraðili hafi bókað sér flug hingað til lands frá Spáni 18. apríl sl., með endurför til Spánar 5. maí sl. Ástæða komunnar hafi verið að ganga frá ýmsum lausum endum, t.d. hafi hann átt peninga hér í banka sem hann geti ekki nálgast. Hann hafi lokað bankareikningi sínum. Þá hafi hann farið 27. apríl 2026 í afgreiðslu Útlendingastofnunar að Dalvegi í Kópavogi þann 27. apríl sl., til að fá upplýsingar. Hann hafi verið beðinn um að doka við, en þá verið handtekinn af lögreglu vegna gruns um ólöglega dvöl og vistaður í fangaklefa næturlangt að lögreglustöðinni við Hverfisgötu í Reykjavík. Tekin hafi verið af honum skýrsla daginn eftir, 28. apríl, og honum þá birt tilkynning um hugsanlega brottvísun og endurkomubann samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga. Tilkynningin hafi verið á þeim grundvelli að hann hefði dvalið lengur en 90 daga á Schengen svæðinu og væri því í ólöglegri dvöl. Sömuleiðis hafi honum verið birt ákvörðun um tilkynningarskyldu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, í fjórar vikur, frá 29. apríl sl. til og með 26. maí 2026, þar sem honum hafi verið gert að tilkynna sig á lögreglustöðina við Hverfisgötu alla daga vikunnar á umræddu tímabili. Sóknaraðili hafi til þessa sinnt tilkynningarskyldunni samviskusamlega og á réttum tíma, líkt og svissnesk klukka. Þá hafi vegabréf sóknaraðila verið haldlagt við sama tilefni.

II.

Sóknaraðili byggir aðallega á því að samkvæmt 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga sé heimilt að skylda útlending til að sinna reglulegri tilkynningarskyldu um veru sína hér á landi og dveljast á ákveðnum stað í tilvikum sem talin eru upp í stafliðum málsgreinarinnar. Samkvæmt c-lið 1. mgr. 114. gr., sem ákvörðun varnaraðila er byggð á, sé heimilt að kveða á um slíka ráðstöfun þegar það þyki nauðsynlegt til þess að tryggja framkvæmd þegar tekin hefur verið ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið og þegar mál sem leitt getur til slíkrar ákvörðunar er til meðferðar. Óumdeilt sé að slíkt mál er til meðferðar, en þó sé bersýnilegt af fyrirliggjandi gögnum að sóknaraðili sé hvorki í ólöglegri dvöl hér á landi né endurkomubanni og því nokkuð ljóst hvernig málið verði afgreitt.

Samkvæmt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga sé því aðeins heimilt að gefa fyrirmæli samkvæmt c-lið 1. mgr. að ástæða sé til að ætla að útlendingur muni koma sér undan því að ákvörðun um brottvísun verði framfylgt, sbr. 3. mgr. 105. gr. sömu laga. Ekkert slíkt mat hafi farið fram af hálfu varnaraðila og ekkert liggi fyrir um að ástæða sé til að ætla að sóknaraðili muni koma sér undan því að ákvörðun um brottvísun verði framfylgt, ef slík ákvörðun verður þá yfirhöfuð tekin. Þvert á móti sé um staðlað verklag að ræða hjá varnaraðila, þar sem varnaraðili gefur sér alltaf að ástæða sé til að ætla að allir útlendingar muni koma sér undan því að ákvörðun um brottvísun verði framfylgt, án þess að það sé skoðað eða rannsakað sérstaklega áður en ákvörðun um tilkynningarskyldu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016 er tekin, þvert á 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá liggi jafnframt fyrir að sóknaraðili hafi ætlað sér aftur úr landi heim til Spánar 5. maí. Umræddur efnisannmarki á málsmeðferðinni sé það verulegur að ekki sé annað hægt en að fella umrædda ákvörðun varnaraðila úr gildi.

Þá byggir sóknaraðili enn fremur á því að með ákvörðun sóknaraðila hafi varnaraðili de facto ákvarðað sóknaraðila í farbann, en slíkt sé á verksviði dómsvaldsins en ekki framkvæmdarvaldsins, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. einnig 2. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt undirstöðu íslenskrar stjórnskipunar og stjórnsýslu séu stjórnvöld bundin af lögum en samkvæmt lögmætisreglunni verði ákvarðanir stjórnvalda að eiga sér stoð í lögum.

Um heimild til beiðnar umræddrar kröfu fyrir dómstólum vísar sóknaraðili til 3. mgr. 114. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 sem og 2. mgr. 102. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Varðandi kröfu um skipun undirritaðs sem talsmanns sóknaraðila er vísað til 2. mgr. 13. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, um að þegar krafist sé aðgerða fyrir dómi skv. 109., 110. og 114. gr. laganna skuli dómari skipa útlendingi talsmann úr hópi lögmanna sem skuli gæta hagsmuna hans í málinu. Ákvæði þessi gera ráð fyrir því að slík mál komi einungis til kasta dómstóla að kröfu útlendings. Samkvæmt 5. mgr. 13. gr. sömu laga greiðist kostnaður vegna starfa talsmanns úr ríkissjóði. Með vísan til þessara lagaákvæða og síðasta málsliðar 3. mgr. 114. gr. laganna skuli ákvarða talsmanni þóknun fyrir dómi.

III.

Varnaraðili byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga felist í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Þá segi í 3. mgr. 101. gr. laganna að yfirgefi útlendingur Schengen-svæðið innan frests skv. 104. gr. felli ákvörðun um endurkomubann úr gildi.

Sóknaraðili hafi fengið frest til að fara sjálfviljugur af Schengen svæðinu en ekki farið af svæðinu. Hann hafi því ekki uppfyllt skilyrði til að komast undan endurkomubanni og sé þannig í ólöglegri dvöl hér á landi og honum verið tilkynnt að til standi að brottvísa honum. Hætta sé á að hann komi sér aftur undan brottvísun. Því sé nauðsynlegt að hann sæti tilkynningarskyldu meðan mál hans sé til meðferðar.

IV.

Eins og rakið hefur verið sótti sóknaraðili um alþjóðlega vernd hér á landi en með ákvörðun Útlendingastofnunar 4. júlí 2023 var honum synjað um vernd og kærunefnd útlendingamála staðfesti þá ákvörðun með úrskurði 14. júní 2024. Varnaraðili fór í kjölfarið til Spánar en sneri aftur til Íslands 8. apríl sl. Hann var handtekinn 27. s.m. vegna gruns um ólöglega dvöl og honum hefur verið birt tilkynning um hugsanlega brottvísun og endurkomubann. Einnig var honum birt ákvörðun um tilkynningarskyldu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016 og vegabréf hans haldlagt.

Samkvæmt c-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016 er heimilt að skylda útlending til að sinna reglulegri tilkynningarskyldu um veru sína hér á landi eða dveljast á ákveðnum stað þyki það nauðsynlegt til þess að tryggja framkvæmd þegar tekin hefur verið ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið og þegar mál sem getur leitt til slíkrar ákvörðunar er til meðferðar.

Í 2. mgr. 114. gr. laganna segir að fyrirmæli samkvæmt c-lið 1. mgr. sé því aðeins heimilt að gefa að ástæða sé til að ætla að útlendingur muni koma sér undan því að ákvörðun um brottvísun verði framfylgt, sbr. 3. mgr. 105. gr. Fyrirmælin gildi ekki lengur en í fjórar vikur nema útlendingurinn samþykki eða dómari ákveði það samkvæmt reglum um meðferð sakamála.

Fyrir liggur að sóknaraðila hefur verið birt tilkynning um hugsanlega brottvísun og endurkomubann og eru því fyrir hendi lagaskilyrði til þess að honum verði gert að sæta tilkynningarskyldu, sbr. c-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 80/2016. Í athugasemdum við ákvæði 114. gr. í frumvarpi er varð að lögum nr. 80/2016 kemur fram að við mat á því hvort ástæða sé til að ætla að útlendingur muni koma sér undan framkvæmd ákvörðunar er heimilt að taka tillit til almennrar reynslu af undankomu. Einnig ber að horfa til þess að varnaraðili fór ekki af Schengen-svæðinu eftir að honum var synjað um alþjóðlega vernd hér á landi. Með ákvörðun um tilkynningarskyldu meðan máls hans er nú til meðferðar hefur verið gætt meðalhófs enda tilkynningarskylda vægara úrræði en gæsluvarðhald.

Með vísan til alls framangreinds er hafnað kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun varnaraðila frá 28. apríl 2026 um að sóknaraðila beri að halda sig innan höfuðborgarsvæðisins og tilkynna sig á lögreglustöðina, eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

Með vísan til 5. mgr. 13. gr. laga nr. 80/2016 greiðist þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Gunnars Gíslasonar lögmanns, úr ríkissjóði. Er þóknun hans hæfilega ákveðin 176.700 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu sóknaraðila, X, um að felld verði úr gildi ákvörðun varnaraðila, lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, frá 28. apríl 2026 um að sóknaraðila beri að halda sig innan höfuðborgarsvæðisins og tilkynna sig alla daga vikunnar á lögreglustöðina við Hverfisgötu á milli kl. 9:00 og 16:00, í fjórar vikur, frá og með 29. apríl 2026 til og með 26. maí 2026