Dómstólaleit

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Kristinn Halldórsson og Símon Sigvaldason og Eyvindur G. Gunnarsson settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 8. mars 2023. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2023 í málinu nr. E-2577/2022.
2. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði að ekkert atkvæði fylgi jörðinni Hvarfsdal, með landnúmerið […] og fastanúmerið […], Dalabyggð, Dalasýslu, í Veiðifélagi Búðardalsár. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.
3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Sönnunarfærsla

1. Áfrýjandi hefur lagt nokkur ný gögn fyrir Landsrétt. Er um að ræða skýrslur um búnaðarástand í Skarðshreppi í Dalasýslu almanaksárin 1916, 1923, 1924 og 1930, skýrslu fasteignamatsnefndar Dalasýslu 11. júlí 1918, endurrit úr fundargerðarbók sýslunefndar Dalasýslu 3. maí 1944, jarðarmöt Landnáms ríkisins árin 1920, 1932, 1942 og 1955, skýrslu Landnáms ríkisins um tölu jarða, lýsingu þeirra og eyðijarða fyrir Dalasýslu 1955 til 1956, umfjöllun Landnáms ríkisins um búrekstrarskilyrði auk yfirlits um jarðir, tún og fleira í Dalasýslu 1955 til 1956, afrit úr fasteignabók um mat fasteigna í sýslum 1957, afrit úr fasteignabók Skarðshrepps árin 1970 og 1975, afrit úr jarðaskrá Landnáms ríkisins fardagaárin 1977 til 1978 og 1985 til 1986, sýslu- og sóknarlýsingar Dalasýslu 1839 til 1855, afrit úr árbók Ferðafélags Íslands 1947, afrit úr æviskrám Dalamanna 1703 til 1961, auglýsingu um sölu jarðarinnar Bjarnarhafnar í Helgafellssveit sem birt var í Ísafold 3. september 1902, úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta 13. maí 1985 og loks yfirlit yfir frumgögn sem könnuð eru vegna rannsóknarskyldu óbyggðanefndar.

Málsatvik

1. Um málsatvik vísast til hins áfrýjaða dóms. Svo sem þar er rakið var Veiðifélag Búðardalsár í Dalabyggð í Dalasýslu stofnað í ágúst 1973 en samþykkt fyrir veiðifélagið var staðfest í landbúnaðarráðuneytinu og birt í B-deild Stjórnartíðinda 29. ágúst það ár. Eigendur þeirra sex jarða er land áttu að Búðardalsá voru stofnendur veiðifélagsins, þar á meðal eigendur jarðarinnar Hvarfsdals. Snúast dómkröfur og ágreiningur í málinu um hvort þeirri jörð fylgi atkvæðisréttur í veiðifélagi árinnar. Af hálfu áfrýjanda, sem er eigandi þriggja þeirra jarða er land og veiðirétt eiga í ánni, er á því byggt að þó svo stefndi eigi veiðirétt fyrir landi sínu í Búðardalsá fylgi jörðinni enginn atkvæðisréttur í veiðifélaginu þar sem hún uppfyllti ekki það skilyrði laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði til að atkvæðisréttur í veiðifélagi fylgdi jörð, að hafa fullnægt skilyrðum til að vera lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976, svo sem áskilið sé í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006. Stefndi, eigandi jarðarinnar Hvarfsdals, mótmælir málatilbúnaði áfrýjanda og staðhæfir að jörðinni hafi fylgt veiðiréttur í ánni frá fornu fari og atkvæðisréttur í veiðifélaginu frá stofnun þess. Þau réttindi eiganda jarðarinnar verði ekki skert afturvirkt. Málsástæðum aðila sem að þessu snúa eru gerð viðhlítandi skil í hinum áfrýjaða dómi.
2. Samkvæmt framansögðu ræðst niðurstaða málsins af skýringu á inntaki 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006. Við þá úrlausn er að líta til þess hvernig ákvæði laga er mæla fyrir um veiðirétt fyrir landi jarða og atkvæðisrétt í veiðifélögum hafa mótast og þróast frá því veiðifélög voru fyrst leidd í lög hér á landi.
3. Ákvæði laga um veiði fyrir landi er að rekja allt aftur til Grágásar og Jónsbókar.

   Þannig var í Grágás kveðið á um að hver maður ætti einkaveiðirétt á fuglum og fiskum fyrir landi sínu, nema heimildum væri á annan veg farið. Í Jónsbók var áfram byggt á meginreglunni um einkarétt landeiganda til veiða fyrir landi sínu.

4. Við lögtöku vatnalaga nr. 15/1923 urðu ákveðin þáttaskil í löggjöf varðandi eignarhald og nýtingu veiðiréttar í ám. Var eitt af markverðari ákvæðum laganna fólgið í því að bannað var að aðskilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti frá landareign. Við lýði var haldið reglum um einkarétt landeiganda til veiða fyrir sínu landi. Við setningu vatnalaganna voru leidd í lög ákvæði um svonefnd vatnafélög sem ætlað var að láta sig varða ýmis tilgreind vatnsnot. Þeim þætti var frekar fylgt eftir með setningu laga nr. 6/1929 um fiskiræktarfélög, en heimild til stofnunar slíkra félaga var veitt eigendum veiðiréttar í sama fiskihverfi. Til fiskiræktar í lögunum voru taldar upp hvers konar aðgerðir sem ætlað var að skapa eða auka fiskimagn vatna, svo sem klak, innflutningur fiskiseiða, friðun á fiski og eyðing veiðivargs.
5. Með fyrstu heildstæðu lögunum um lax- og silungsveiði nr. 61/1932 var hert á takmörkunum á ráðstöfunarrétti yfir veiði frá því sem kveðið var á um í vatnalögunum frá 1923. Áfram var bannað að skilja veiðirétt að nokkru eða öllu frá landareign hvort heldur var fyrir fullt og allt eða yfir tiltekinn tíma. Undantekningar voru gerðar sem einkum lutu að heimildum landeiganda til að skilja rétt til stangveiði frá landareign um tiltekinn tíma sem þó mátti ekki fara fram úr 10 árum nema leyfi ráðherra kæmi til og veiðimálanefnd og veiðimálastjóri mæltu með leyfisveitingunni. Með lögunum var veiðifélögum komið á legg, þó svo áfram væri heimilt að stofna og reka fiskiræktarfélög. Með þeim ákvæðum laganna sem tóku til veiðifélaga var mælt fyrir um að eigendum veiðiréttar væri heimilt að gera með sér félagsskap um veiði í þeim tilgangi að félagið sjálft léti stunda veiði, ellegar að félagið seldi á leigu rétt til stangveiði. Þegar aukinn meirihluti veiðiréttareigenda hefði samþykkt félagsstofnun var öllum öðrum eigendum skylt að gerast félagar. Um atkvæðisrétt sagði í 60. gr., sbr. 59. gr. laganna, að með hann færu ábúendur allra jarða á hinu fyrirhugaða félagssvæði. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna sagði um atkvæðisréttinn að nefnd sú er samdi frumvarpið hafi litið svo á að eðlilegast og heppilegast væri að þessar landsnytjar, veiðin, fylgdi öðrum nytjum landsins og að ábúendur jarðar, sem hefðu önnur landsnot hennar, nytu einnig veiðinnar.
6. Lögum nr. 61/1932 var breytt í nokkur skipti eftir gildistöku þeirra og voru þau loks endurútgefin sem lög nr. 112/1941. Voru ákvæði laganna um veiðifélög áfram við lýði. Um atkvæðisrétt í veiðifélagi fór eftir 61. gr., sbr. 60. gr. laganna, en ákvæði þar að lútandi voru nánast óbreytt frá því sem áður var. Samkvæmt því áttu ábúendur allra jarða á félagssvæðinu atkvæðisrétt en notandi veiðiréttarins skyldi hafa atkvæðisrétt hefði veiðiréttur verið skilinn frá landareign.
7. Lög nr. 53/1957 leystu fyrri lög um lax- og silungsveiði af hólmi. Þeim ákvæðum er fjölluðu um atkvæðisrétt í veiðifélagi var breytt en þau komu fram í 66. gr. laganna. Samkvæmt því fór ábúandi hvers lögbýlis, sem metið var til verðs í gildandi fasteignamati, með eitt atkvæði. Byggi maður á fleiri en einni jörð hefði hann eitt atkvæði. Hugtakið lögbýli kom þá fyrst fyrir í lögum um lax- og silungsveiði. Var hugtakið ekki skýrt sérstaklega í lögunum eða athugasemdum með frumvarpi til þeirra. Að auki var í fyrsta sinn kveðið á um að lögbýli sem veiðiréttinn ætti þyrfti að vera metin til verðs í fasteignamati á hverjum tíma. Þá kom í fyrsta sinn fram ákvæði um eyðijarðir en mælt var fyrir um að væru jarðir í eyði hefði eigandi þeirra eitt atkvæði. Væru eigendur fleiri en einn skyldu þeir gera með sér samning um hver færi með atkvæðisrétt jarðarinnar. Ákvæði þessi fólu í sér þá grundvallarbreytingu frá því er áður var að eftir gildistöku laganna fylgdi jörð einungis eitt atkvæði í veiðifélagi og að ætti maður fleiri en eina jörð í sama veiðifélagi hefði hann eftir sem áður einungis eitt atkvæði á fundum í veiðifélaginu. Áfram var landeiganda heimilt að skilja rétt til stangveiði frá landareign um tiltekinn tíma. Í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna sagði að frá því gildandi lög hefðu verið sett hefði mörgum jörðum verið skipt, aðrar farið í eyði og enn aðrar verið sameinaðar. Hefði þannig raskast sá grundvöllur sem fyrri ákvæði laga um lax- og silungsveiði hefðu verið reist á.
8. Árið 1970 var lagt fram frumvarp til breytinga á lögum nr. 53/1957 og þau gefin út sem ný lög nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Í lögunum var að finna nokkrar nýjungar en þær þýðingamestu sneru að breytingum á félagslegu skipulagi veiðimála. Með lögunum voru fiskiræktarfélögin formlega lögð niður, en þau félög þóttu ekki hafa náð tilgangi sínum. Veiðifélögin voru á móti gerð að skylduaðildarfélögum. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að ætlunin hafi verið að breyta því fyrirkomulagi að veiðifélög störfuðu við sum fiskihverfi en önnur ekki. Ákvæðum um atkvæðisrétt í veiðifélögum var breytt nokkuð en nú sagði í 48. gr. laganna að ábúandi hvers lögbýlis, sem metið væri til verðs í gildandi fasteignamati við gildistöku laganna, skyldi hafa eitt atkvæði. Með sama hætti og í fyrri lögum frá 1957 fór eigandi eyðijarðar með eitt atkvæði. Hið sama gilti um mann byggi hann á fleiri en einni jörð. Var línan því að því er lögbýli varðaði nú dregin við það fasteignamat er í gildi var á árinu 1970. Í athugasemdum með ákvæðinu sagði að lagt væri til að atkvæðisréttur í veiðifélagi yrði bundinn við lögbýli sem metið væri til verðs í gildandi fasteignamati en ákvæðinu væri ætlað að girða fyrir að lögbýlum væri skipt í þeim tilgangi að afla atkvæðisréttar í veiðifélögum.
9. Um atkvæðisrétt í veiðifélagi fer nú eftir 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 en samkvæmt ákvæðinu fylgir eitt atkvæði hverri jörð, á félagssvæði veiðifélags sem á veiðirétt, í samræmi við ákvæði laganna. Með jörð í framangreindum skilningi er samkvæmt ákvæðinu átt við þær jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976. Í athugasemdum með 40. gr., sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 61/2006, sagði að við mótun þeirrar reglu er fram kæmi í 40. gr. frumvarpsins væri það markmið haft að leiðarljósi að tryggja áframhaldandi sjálfstæði og rekstrargrundvöll þeirra jarða sem byggðu afkomu sína að öllu leyti eða að hluta á veiðinytjum. Bæri meginregla 1. mgr. frumvarpsgreinarinnar þess merki þar sem kveðið væri á um þá óbreyttu tilhögun að eitt atkvæði fylgdi hverri jörð sem veiðirétt ætti. Allt að einu væri ljóst og yrði ekki fram hjá þeirri staðreynd litið að mjög örar breytingar yrðu nú á eignarhaldi fasteigna utan þéttbýlis, sem og á atvinnu- og samfélagsháttum.
10. Þá sagði í athugasemdunum að með jörð væri átt við þær jarðir sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga 1976, en við þau tímamörk þætti eðlilegt að miða í ljósi þess að þá hefði lögbýlaskipan landsins tekið á sig nokkuð endanlega mynd. Í því sambandi væri nauðsynlegt að árétta að til væru ýmsir flokkar fasteigna sem haft gætu ólíka réttarstöðu. Fyrsta og nærtækasta dæmið væri sú aðgreining í löggjöf sem byggð væri á því að til væru annars vegar eignarlönd og hins vegar þjóðlendur. Annars konar afbrigði væri lóð í þéttbýli ásamt mannvirkjum en hún teldist ein tegund fasteigna. Sama ætti við um útskipta lóð undir frístundahús í dreifbýli. Þriðja tilbrigði fasteignar væri jörð samkvæmt jarða- og ábúðarlögum og hugtökin lögbýli samkvæmt ábúðarlögum og eyðibýli hefðu sérstaka merkingu. Þessi mismunandi réttaráhrif birtust með glöggum hætti í frumvarpinu. Meðan meginreglan væri sú að öllum fasteignum sem land ættu að veiðivötnum tilheyrði veiðiréttur, þá væru það aðeins eigendur eða ábúendur jarða í þessum skilningi 1. mgr. frumvarpsgreinarinnar sem að meginstefnu færu með atkvæðisrétt í veiðifélagi. Þá var í athugasemdunum áréttað það nýmæli að með því að hverri jörð fylgdi eitt atkvæði skipti ekki máli þótt sami aðili ætti fleiri en eina jörð, hann færi þá með eitt atkvæði fyrir hverja þeirra.
11. Samkvæmt fasteignabók sem frammi liggur í málinu og löggilt var af fjármálaráðuneytinu var jörðin Hvarfsdalur komin í eyði í janúar 1938. Er ágreiningslaust með aðilum að á jörðinni hefur ekki verið rekinn búskapur síðan. Aðrar jarðir er land eiga að Búðardalsá eru jarðirnar Hvalgrafir, Tindar, Barmur, Búðardalur I og Búðardalur II. Í jarðaskrá Landnáms ríkisins fardagaárin 1985 til 1986 kemur fram að jarðirnar Hvalgrafir og Barmur hafi báðar verið komnar í eyði fyrir 1970, en jörðin Tindar hafi farið í eyði 1975. Af þeim jörðum er land eiga að Búðardalsá eru það einungis jarðirnar Búðardalur I og Búðardalur II sem ekki eru skráðar sem eyðibýli í dag en samkvæmt gögnum málsins var jörðinni Búðardal skipt upp í Búðardal I og Búðardalur II árið 1963. Tvö einkahlutafélög eru nú skráðir eigendur allra þeirra jarða sem land eiga að Búðardalsá. Þannig er áfrýjandi eigandi jarðanna Barms, Búðardals I og Búðardals II en stefndi eigandi jarðanna Hvarfsdals, Tinda og Hvalgrafa.

Niðurstaða

1. Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvort jörðinni Hvarfsdal fylgi atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár.
2. Samkvæmt því er hér að framan er rakið hefur atkvæðisréttur í veiðifélögum tekið ýmsum breytingum frá því veiðifélögum var fyrst komið á fót með lögum nr. 61/1932. Þrátt fyrir þær breytingar virðist ávallt hafa verið gengið út frá þeirri meginreglu að eitt atkvæði fylgdi hverri jörð sem veiðirétt hefur. Hefur atkvæðisréttur í veiðifélögum jafnan verið studdur við hagsmuni tengda bújörðum og landbúnaði en fram kom í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 61/2006 að lögð hefði verið áhersla á að tryggja áframhaldandi sjálfstæði og rekstrargrundvöll þeirra jarða sem byggðu afkomu sína, að öllu leyti eða að hluta, á veiðinytjum.
3. Lögbýlisskilyrði laga um lax- og silungsveiði hafa tekið ýmsum breytingum frá því þau komu fyrst í lög. Telja verður nokkuð á reiki hver tilgangurinn hafi í öndverðu verið með því að gera að skilyrði að atkvæðisréttur fylgdi eingöngu lögbýlum. Engin afdráttarlaus sjónarmið þar að lútandi koma fram í lögskýringargögnum. Þegar skilyrðið var fyrst leitt í lög með lögum nr. 53/1957 virðist því samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til laganna fyrst og fremst hafa verið ætlað að einfalda stofnun fiskiræktar- og veiðifélaga. Á hinn bóginn verður ekki ráðið af athugasemdum með frumvörpum sem urðu að lögum nr. 53/1957 og nr. 76/1970 að ætlunin með lögbýlisskilyrðinu hafi verið að svipta þá atkvæðisrétti í veiðifélögum sem þann rétt áttu fyrir.
4. Með lögum nr. 53/1957 var einnig kveðið á um það nýmæli að miða ætti við að jörð yrði að vera metin til verðs í fasteignamati til að henni fylgdi atkvæðisréttur í veiðifélagi. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að koma ætti í veg fyrir að fasteignareigandi gæti skipt jörð upp og aukið þannig atkvæðisrétt sinn. Þannig virðast breytingar á eignarhaldi fasteigna í sveitum hafa haft áhrif og sú þróun tók að líta dagsins ljós að nærri veiðivötnum væru mismunandi flokkar fasteigna. Eftir sem áður var í frumvarpi sem varð að lögum nr. 61/2006 byggt á sjónarmiðum tengdum landbúnaði og þeirri afstöðu löggjafans að rétt væri að saman færi eignarhald fasteignar og þeirra auðlinda og hlunninda sem henni fylgdu. Var fyrirkomulag atkvæðisréttar tengt við bann við aðskilnaði veiðiréttar frá fasteign, en bann við þeim aðskilnaði hefur ávallt verið rökstutt út frá hagsmunum tengdum landbúnaði.
5. Ekki verður ráðið af lögskýringargögnum hvers vegna gert var ráð fyrir jöfnum atkvæðisrétti í veiðifélögum strax í upphafi en hann ekki tengdur hlutdeild viðkomandi ár í arðskrá. Því fyrirkomulagi hefur aldrei verið breytt, þó svo ekki hafi ríkt full sátt um það atriði. Í athugasemdum með 40. gr. frumvarps er varð að lögum nr. 61/2006 sagði að löngum hefði verið um það deilt og yrði án efa áfram. Með þeim breytingum sem urðu á atkvæðisrétti í veiðifélögum með lögum nr. 61/2006 var á hinn bóginn miðað við að sami aðili gæti eftirleiðis farið með atkvæði fyrir hverja þá jörð sem hann ætti. Var hér um gagngera breytingu að ræða, en samkvæmt eldri lögum fór slíkur aðili einungis með eitt atkvæði og var það á sínum tíma rökstutt úr frá því að ákvæðunum væri ætlað að girða fyrir að lögbýlum væri skipt í þeim tilgangi að afla atkvæðisréttar í veiðifélögum. Í athugasemdum með 40. gr. frumvarpsins er kvað á um þessa nýju skipan er nýmælið ekki skýrt sérstaklega.
6. Hér að framan var gerð grein fyrir því að inn í lög nr. 53/1957 kom ákvæði um að atkvæðisréttur fylgdi eyðijörðum. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna var engar skýringar að finna á því nýmæli sem fólst í því að eigendur eyðijarða hefðu atkvæðisrétt. Með lögum nr. 119/2009 var gerð sú breyting á lögum nr. 61/2006 að ákvæði um atkvæðisrétt eigenda eyðijarða var bætt inn í upptalningu þeirra aðila sem atkvæðisrétt ættu í veiðifélagi, en ákvæðið hafði fallið á brott við gildistöku laga nr. 61/2006. Í athugasemdum með lögum nr. 119/2009 sagði það eitt að með setningu laga nr. 61/2006 hefði ekki verið ætlunin að gera grundvallarbreytingu á fyrirkomulagi atkvæðisréttar í veiðifélögum að því er eyðijarðir varðaði. Tilgangur frumvarpsins væri að færa þetta atriði til fyrri vegar.
7. Veiðiréttindi eru þáttur í eignarrétti fasteignareiganda. Eru veigamikil réttindi bundin við atkvæðisrétt í veiðifélagi en án hans tekur eigandi veiðiréttar engan þátt í ákvarðanatöku um hagnýtingu veiðiréttar fyrir landi sínu. Þegar litið er til þess hlutverks sem veiðifélögum er fengið í hendur með lögum nr. 61/2006 er ljóst að ákvörðunarvald veiðirétthafa flyst að verulegu marki til veiðifélagsins. Þannig fellur það meðal annars í hlut veiðifélags að ráðstafa rétti til stangveiði á viðkomandi svæði, að teknu tilliti til markmiða laganna og hagsmuna félagsmanna, sbr. d-lið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006. Geta veiðifélög þannig ákveðið að leigja út alla stangveiði til allt að 10 ára í senn, sbr. og 9. gr. laganna, og almennt er bannað að veiða í vatni á félagssvæðinu nema með sérstakri heimild frá veiðifélaginu, sbr. 3. mgr. 37. gr. laganna. Getur veiðifélag því bannað veiðiréttarhafa að veiða í vatni fyrir landi sínu og með þeim hætti ráðstafað veiðiréttindum hans.
8. Því var áður lýst að samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 fylgir eitt atkvæði hverri jörð sem veiðirétt á í samræmi við ákvæði laganna og með jörð í framangreindum skilningi er átt við þær jarðir sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976. Þau lög vísuðu um skilgreiningu á lögbýlum til ábúðarlaga. Frumvarp það er varð að lögum nr. 65/1976 var stjórnarfrumvarp og landbúnaðarráðherra flutningsmaður þess. Samhliða á sama þingvetri var lagt fram frumvarp til nýrra ábúðarlaga en það frumvarp varð að lögum nr. 64/1976. Var frumvarp til laganna einnig stjórnarfrumvarp og landbúnaðarráðherra flutningsmaður þess. Lög þessi öðluðust gildi á sama tíma. Samkvæmt þessu fer um skilgreiningu á lögbýli í skilningi laga nr. 61/2006 eftir ákvæðum laga nr. 64/1976. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 1. gr. síðar greindra laga taldist jörð lögbýli ef hún var býli sem sérstaklega var metið til verðs í fasteignamati, væri með ákveðnum landamerkjum eða ákveðnum tún- og engjamerkjum. Enn fremur varð býlið að hafa það landrými eða búrekstraraðstöðu að það framfleytti minnst 10 kúgildum. Að auki þurfti að vera á landinu nægur húsakostur til að nytja jörðina. Hefði jörð ekki verið setin í tvö ár eða lengur taldist hún eyðijörð og þó svo hús væru fallin eða rifin taldist hún lögbýli, nema jörðinni hefði verið ráðstafað til annarra nota með samþykki sveitastjórnar og jarðanefndar.
9. Samkvæmt fasteignabók sem frammi liggur í málinu og löggilt var af fjármálaráðuneytinu voru tún í Hvarfsdal 1. apríl 1932 metin fjórir hektarar að stærð, taða talin vera 130 hestar og úthey 80 hestar, matjurtagarður var metinn 2,1 fermetri, sauðkindur voru 25 talsins, kýr 2,5. Landverð var metið 15 af hundraði og húsverð þrír af hundraði. Þá liggur fyrir í málinu að landamerkjabréf var gert fyrir jörðina 21. maí 1885 þar sem landamerkjum hennar er lýst. Ekki hafa verð lögð fram gögn í málinu sem slá því föstu að jörðinni hafi verið ráðstafað til afréttar, sem þó virðast um tíma hafi verið uppi áform um.
10. Það er og hefur ávallt verið meginregla lax- og silungsveiðilaga hvers tíma að eitt atkvæði fylgi hverri jörð sem veiðirétt á. Svo sem áður var vikið að verður ekki ráðið af athugasemdum með frumvörpum sem urðu að lögum nr. 53/1957 og nr. 76/1970 að tilgangurinn með lögbýlisskilyrði laganna er fyrst var tekið upp 1957 hafi verið að svipta þá atkvæðisrétti í veiðifélögum er þann rétt áttu fyrir. Þá verður af lögskýringagögnum ráðið að nýju skilyrði um fasteignamat hafi einvörðungu verið ætlað að draga línu í sandinn og læsa þeirri stöðu er fyrir var og girða fyrir að jörðum væri skipt upp í þeim tilgangi einum að afla atkvæðisréttar. Þá hafa þær breytingar orðið á löggjöf um lax- og silungsveiði að sami aðili getur nú farið með atkvæði fyrir hverja þá jörð sem hann á, en á árum áður hafði hann aldrei meira en eitt atkvæði. Nú á tímum fylgir atkvæðisréttur einnig eyðijörðum.
11. Gögn úr fasteignaskránni 1. apríl 1932 slá því föstu að fram til þess árs var rekinn hefðbundinn búskapur á jörðinni Hvarfsdal, með tilheyrandi fjárbústofni og nautgripum. Á þeim tíma voru sauðkindur á jörðinni og nautgripir í fjósi, tún á bænum í ræktun og hey og taða í húsi. Þá voru land og hús metin til fjár og jörðin með þinglesin landamerki. Jörðin var komin í eyði 1938 og er ósannað að henni hafi verið ráðstafað til annarra nota, svo sem afréttar. Ákvæði laganna um landrými eða búrekstraraðstöðu til að framfleyta 10 kúgildum er háð mati. Í ljósi þess að nokkur bústofn var á jörðinni Hvarfsdal á árinu 1932 og tún þá í ræktun verður engu slegið föstu um það hvort jörðin hafi ekki talist hafa fullnægt síðari tíma skilyrði laganna um nægjanlegt landrými eða búrekstraraðstöðu.
12. Jörðin Hvarfsdalur, sem komin var í eyði árið 1938, hefur átt aðild að Veiðifélagi Búðardalsár allt frá stofnun veiðifélagsins fyrir rúmum 50 árum samkvæmt þeim lögum sem gilt hafa um lax- og silungsveiði á hverjum tíma. Ekki er annað fram komið en að jörðin hafi ætíð farið með atkvæðisrétt á þeim vettvangi sem eyðijörð. Í löggjöf um lax- og silungsveiði var frá upphafi, sbr. lög nr. 61/1932, við það miðað að hverri jörð fylgdi eitt atkvæði í veiðifélagi án þess að getið væri um hvaða jarðir féllu þar undir og gilti sú skipan mála einnig samkvæmt lögum nr. 112/1941. Við setningu laga nr. 53/1957 var fyrsta sinni mælt fyrir um að atkvæðisréttur fylgdi lögbýli og var tekið fram að lögbýli skyldi meta til verðs í „gildandi fasteignamati“. Í lögum nr. 76/1970 var miðað við gildandi fasteignamat „við gildistöku laga þessara“. Einnig voru sérstök ákvæði í tvennum síðastnefndum lögum um atkvæðisrétt eigenda eyðijarða. Fyrirkomulag um atkvæðisrétt eyðijarða hélst allt til setningar gildandi laga nr. 61/2006 þegar ákvæði þar um féll úr lögum, en úr því var bætt með lögum nr. 119/2009, svo sem áður greinir.
13. Þegar metið er hvort Hvarfsdal fylgi atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár er til þess að líta að samkvæmt lögskýringargögnum var tilgangur þess að aðeins lögbýlum og eyðibýlum fylgdi atkvæðisréttur í veiðifélagi sá að girða fyrir að jörðum væri skipt til að fjölga atkvæðum. Þá er þess að geta að í athugasemdum með 40. gr. frumvarps til laga nr. 61/2006 kom fram að það markmið hefði verið haft að leiðarljósi „að tryggja áframhaldandi sjálfstæði og rekstrargrundvöll þeirra jarða sem byggja afkomu sína, að öllu leyti eða að hluta, á veiðinytjum“. Eins og tilvitnað orðalag ber með sér var ætlunin meðal annars að tryggja afkomu jarða sem byggja afkomu sína að öllu leyti á veiðinytjum en ætla má að þar á meðal séu ýmsar eyðijarðir. Einnig hafa eyðijarðir frá öndverðu haft atkvæðisrétt í veiðifélögum og í lögum verið sérstaklega mælt fyrir um atkvæðisrétt þeirra frá árinu 1957, að undanskildum árunum 2006 til 2009. Eins var þess getið í athugasemdum með lögum nr. 119/2009, sem kváðu á um atkvæðisrétt eyðijarða sem fallið hafði niður við gildistöku laga nr. 61/2006, að ekki hefði verið ætlunin að gera grundvallarbreytingu á fyrirkomulagi atkvæðisréttar í veiðifélögum að því er varðar eyðijarðir. Væri tilgangur frumvarpsins að „færa þetta atriði til fyrri vegar með því að gera tillögu um að kveðið verði að nýju sérstaklega á um að atkvæðisréttur fylgi eyðibýlum“. Af tilvitnuðum orðum má ráða að ekki var ætlunin með lögum nr. 61/2006 að gera breytingar á atkvæðisrétti eyðibýla.
14. Allt framangreint hnígur til þess að skýra verði 40. gr. laga nr. 61/2006 svo, með hliðsjón af lögskýringargögnum, 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar og stjórnskipulegum reglum um meðalhóf, að jörð stefnda, sem á veiðirétt í Búðardalsá, fari með atkvæðisrétt í veiðifélagi árinnar og hafi þannig ekki verið svipt atkvæðisrétti sínum með afturvirkum hætti við setningu laganna. Samkvæmt því og öðru framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest, þar með talið um málskostnað.
15. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Héraðsdómur Reykjavíkur Dómur 9. febrúar 2023 Mál nr. E-2577/2022:

Heiðardalur ehf. (Arnar Heimir Lárusson lögmaður) gegn Búð ehf. (Guðjón Ármannsson lögmaður)

Dómur

Málsmeðferð, aðild og kröfur aðila

1. Mál þetta var höfðað með stefnu sem var birt 25. maí 2022 og þingfest 7. júní sama ár. Stefnandi er Heiðardalur ehf., Funafold 62 í Reykjavík. Stefndi er Búð ehf., Borgartúni 26 í Reykjavík.

   Málið var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi 24. janúar 2023.

2. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að ekkert atkvæði fylgi jörðinni Hvarfsdal, landnúmer: 137824 og fasteignanúmer: F2117984, Dalabyggð, Dalasýslu í Veiðifélagi Búðardalsár. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti eða samkvæmt mati dómsins.
3. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda.

Helstu málsatvik

1. Málsaðilar eiga hvor um sig þrjár jarðir sem liggja að Búðardalsá í Dalabyggð, áður Skarðshreppi. Stefnandi á jarðirnar Búðardal (landnúmer: 137815), Búðardal II (landnúmer:

   137816) og Barm (landnúmer: 137814) en stefndi er eigandi jarðanna Hvalgrafa (landnúmer:

   137822), Tinda (landnúmer: 137839) og Hvarfsdals (landnúmer: 137824). Þeir eiga báðir aðild að Veiðifélagi Búðardalsár sem er félag þeirra sem eiga veiðirétt í ánni og starfar nú á grundvelli laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006. Í samþykkt fyrir félagið, sem landbúnaðarráðuneytið staðfesti 29. ágúst 1973 og birt var í B-deild Stjórnartíðinda sama dag, kemur fram að félagið nái til umræddra sex jarða sem eigi land að vatnasvæði Búðardalsár. Í samþykktinni kemur fram að hún staðfestist samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði nr. 76/1970, sem þá giltu. Í framkvæmd mun hafa verið við það miðað að á vettvangi veiðifélagsins fylgdi eitt atkvæði hverri þeirra sex jarða sem hér voru nefndar. Hafa því þrjú atkvæði verið á hendi stefnanda og þrjú á hendi stefnda þann tíma sem eignarhald jarðanna hefur verið eins og nú er. Ágreiningur málsins stendur um hvort atkvæði eigi að fylgja jörðinni Hvarfsdal eða ekki. Samkvæmt arðskrá veiðifélagsins, dagsettri 5. janúar 2010 og staðfestri af Fiskistofu 7. sama mánaðar, nemur hlutdeild Hvarfsdals í veiðirétti í ánni 1.944,79 af alls 10.000 einingum, þ.e. tæplega 20%. Arðskráin byggist á matsgerð sem unnin var af matsnefnd samkvæmt 41. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006.

2. Hið stefnda félag Búð ehf. er jafnframt leigutaki veiðiréttinda í Búðardalsá samkvæmt leigusamningi við veiðifélagið, dagsettum 9. mars 2007. Með samningnum tók stefndi á leigu allan veiðirétt til stangveiði í ánni ásamt fiskgengum þverám og lækjum hennar, upphaflega til 10 ára frá 1. október 2007 til 30. september 2017. Eftir síðarnefnda tímamarkið hefur samningurinn framlengst sjálfkrafa til eins árs í senn á grundvelli ákvæðis hans þess efnis að svo fari ef honum er ekki sagt upp að samningstíma loknum. Á aðalfundi veiðifélagsins 26. mars 2018 lagði stefnandi til að samningnum yrði sagt upp frá 30. september sama ár en tillagan var felld með þremur atkvæðum stefnda gegn þremur atkvæðum stefnanda, þ.e. hún féll á jöfnu.

   Stefnandi kærði þessa ákvörðun til Fiskistofu 11. maí 2018, á þeim grundvelli að ranglega hefði verið miðað við það að Hvarfsdal tilheyrði atkvæðisréttur í félaginu. Fiskistofa hafnaði kröfu stefnanda um ómerkingu ákvörðunarinnar með úrskurði 11. apríl 2019.

3. Fyrir liggur að Hvarfsdalur var bújörð á fyrri tíð og er það atriði ágreiningslaust meðal aðila málsins. Í Jarðabók yfir Dalasýslu eftir Orm Daðason frá árinu 1731 er m.a. getið um matsverð jarðarinnar og landskuld og hún sögð landmikil. Í ritinu Jarðatal á Íslandi eftir Jón Johnsen frá 1847 er einnig að finna upplýsingar um matsverð og landskuld og einn ábúandi sagður vera á jörðinni. Í úrskurði óbyggðanefndar frá 3. maí 2018 í máli nr. 1/2016 (Flekkudalur og Svínadalur) er vitnað til jarðamats yfir Dalasýslu frá 1804 þar sem jörðin sé sögð vera 10 hundraða jörð í eigu kirkjunnar í Búðardal og nafngreindur maður sagður vera ábúandi. Í sama úrskurði er rakin merkjalýsing landamerkjabréfs Hvarfsdals sem dagsett sé 21. maí 1885 og þinglýst degi síðar og enn fremur vitnað til fasteignamats 1916–1918 varðandi það að mikill ágangur afréttarfjár sé meðal ókosta jarðarinnar. Í minningargrein sem er meðal gagna málsins kemur fram að fjölskylda nokkur hafi flutt að Hvarfsdal vorið 1920 og verður ráðið af greininni að á þeim tíma hafi verið stundaður þar búskapur sem þó hafi ekki verið stór í sniðum. Í Fasteignabók frá 1932 er að finna ýmsar upplýsingar um Hvarfsdal sem þar er metinn sem jörð og hið sama er að segja um Fasteignabók frá árunum 1942–1944. Af fyrrnefndu fasteignabókinni að dæma var jörðin þá í ábúð en í þeirri síðarnefndu kemur fram að jörðin hafi verið auð á þeim tíma sem bókin tekur til.
4. Í jarðaskrá/lögbýlaskrá fyrir Dalasýslu fardagaárið 1958–1959 er Hvarfsdals getið en ekki er tilgreindur þar neinn ábúandi eða bústofn. Hið sama er að segja um hliðstæðar skrár næstu ár á eftir allt til fardagaársins 1966–1967. Í skránni fyrir fardagaárið 1967–1968 er Hvarfsdals aftur á móti ekki getið og ekki heldur í skránum fyrir næstu ár á eftir en sú yngsta þeirra sem liggur fyrir í málinu er fyrir fardagaárið 1975–1976. Þá er Hvarfsdals ekki getið í lögbýlaskrá Þjóðskrár frá árinu 2021. Í fasteignaskrá kom fram árið 2022 að Hvarfsdalur væri jörð og að henni fylgdi lax-/silungsveiði. Jörðin er þar tilgreind sem „Eyðijörð/afrétt“.
5. Hvarfsdalur mun um skeið hafa verið í eigu kirkjumálasjóðs. Í fundargerð hreppsnefndar Skarðshrepps frá 5. september 1944 kemur fram að rætt hafi verið um að hreppurinn fæli þingmanni kjördæmisins að bera upp á Alþingi að hreppurinn fengi keypta jörðina Hvarfsdal. Hreppsnefndin telji hreppnum nauðsynlegt að fá „þjóðjörðina Hvarfsdal“ keypta og feli þingmanni kjördæmisins, Þorsteini Þorsteinssyni sýslumanni, að bera það upp á Alþingi. Leyfi sýslunefndar hafi áður verið fengið. Lög sem heimiluðu sölu jarðarinnar til hreppsins voru sett síðar sama haust. Engin gögn liggja fyrir í málinu um ráðstafanir eða nýtingu hreppsins á landi jarðarinnar eftir kaupin. Ekki hafa heldur verið lögð fram gögn um kaup stefnda á jörðinni eða nýtingu hans á jörðinni þaðan í frá.

Helstu málsástæður stefnanda

1. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 fylgi eitt atkvæði hverri jörð sem veiðirétt eigi í samræmi við ákvæði laganna. Með jörð í þessum skilningi sé átt við þær jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976. Jörðin Hvarfsdalur hafi ekki uppfyllt þau skilyrði við það tímamark.
2. Hugtakið lögbýli hafi fyrst komið fyrir í lagatexta í ábúðarlögum nr. 36/1961. Hugtaksskilyrði laganna hafi m.a. lotið að landrými eða búrekstraraðstöðu, sem og húsakosti. Jörð sem farin var í eyði og öll hús á henni fallin eða rifin hafi þó eftir sem áður talist jörð eða lögbýli þar til liðin hafi verið 25 ár frá því að hún fór síðast í eyði. Þessi lög hafi verið í gildi þegar ný jarðalög tóku gildi árið 1976. Því verði að líta til þeirra þegar metið er hvort Hvarfsdalur hafi talist lögbýli við það tímamark og uppfylli með því skilyrði atkvæðisréttar samkvæmt 1. mgr. 40. gr. núgildandi laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006.
3. Jörðin Hvarfsdalur hafi verið meira og minna í eyði frá því um 1900 að því undanskildu að á henni hafi verið búið um skamman tíma í kringum 1930. Jörðin hafi því verið búin að vera í eyði áratugum saman þegar jarðalögin frá 1976 tóku gildi. Á þeim tíma hafi engin uppistandandi hús verið á jörðinni eftir því sem næst verði komist. Þá hafi samkvæmt heimildum staðkunnugra ekkert landrými eða búrekstraraðstaða verið í Hvarfsdal heldur hafi ábúendur Hvarfsdals nytjað aðrar jarðir til heyfengs enda jörðin illræktanleg.
4. Eftir að jörðin Hvarfsdalur fór í eyði hafi hún fljótlega komist í eigu kirkjumálasjóðs en ástæður þess liggi ekki fyrir. Eftir að Skarðshreppur keypti jörðina hafi hún líklega verið lögð til afréttar enda muni það hafa verið tilgangur hreppsnefndar með kaupunum, sbr. þá staðreynd að ákvörðun um að reyna að fá jörðina keypta hafi verið tekin á fjallskilafundi hreppsnefndarinnar. Skráning jarðarinnar sem eyðijarðar/afréttar í fasteignaskrá styðji þá ályktun enda muni sú skráning byggjast á upplýsingum frá sveitarfélaginu. Gögn um þetta hafi þó ekki fundist þrátt fyrir mikla leit.
5. Besta heimildin um hvort jörð taldist á einhverjum tímapunkti lögbýli sé hin svonefnda jarðaskrá sem gefin hafi verið út frá árinu 1958. Með lögum nr. 48/1957 hafi Landnámi ríkisins verið falið að gera jarðaskrá árlega yfir byggðar og óbyggðar jarðir og skráin hafi frá upphafi haft þann tilgang að skrá jarðir sem teljist jarðir eða lögbýli. Með lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum nr. 45/1971 hafi gerð jarðaskrárinnar verið falin svonefndri landnámsstjórn. Í 42. gr. hafi komið fram að landnámsstjórn skyldi láta árlega gera jarðaskrá fyrir allt landið og fylgjast þannig með ábúð allra lögbýlisjarða. Með lögum nr. 90/1984 hafi síðan verið gerðar breytingar sem falið hafi í sér að landbúnaðarráðuneytið skyldi framvegis annast gerð jarðaskrárinnar. Í athugasemdum við þá lagagrein sem fól í sér umrædda breytingu komi beinlínis fram að skránni sé ætlað að veita upplýsingar um hvaða býli falli undir skilgreiningu 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 á hugtakinu lögbýli. Hafið sé yfir vafa að skránni hafi verið ætlað það hlutverk að tilgreina hvaða jarðir teldust lögbýli út frá skilgreiningu ábúðarlaganna frá 1976 og sambærilegra eldri laga. Sama skrá sé nú haldin á grundvelli 26. gr. jarðalaga nr. 81/2004.
6. Í elstu jarðaskrám Dalasýslu, frá fardagaárinu 1958–1959 og árunum þar á eftir, sé Hvarfsdals getið en fram komi að þar sé enginn bústofn. Fardagaárið 1967–1968 verði sú breyting að jörðin Hvarfsdalur falli af skránni og hún hafi ekki verið nefnd þar síðan. Verði að telja þetta óræka staðfestingu þess að fardagaárið 1967–1968 hafi það verið mat þeirra sem gerðu skrána að jörðin Hvarfsdalur uppfyllti þá ekki skilyrði þess að teljast lögbýli og hafi því verið felld af skránni. Á þeim tíma hafi ábúðarlög nr. 36/1961 gilt um réttarstöðu jarðarinnar. Ganga verði út frá því að þeir sem gerðu skrána hafi litið til fyrirmæla laganna, þar sem m.a. hafi komið fram að jörð teldist lögbýli nema hún hefði verið eyðijörð í meira en 25 ár. Raunar hafi jörðin verið búin að vera í eyði mun lengur þegar þar var komið sögu. Því síður geti hún hafa talist lögbýli árið 1976 sem sé það tímamark sem miðað sé við í gildandi lögum um lax- og silungsveiði nr. 61/2006. Auk þessa hafi jörðin ekki uppfyllt þær lágmarkskröfur að hafa landrými eða búrekstraraðstöðu sem framfleytti 10 kúgildum eða haft nauðsynlegan húsakost. Líkast til hafi hún aldrei haft búrekstraraðstöðu og óvíst sé um húsakostinn sem sé löngu fallinn og hafi verið það fyrir árið 1976.
7. Auk framangreinds telji stefnandi ljóst að jörðin Hvarfsdalur hafi verið tekin úr landbúnaðarnotum og lögð til afréttar, sbr. m.a. skráningu jarðarinnar í fasteignamati sem afrétt. Jörð sem lögð sé til afréttar teljist ekki lengur lögbýli. Verði ekki annað séð en að það hafi verið gert fyrir gildistöku jarðalaganna árið 1976 enda hafi það líklega verið tilgangur sveitarstjórnar með kaupum á jörðinni árið 1944.
8. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar frá 11. febrúar 1999 í máli nr. 263/1998 (Litli-Langidalur) sem sýni að sönnunarbyrði hvíli á eiganda jarðar komi fram rök sem hnígi í þá átt að hún hafi ekki uppfyllt skilyrði þess að teljast lögbýli. Þá hafi sú túlkun Hæstaréttar á hugtakinu lögbýli sem fram komi í dóminum verið fest í sessi með lögum nr. 61/2006.
9. Þeir hagsmunir sem um sé að tefla í málinu séu nátengdir ábúð jarða og nýtingu hlunninda, sbr. marga dóma Hæstaréttar þar að lútandi. Engir slíkir hagsmunir séu bundnir við jörð sem hafi verið í eyði áratugum saman. Þá skipti engu máli þótt ekki hafi verið gerðar athugasemdir við tiltekna framkvæmd atkvæðisréttar enda sé hvað það varðar ekki hægt að vinna betri rétt en mælt er fyrir um í lögum fyrir hefð, venju eða á grundvelli tómlætissjónarmiða. Vísar stefnandi í því sambandi til dóms Hæstaréttar frá 3. mars 2016 í máli nr. 530/2015 (Langanesmelar). Stefnandi hafi þó gert athugasemd við notkun atkvæðisréttar Hvarfsdals á fundi árið 2016 og síðar, eftir að honum hafi orðið ljóst að hugsanlega uppfyllti jörðin ekki skilyrði þess að eiga atkvæðisrétt í félaginu.

Helstu málsástæður stefnda

1. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda og byggir á því að hafið sé yfir vafa að hann njóti atkvæðisréttar í Veiðifélagi Búðardalsár. Með engu móti geti staðist að eigandi Hvarfsdals á hverjum tíma, sem eigi tæplega 20% af öllum veiðirétti árinnar, verði gerður með öllu áhrifalaus um ráðstöfun á veiði fyrir landi sínu. Slíkt bryti að mati stefnda gróflega gegn ákvæðum 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um vernd eignarréttar og stjórnskipulegt meðalhóf.

   Óumdeilt sé að eigandi Hvarfsdals fari með veiðirétt fyrir landi sínu sem svari til tæplega 20% veiðiréttar í allri Búðardalsá. Þótt landeigandi eigi veiðiréttinn fyrir sínu landi samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 sé það í reynd veiðifélag sem ákveði hvort landeigendur megi veiða fyrir landi sínu. Í 3. mgr. 37. gr. laganna komi til að mynda fram að eftir stofnun veiðifélags sé öllum óheimilt að veiða í vatni á félagssvæðinu nema samkvæmt heimild frá veiðifélagi.

2. Af þessu fyrirkomulagi leiði að heimildir einstakra veiðiréttarhafa til að ráðstafa og hagnýta eignarréttindi sín með þeim hætti sem þeir kjósi séu skertar og flytjist að miklu leyti til veiðifélagsins. Þannig sé það veiðifélagið sem ráðstafi rétti til stangveiði á viðkomandi svæði að teknu tilliti til markmiða laganna. Þá sé einstökum félagsmönnum skylt að veita aðgang að veiðistöðum fyrir landi sínu ef veiðifélag hefur ráðstafað í heild stangveiði á félagssvæði sínu, sbr. 4. mgr. 37. gr. laganna. Í ljósi þeirra víðtæku heimilda sem viðkomandi veiðifélag hafi til að ráðstafa veiðirétti félagsmanna sé mjög mikilvægt að veiðiréttarhafar hafi möguleika til þátttöku í ákvörðunum á vettvangi veiðifélaga. Stefndi byggir á því að allar hömlur á slíkri aðkomu feli í sér takmarkanir á stjórnarskrárvörðum eignarrétti sem verði að skýra þröngt. Gæta verði meðalhófs og ekki megi ganga lengra í takmörkunum en nauðsynlegt sé til að ná því markmiði sem að sé stefnt. Verði þá einnig að líta til þess að veiðiréttarhöfum sé gert skylt að eiga aðild að veiðifélögum og verði því sérstaklega að gæta að því að slík skylduaðild feli ekki í sér meiri skerðingu á eignarréttindum veiðiréttarhafa en nauðsyn beri til. Þannig byggir stefndi á því að það færi gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar að aðili sem ætti veiðirétt færi ekki með atkvæðisrétt í veiðifélagi, sem honum væri þó skylt að vera aðili að, enda sé það einn af hornsteinum þess að vera í félagi að fá að taka þátt í ákvörðunum þess. Engu máli skipti í þessu sambandi þótt stefndi eigi aðrar jarðir sem jafnframt eigi aðild að Veiðifélagi Búðardalsár.
3. Stefndi bendir á að í gildistíð laga um lax- og silungsveiði nr. 53/1957 hafi atkvæðisrétti á vettvangi veiðifélags verið háttað þannig að ábúandi hvers lögbýlis sem metið var til verðs í gildandi fasteignamati skyldi hafa eitt atkvæði, sbr. 2. mgr. 66. gr. laganna. Hið sama hafi gilt um ábúendur eyðijarða. Tilgangur þessa lögbýlisskilyrðis laganna hafi ekki verið sá að svipta veiðiréttarhafa atkvæðisrétti. Ekki standist að skýra ákvæðið þannig að það leiði til sviptingar atkvæðisréttar með afturvirkum hætti.
4. Í 2. mgr. 48. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 76/1970 hafi verið sett efnislega samhljóða ákvæði um atkvæðisrétt á fundum í veiðifélagi. Þó hafi verið gerð sú breyting með lögum nr. 38/1970 að atkvæðisréttur ábúanda skyldi miðast við lögbýli sem metið væri til verðs í gildandi fasteignamati eins og það var við gildistöku laganna árið 1970. Í greinargerð með frumvarpi til breytingalaganna hafi þetta ákvæði verið skýrt svo að það væri sett til að girða fyrir að lögbýlum væri skipt í þeim tilgangi að afla atkvæðisréttar í veiðifélögum eða fjölga atkvæðum í veiðifélögum. Áfram hafi komið fram í lögunum að væri jörð í eyði skyldi eigandi hennar hafa eitt atkvæði. Jörðin Hvarfsdalur hafi ávallt verið metin til verðs í fasteignamati og verið sérgreind fasteign. Engu breyti að hún hafi verið í eyði því sérstaklega hafi verið tekið fram í lögunum að eyðijarðir færu með atkvæðisrétt á vettvangi veiðifélaga. Af hálfu stefnda kemur fram að hvað sem þessu líði mótmæli hann öllum fullyrðingum stefnanda sem lúti að búrekstrarmöguleikum á jörðinni Hvarfsdal.
5. Í núgildandi lögum um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 hafi upphaflega komið fram í 1. mgr. 40. gr. að á félagssvæði veiðifélags fylgdi eitt atkvæði hverri jörð sem veiðirétt ætti í samræmi við ákvæði laganna. Þá hafi sagt þar að með jörð væri átt við þær jarðir sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976. Með lögum nr. 119/2009 hafi verið gerð sú breyting á 3. málslið 1. mgr. 40. gr. að bætt hafi verið við orðunum „þar á meðal eyðijarðir“. Kveði lagatextinn því skýrlega á um það nú að atkvæðisréttur fylgi jörðum, þar á meðal eyðijörðum, sem fullnægt hafi skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976. Hafi löggjafinn þannig talið sérstaka ástæðu til að árétta að eyðijörðum fylgdi atkvæðisréttur í veiðifélagi. Vísar stefndi í þessu sambandi til athugasemda með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 119/2009. Einnig vísar stefndi hvað þetta snertir til þess að eyðijarðir hafi sérstaklega verið tilgreindar sem lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976, sbr. ákvæði 1. mgr., sbr. 2. mgr., 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Því sé ljóst að Hvarfsdal hafi fylgt atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár, líkt og gengið hafi verið út frá allt frá því félagið tók til starfa.
6. Enn fremur mótmælir stefndi sem rangri þeirri fullyrðingu stefnanda að jörðin Hvarfsdalur hafi verið lögð til afréttar.

   Forsendur og niðurstöður

7. Ágreiningur máls þessa snýst um það eitt hvort jörðinni Hvarfsdal fylgi atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár. Við úrlausn um það reynir á skýringu 1. mgr. 40. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006, með síðari breytingum, og heimfærslu þeirrar reglu sem þar er að finna til atvika málsins. Leiði sú lögskýring og heimfærsla til ályktunar um að umrædd lagaregla feli samkvæmt efni sínu í sér að jörðin sé án atkvæðisréttar kemur jafnframt til úrlausnar hvort slík niðurstaða fái staðist gagnvart þeirri vernd sem eignarréttindum er tryggð með ákvæðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, með síðari breytingum, (hér eftir: stjórnarskráin) eða hvort reglan sé að vettugi virðandi við úrlausn málsins af þeim sökum að svo sé ekki. Í þeim efnum gæti m.a. komið til skoðunar hvort löggjafinn hafi gætt meðalhófs við setningu reglunnar sem fæli þannig skýrð í sér fyrirmæli um að stefndi væri sem eigandi um 20% veiðiréttar í Búðardalsá í krafti eignarhalds að jörðinni Hvarfsdal með öllu áhrifalaus um ráðstöfun þeirra réttinda á vettvangi veiðifélagsins sem annast um þá ráðstöfun samkvæmt lögum nr. 61/2006 og stefnda er samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laganna skylt að eiga aðild að. Í þeim efnum gætu jafnframt komið til úrlausnar álitaefni tengd neikvæðu félagafrelsi, sbr. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað þessi atriði snertir gæti ekki skipt máli þótt svo hátti til nú að stefndi eigi jafnframt fleiri jarðir með veiðirétt í Búðardalsá og atkvæðisrétt á þeim grundvelli enda um að ræða sjálfstæð og aðgreind réttindi sem tilheyra hverri jörð um sig. Þá ber, hvað sem líður álitaefnum um stjórnskipulegt gildi umræddrar lagareglu, að hafa hugfast að eins og ítrekað hefur verið staðfest í dómaframkvæmd verður lagaákvæðum sem takmarka stjórnarskrárvarin réttindi ekki gefin rýmri merking við lögskýringu en ótvírætt verður ráðin af orðanna hljóðan þeirra.
8. Í 1. mgr. 40. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 kemur fram að á félagssvæði veiðifélags fylgi eitt atkvæði hverri jörð sem veiðirétt á í samræmi við ákvæði laganna og að með jörð í þessum skilningi sé átt við þær jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976. Orðunum „þar á meðal eyðijarðir“ var bætt við málsgreinina með lögum nr. 119/2009. Í málinu er óumdeilt að jörðinni Hvarfsdal fylgi veiðiréttur í Búðardalsá og eins og áður segir nemur hlutdeild þess veiðiréttar tæplega 20% af veiðirétti árinnar samkvæmt arðskrá Veiðifélags Búðardalsár. Ágreiningur málsins lýtur aftur á móti að því hvort jörðin hafi fullnægt skilyrðum þess að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976 og njóti á þeim grundvelli atkvæðisréttar í veiðifélaginu.
9. Lög nr. 61/2006 leystu af hólmi eldri lög um lax- og silungsveiði nr. 76/1970. Í 2. mgr. 48. gr. síðarnefndu laganna voru ákvæði um atkvæðisrétt í veiðifélögum. Þar kom fram að ábúandi hvers lögbýlis sem metið væri til verðs í gildandi fasteignamati við gildistöku laganna skyldi hafa eitt atkvæði. Maður sem byggi á fleiri en einni jörð hefði einnig eitt atkvæði. Síðan sagði: „Nú er jörð í eyði, og hefur eigandi hennar eitt atkvæði.“ Síðastnefnt ákvæði laganna mælti þannig fortakslaust fyrir um atkvæðisrétt eiganda eyðijarðar. Því verður að telja ótvírætt að eigandi Hvarfsdals hafi í gildistíð laganna átt rétt á að fara með eitt atkvæði í félaginu en af gögnum málsins verður ráðið að félagið hafi starfað a.m.k. frá árinu 1973. Álitaefni málsins snúa því m.a. að því hvort sá réttur hafi fallið niður með gildistöku laga nr. 61/2006 eftir að hafa áður átt sér skýra lagastoð í rúmlega þrjá áratugi og að því er virðist verið virkur í reynd þann tíma.
10. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 38/1970, sem breyttu eldri lögum um lax- og silungsveiði nr. 53/1957 sem í framhaldinu voru endurútgefin sem lög nr. 76/1970, var ákvæði 2. mgr. 48. gr., sem hafði að geyma fyrrnefnda reglu þess efnis að atkvæðisréttur miðaðist við lögbýli „sem metið [væri] til verðs í gildandi fasteignamati við gildistöku laga þessara“, skýrt svo að það væri sett til að girða fyrir að lögbýlum væri skipt í þeim tilgangi að afla atkvæðisréttar í veiðifélögum. Þá kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 61/2006 að eðlilegt þyki að miða við fyrrgreint tímamark, við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976, „í ljósi þess að þá hafði lögbýlaskipan landsins tekið á sig nokkuð endanlega mynd“. Í báðum tilvikum verður ráðið af umræddum lögskýringargögnum að tilgangur löggjafans hafi verið sá að tryggja ákveðna festu við framkvæmd atkvæðisréttar í veiðifélögum fremur en að það hafi verið sjálfstætt markmið að fella niður atkvæðisrétt sem fyrir var eða þrengja að atkvæðisrétti eyðijarða.
11. Sú ályktun að ætlun löggjafans hafi ekki verið sú að þrengja að atkvæðisrétti eyðijarða með lögum nr. 61/2006 fær frekari stuðning af þeirri staðreynd að með lögum nr. 119/2009 var fyrrnefndu lögunum breytt sérstaklega í því skyni að taka af tvímæli um stöðu eyðijarða að þessu leyti. Í athugasemdum með áðurnefndu frumvarpi sem varð að lögum nr. 119/2009 er sérstaklega vikið að því að ætlunin hafi ekki verið sú að þrengja eða fella niður atkvæðisrétt eyðijarða með lögum nr. 61/2006. Tilgangurinn með þessari lagabreytingu 2009 var sá að styrkja stöðu eyðijarða að þessu leyti eða „færa þetta atriði til fyrri vegar“, eins og það er orðað í athugasemdunum. Þessi atriði er varða tilgang löggjafans með umræddri lagabreytingu kunna að hafa áhrif við skýringu 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006, eins og henni var breytt með lögum nr. 119/2009.
12. Þar sem atkvæðisréttur í veiðifélagi takmarkast samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 við jarðir sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976 hefur þýðingu við úrlausn málsins að greina hvenær þau tóku gildi og hvaða skilyrði jarðir þurftu að uppfylla til að teljast lögbýli við það tímamark. Síðarnefndu lögin voru samþykkt sem lög frá Alþingi 18. maí 1976, undirrituð af forseta Íslands og ráðherra 31. sama mánaðar og birt í A- deild Stjórnartíðinda 11. júní 1976. Í 1. mgr. 62. gr. laganna kom fram að þau öðluðust þegar gildi.
13. Í 19. gr. stjórnarskrárinnar segir að undirskrift forseta lýðveldisins undir löggjafarmál eða stjórnarerindi veiti þeim gildi er ráðherra ritar undir þau með honum. Jafnframt kemur fram í 26. gr. að staðfesting forseta lýðveldisins á lagafrumvarpi veiti því lagagildi. Þá segir í 27. gr. að birta skuli lög og að um birtingarháttu og framkvæmd laga fari eftir landslögum. Tilvitnuð ákvæði stjórnarskrárinnar voru sama efnis árið 1976. Á þeim tíma voru í gildi lög um birtingu laga og stjórnvaldaerinda nr. 64/1943. Í 1. gr. þeirra kom fram að lög skyldi birta í A-deild Stjórnartíðinda. Þá sagði í 7. gr. að fyrirmælum sem fælust í lögum mætti ekki beita fyrr en birting hefði farið fram nema þau geymdu ákvæði „algerlega einkamálaeðlis“ og aðilar hefðu komið sér saman um að skipti þeirra skyldu fara eftir óbirtum fyrirmælum. Enn fremur kom fram í 7. gr. að birt fyrirmæli skyldu binda alla frá og með fyrsta degi þess mánaðar þegar liðnir væru þrír almanaksmánuðir hið skemmsta frá útgáfudegi þess blaðs Stjórnartíðinda er fyrirmælin voru birt, nema þau geymdu aðrar ákvarðanir um gildistöku sína.
14. Þar sem jarðalög nr. 65/1976 höfðu að geyma gildistökuákvæði þess efnis að þau öðluðust þegar gildi er ljóst að unnt var að beita þeim frá og með annaðhvort 11. eða 12. júní 1976 en lög nr. 64/1943 og dómaframkvæmd frá gildistíma þeirra taka ekki af tvímæli um hvort hér skuli miða við birtingardaginn eða daginn eftir, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 1985, bls. 1544 í dómasafni, 1982, bls. 281, og 1986, bls. 619.
15. Í jarðalögum nr. 65/1976 var ekki að finna skilgreiningu á hugtakinu lögbýli. Aftur á móti var hugtakið skilgreint í ábúðarlögum nr. 64/1976. Rétt eins og lög nr. 65/1976 voru þau afgreidd sem lög frá Alþingi 18. maí 1976, staðfest af forseta Íslands og ráðherra 31. sama mánaðar, birt í A-deild Stjórnartíðinda 11. júní 1976 og höfðu að geyma ákvæði um að þau tækju þegar gildi, þ.e. í 1. mgr. 46. gr. Því er ljóst að bæði ábúðarlög nr. 64/1976 og jarðalög nr. 65/1976 tóku gildi á nákvæmlega sama tíma, hvort sem miðað er við gildistöku í skilningi 19. og 26. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. tímamark staðfestingar laganna með undirritunum forseta Íslands og ráðherra, eða það tímamark þegar fyrst mátti beita ákvæðum laganna sem samkvæmt framansögðu miðast við birtingardaginn, 11. júní 1976.
16. Í 1. mgr. 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 kom fram að jörð eða lögbýli nefndist í lögunum hvert það býli sem sérstaklega væri metið til verðs í fasteignamati, með ákveðnum landamerkjum eða með ákveðnum tún- og engjamerkjum, ef um hjáleigu eða býli væri að ræða, sem hefði sameiginlegt beitiland með annarri jörð eða jörðum. Enn fremur yrði býlið að hafa það landrými eða búrekstraraðstöðu að það framfleytti minnst 10 kúgildum. Auk þess væri á landinu nauðsynlegur húsakostur til að nytja jörðina. Í 2. mgr. kom fram að jörð sem ekki hefði verið setin í tvö ár eða lengur teldist eyðijörð og þó að hús væru fallin eða rifin teldist hún lögbýli nema jörðinni væri ráðstafað til annarra nota með samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar, t.d. lögð til afréttar eða sameinuð annarri jörð.
17. Þar til ábúðarlög nr. 64/1976 tóku gildi giltu ábúðarlög nr. 36/1961 en þar var skilgreining lögbýlishugtaksins með nokkuð öðrum hætti hvað eyðijarðir snerti. Í 2. mgr. 1. gr. síðarnefndu laganna kom fram að jörð sem farin væri í eyði og öll hús á henni fallin eða rifin teldist þó eftir sem áður jörð eða lögbýli þar til liðin væru 25 ár frá því hún fór síðast í eyði. Eftir þann tíma teldist hún í flokki óbyggðra landa. Breytingar sem gerðar voru með setningu laga nr. 64/1976 fólu þannig í sér að fallið var frá ákvæði þess efnis að eyðijörð teldist ekki lögbýli eftir að liðin voru 25 ár frá því hún fór í eyði. Í stað þess var innleidd regla þess efnis að eyðijörð teldist lögbýli nema henni hefði verið ráðstafað til annarra nota með samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar, t.d. lögð til afréttar eða sameinuð annarri jörð. Þegar metið er hvort jörðin Hvarfsdalur fullnægði skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976 getur því skipt verulegu máli hvort það mat byggist á skilyrðum ábúðarlaga nr. 36/1961, eins og stefnandi byggir á að gera skuli, eða ábúðarlaga nr. 64/1976.
18. Ábúðarlög nr. 64/1976 tóku eins og áður er rakið gildi á nákvæmlega sama tíma og jarðalög nr. 65/1976 og um leið féllu ábúðarlög nr. 36/1961 úr gildi. Strax í upphafi gildistíma jarðalaga nr. 65/1976 voru það því reglur ábúðarlaga nr. 64/1976 sem réðu því hvort eyðijörð teldist lögbýli eða ekki. Því er að mati dómsins rétt að líta til þeirra reglna þegar metið er hvort jarðir fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976, í skilningi 1. mgr. 40. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006. Í þeim efnum skiptir máli að þar eru notuð orðin „við gildistöku“ en ekki t.d. orðin „fram til gildistöku“. Virðist löggjafinn þannig hafa gengið út frá því að gildistaka jarðalaga árið 1976 væri þýðingarmikið tímamark hvað þetta snertir. Sú forsenda hefði tæplega getað átt við ef allt að einu hefði átt að miða við réttarstöðuna sem ábúðarlög frá 1961 mörkuðu næstu 15 árin á undan með reglum sem voru að nokkru leyti annars efnis. Þá kemur fram í athugasemdum með 40. gr. í frumvarpinu sem varð að lögum nr. 61/2006 að eðlilegt þyki að miða við þessi tímamörk „í ljósi þess að þá hafði lögbýlaskipan landsins tekið á sig nokkuð endanlega mynd“. Þessi fullyrðing hefði varla getað staðist ef ætlunin hefði engu að síður verið sú að horfa framhjá þeim breytingum þar að lútandi sem voru innleiddar við nákvæmlega sama tímamark með gildistöku ábúðarlaga nr. 64/1976. Sú ályktun að hér eigi fremur að líta til ábúðarlaga nr. 64/1976 en ábúðarlaga nr. 36/1961 fær enn frekari stuðning af þeirri staðreynd að í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 119/2009, sem mæltu eins og áður segir fyrir um breytingu á 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006, er sérstaklega vísað til 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 hvað þetta atriði snertir en aftur á móti er ekkert vikið að ábúðarlögum nr. 36/1961 í því sambandi. Að þessu virtu er hafnað sjónarmiðum stefnanda um að líta beri til ábúðarlaga nr. 36/1961 við mat á því hvort Hvarfsdalur hafi við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 uppfyllt skilyrði þess að teljast lögbýli. Þess í stað er litið til skilyrða ábúðarlaga nr. 64/1976 við það mat.
19. Að þeirri ályktun dreginni að hér skuli leggja skilyrði ábúðarlaga nr. 64/1976 til grundvallar við mat á því hvort Hvarfsdalur hafi uppfyllt skilyrði þess að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976, og fari því með atkvæðisrétt í Veiðifélagi Búðardalsár samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006, kemur næst til skoðunar hvort Hvarfsdalur hafi uppfyllt þessi skilyrði við umrætt tímamark. Hin almennu skilyrði þar að lútandi koma sem fyrr segir fram í 1. mgr. 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 og í 2. mgr. eru sérstök ákvæði um eyðijarðir. Að því gættu að Hvarfsdalur mun hafa verið sjálfstæð jörð, en ekki t.d. hjáleiga annarrar jarðar, lutu skilyrði sem hér koma til skoðunar að því að jörðin væri metin sérstaklega til verðs í fasteignamati, hefði ákveðin landamerki og hefði það landrými eða búrekstraraðstöðu að hún framfleytti minnst 10 kúgildum. Þar sem Hvarfsdalur mun hafa verið í eyði við það tímamark sem um ræðir skiptir ekki máli þótt hús á jörðinni hafi þá verið fallin eða rifin en aftur á móti hefur þýðingu hvort jörðinni hafi verið ráðstafað til annarra nota með samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar, t.d. lögð til afréttar eða sameinuð annarri jörð. Hér á eftir er tekið til frekari skoðunar hvort Hvarfsdalur hafi árið 1976 uppfyllt hvert og eitt af þeim skilyrðum sem hér voru nefnd.
20. Fyrst verður metið hvort jörðin Hvarfsdalur hafi við umrætt tímamark uppfyllt það skilyrði að vera metin sérstaklega til verðs í fasteignamati. Í málinu hafa ekki verið lögð fram nein gögn um fasteignamat Hvarfsdals árið 1976 eða yfirhöfuð frá gildistíð ábúðarlaga nr. 64/1976. Þau féllu úr gildi samhliða gildistöku núgildandi ábúðarlaga nr. 80/2004. Í þeim fasteignamatsgögnum sem þó liggja fyrir í málinu, og eru frá öðrum tíma, sést að þar er jörðin metin sérstaklega til verðs.

    Þar er um að ræða síður úr fasteignabókum, annars vegar frá 1932 og hins vegar 1942–1944, auk upplýsinga úr fasteignaskrá frá 2022. Jafnframt kemur fram í eldri heimildum að jörðin hafi á þeim tíma sem þær taka til verið metin sérstaklega til verðs, þ.e. Jarðabók yfir Dalasýslu eftir Orm Daðason frá 1731 og ritinu Jarðatal á Íslandi eftir Jón Johnsen frá 1847. Enn fremur má sjá í framangreindum úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2016 að í fasteignamati 1916–1918 hefur verið fjallað sérstaklega um Hvarfsdal.

21. Áður en ábúðarlög nr. 64/1976 og jarðalög nr. 65/1976 tóku gildi hafði Alþingi samþykkt frumvarp sem varð að lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 94/1976 en síðastnefnd lög höfðu þó ekki verið birt þegar þar var komið sögu. Nánar tiltekið voru þau samþykkt sem lög frá Alþingi 6. maí 1976, undirrituð af forseta Íslands og ráðherra 20. sama mánaðar og birt í A-deild Stjórnartíðinda 23. júlí 1976. Við þau tímamörk þegar lög nr. 64/1976 og 65/1976 voru annars vegar undirrituð og hins vegar birt, þ.e. 31. maí 1976 og 11. júní 1976, var staða laga nr. 94/1976 því sú að þau höfðu verið undirrituð í samræmi við 19. og 26. gr. stjórnarskrárinnar en voru enn óbirt. Af því leiðir samkvæmt framansögðu að þá var enn ekki unnt að beita lögum nr. 94/1976.
22. Þar til lög um skráningu og mat fasteigna nr. 94/1976 tóku gildi giltu lög um fasteignamat og fasteignaskráningu nr. 28/1963. Í 1. gr. laga nr. 28/1963 kom fram að allar fasteignir, sem ekki væru sérstaklega undanþegnar samkvæmt lögunum, skyldu metnar til peningaverðs. Þá sagði í 8. gr. að við matið skyldi hver jörð sem hefði sérstök bæjarhús og afskipt tún og engi metin sér til verðs, hvort sem hún teldist lögbýli eða ekki og hvort sem hún væri býli byggt úr landi annarrar jarðar eða ekki. Í 8. gr. kom einnig fram að „[e]yðijarðir og óbyggðar lóðir og lendur“ skyldi „meta sér til verðs“. Í 11. gr. voru tilgreindar eignir sem voru undanþegnar fasteignamati, svo sem vegir, almenningsgarðar, veitur o.fl., en ljóst er að engin þeirra undantekninga getur hafa átt við um Hvarfsdal. Þá sagði í 12. gr. að afréttarlönd sem væru eign sveitarfélaga eða sameign fleiri jarða og notuð væru aðallega til upprekstrar skyldi ekki meta sérstaklega en taka skyldi upprekstrarréttinn til greina við mat þeirra jarða sem hann ættu. Eins og fjallað er um síðar telur dómurinn ekki forsendur til að líta svo á að Hvarfsdalur hafi talist til afrétta við það tímamark sem hér skiptir máli. Að því gættu og með vísan til þess sem hér var rakið virðast lög því hafa staðið til þess við það tímamark sem máli skiptir að jörðin Hvarfsdalur væri metin sérstaklega til verðs í fasteignamati, þ.e. þegar jarðalög nr. 65/1976 tóku gildi. Þótt ekki liggi fyrir í málinu gögn um að það hafi í reynd verið gert á þeim tíma verður í ljósi þessa, og með hliðsjón af fasteignamatsgögnum sem staðfesta að jörðin hafi verið metin sérstaklega til verðs á öðrum tímum, lagt til grundvallar að umrætt skilyrði 1. mgr. 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 hafi verið uppfyllt, enda er að mati dómsins rétt að stefnandi beri undir þessum kringumstæðum hallann af skorti á sönnun um þetta atriði.
23. Í málinu voru lagðar fram síður úr úrskurði óbyggðanefndar frá 3. maí 2018 í máli nr. 1/2016 (Flekkudalur og Svínadalur), þar sem m.a. er vitnað til landamerkjabréfs fyrir Hvarfsdal sem sagt er vera dagsett 21. maí 1885 og hafa verið þinglesið degi síðar. Þar er landamerkjum Hvarfsdals lýst. Ætla verður að þarna sé um að ræða landamerkjabréf sem gert hafi verið á grundvelli eldri landamerkjalaga nr. 5/1882. Í ljósi þessa verður vart talinn leika nokkur vafi á um að landamerki Hvarfsdals hafi verið ákveðin í skilningi 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 enda liggur ekkert fyrir í málinu um að landamerkjabréfið hafi með einhverjum hætti verið fellt úr gildi.
24. Næst verður vikið að því skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 64/1976 að til að teljast lögbýli þurfti býli að hafa það landrými eða búrekstraraðstöðu að það framfleytti minnst 10 kúgildum. Að mati dómsins hlýtur í tilviki eyðibýla að verða að skýra þetta skilyrði með hliðsjón af þeirri sérreglu sem gilti um eyðijarðir samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar og fól m.a. í sér að jörð gæti talist lögbýli þótt hús væru fallin eða rifin. Eðli máls samkvæmt hlýtur húsakostur að vera meðal þess sem skiptir máli við mat á búrekstraraðstöðu jarðar. Með því að löggjafinn tók sérstaklega fram að eyðijarðir gætu talist til lögbýla þótt hús væru fallin verður ekki talið að umrætt skilyrði um búrekstraraðstöðu hafi fortakslaust átt við um eyðijarðir. Það að vera kunni að í Hvarfsdal hafi vegna skorts á húsakosti ekki verið búrekstraraðstaða til að framfleyta minnst 10 kúgildum við margnefnt tímamark árið 1976 skiptir því ekki máli við úrlausn málsins. Þá liggja ekki fyrir í málinu gögn sem kynnu að varpa ljósi á það hvort landrými eða eiginleikar landsins hafi að öðru leyti aftrað því við umrætt tímamark að aðstöðu til að framfleyta minnst 10 kúgildum yrði komið upp. Þannig hefur stefnandi ekki sýnt fram á það, svo sem með matsgerð eða annarri sönnunarfærslu, að landkostir hafi verið það rýrir að ófært hafi verið að koma þar upp slíkri aðstöðu. Að mati dómsins verður stefnandi, sem freistar þess að fá hnekkt áratugalangri skipan atkvæðisréttar í veiðifélaginu, á íþyngjandi hátt gagnvart stefnda að því er varðar umráða- og ráðstöfunarrétt eignarréttinda hans, að bera hallann af skorti á sönnun um þetta.
25. Enn fremur kemur til skoðunar hvort Hvarfsdalur hafi við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 uppfyllt það skilyrði 2. mgr. 1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 að jörðinni hafi ekki áður verið „ráðstafað til annarra nota með samþykki sveitarstjórnar og jarðanefndar, t.d. lögð til afréttar eða sameinuð annarri jörð“. Jarðanefndir störfuðu samkvæmt II. kafla jarðalaga nr. 65/1976 í hverri sýslu og gegndu hlutverki er varðaði málefni jarða. Stefnandi hefur byggt á því að jörðin Hvarfsdalur hafi verið lögð til afréttar og það hafi verið tilgangur kaupa Skarðshrepps á jörðinni 1944. Stefnandi vísar því til stuðnings til þess að áðurnefndur fundur hreppsnefndar 5. september 1944, þar sem tekin var ákvörðun um að gangast fyrir kaupum á jörðinni, hafi varðað fjallskil. Þá sé jörðin tilgreind sem „Eyðijörð/afrétt“ í fasteignaskrá sem styðji sömu ályktun.
26. Þegar umrædd kaup Skarðshrepps á Hvarfsdal fóru fram árið 1944 voru það einkum reglur landsleigubálks Jónsbókar sem giltu um afréttarmálefni. Þar var ekki að finna neinar reglur um hvernig staðið skyldi að ákvörðun um að leggja land jarðar til afréttar. Með lögum um afréttamálefni, fjallskil o. fl. nr. 42/1969 voru aftur á móti lögfestar reglur þar að lútandi. Í 5. gr. þeirra kom fram að sýslunefnd gæti ákveðið nýja afrétti eftir tillögum hreppsnefndar og með samþykki landeiganda. Einnig kom þar fram að hreppsnefndir gætu með samþykki sýslunefndar breytt takmörkum afrétta og lagt til þeirra land er þær hefðu full umráð yfir. Samkvæmt 6. gr. skyldi sýslunefnd, að fengnum upplýsingum sveitar- og bæjarstjórnar, semja skrá yfir alla afrétti er héraðsbúar notuðu. Þar skyldi lýst merkjum þeirra og tekið fram hvaða jarðir ættu upprekstur á hvern afrétt, svo og hverjir væru afréttareigendur ef um afrétt í einkaeign væri að ræða. Skrá þessi skyldi gilda sem heimild fyrir upprekstrarrétti hverrar jarðar í sveitinni. Sambærilegar reglur er nú að finna í lögum um afréttamálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986, sem leystu lög nr. 42/1969 af hólmi. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 6/1986, með síðari breytingum, er það þó stjórn fjallskilaumdæmis sem gegnir því hlutverki sem sýslunefnd gegndi áður, að því er varðar gerð skrár yfir afrétti, og á tímabilinu frá 1988 til 2011 var þetta hlutverk á hendi héraðsnefndar.
27. Ekki hafa verið lagðar fram í málinu skrár um afrétti sem kunna að hafa verið gerðar á þessum grundvelli og kynnu eftir atvikum að varpa ljósi á hvort jörðin Hvarfsdalur hafi á einhverjum tíma verið lögð til afréttar. Ekki liggja heldur fyrir nein gögn um ákvörðun hreppsnefndar Skarðshrepps þar að lútandi þótt fyrir liggi að hreppsnefndin stóð fyrir kaupum á jörðinni árið 1944. Enn fremur hafa ekki komið fram gögn frá öðrum aðilum, svo sem sýslunefnd eða jarðanefnd, um að slík ákvörðun hafi verið tekin áður en jarðalög nr. 65/1976 tóku gildi.

    Stefnandi verður að mati dómsins að bera hallann af skorti á sönnun um þetta atriði.

28. Samkvæmt því sem hér var rakið er niðurstaða dómsins sú að líkur standi til þess að jörðin Hvarfsdalur hafi fullnægt skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976 og að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á hið gagnstæða. Í þeim efnum hefur því ekki úrslitaþýðingu þótt jarðarinnar hafi ekki verið getið í jarða- og lögbýlaskrám síðan á fardagaárinu 1966–1967 og að eldri skrár bendi til að hún hafi þá þegar verið komin í eyði, enda lýtur áskilnaður 1. mgr. 40. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 ekki að skráningu jarðar þar. Sá áskilnaður lýtur aftur á móti að því að hún hafi í reynd fullnægt skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 og þau skilyrði koma eins og rakið hefur verið fram í ábúðarlögum nr. 64/1976. Þótt jarða- og lögbýlaskrár hafi í gegnum tíðina haft þýðingu við mat á því hvort jarðir teljist til lögbýla verður regla 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 að mati dómsins ekki skýrð svo rúmt að í henni verði talinn felast áskilnaður um skráningu jarðar í slíka skrá enda verða lagaákvæði sem takmarka stjórnarskrárvarin eignarréttindi ekki skýrð rýmra en samkvæmt orðanna hljóðan eins og áður var nefnt. Við skýringu ákvæðisins er jafnframt rétt að líta til þess að eins og áður greinir verður ekki ráðið af lögskýringargögnum að ætlun löggjafans hafi verið sú að svipta jarðir atkvæðisrétti í veiðifélögum með afturvirkum hætti eða að veikja stöðu eyðijarða að því leyti frá því sem áður var.
29. Af hálfu stefnanda hefur verið byggt á því að sönnunarbyrði um að Hvarfsdalur hafi uppfyllt skilyrði þess að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 hvíli á stefnanda. Vísar stefnandi í því sambandi m.a. til dóms Hæstaréttar frá 11. febrúar 1999 í máli nr. 263/1998 (Litli- Langidalur). Samkvæmt framansögðu hefur stefndi að mati dómsins sýnt nægilega fram á að þessi skilyrði hafi verið uppfyllt og stefnanda hefur ekki tekist að sýna fram á hið gagnstæða. Þá eru atvik þessa máls um margt ósambærileg málsatvikum í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar, hvað umrædd skilyrði varðar.
30. Að fenginni þessari niðurstöðu, sem byggist einkum á skýringu þeirrar reglu 1. mgr. 40. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 sem varðar atkvæðisrétt eyðijarða í veiðifélögum og heimfærslu hennar til atvika málsins, reynir ekki á úrlausn um álitaefni er varða stjórnskipulegt gildi umræddrar lagareglu.
31. Samkvæmt því sem hér var rakið er niðurstaða dómsins sú að sýkna skuli hið stefnda félag, Búð ehf., af dómkröfu stefnanda, Heiðardals ehf. Eftir þeim úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Hann telst að mati dómsins hæfilega ákveðinn 1.550.000 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti.

    Þorsteinn Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Búð ehf., skal vera sýkn af dómkröfu stefnanda, Heiðardals ehf. Stefnandi, Heiðardalur ehf., greiði stefnda, Búð ehf., 1.550.000 kr. í málskostnað.