Dómstólaleit

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Eiríkur Jónsson, Ragnheiður Harðardóttir og Þorgeir Ingi Njálsson kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 17. apríl 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 2. maí 2023. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. apríl 2023 í málinu nr. E-[...] þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að gerð verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr látnum föður þeirra, D, E og þeim sjálfum ef þörf krefur, vegna sönnunarfærslu í máli sem varnaraðilar reka á hendur sóknaraðila til vefengingar á faðerni E. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003.
2. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði fellur úr gildi. Þá krefst hún kærumálskostnaðar.
3. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

1. Svo sem rakið er í úrskurði héraðdóms lést faðir varnaraðila, D, [...] 2022. Hann var þá kvæntur sóknaraðila, en þau gengu í hjónaband [...] júní 2005 og munu hafa búið til skiptis á Íslandi og í [...]. Þann [...] júlí 2011 fæddi sóknaraðili dreng og er óumdeilt að D var skráður faðir hans á fæðingarvottorði sem gefið var út af [...] yfirvöldum í október 2011. Var drengnum gefið eiginnafnið E og kenninafnið [...] en með nafnabreytingu 6. september 2011 var kenninafni hans breytt í [...]. Fyrir liggur persónuvottorð Þjóðskrár um að D sé faðir drengsins.
2. Að meginstefnu til er vefengingarkrafa varnaraðila reist á því að faðir þeirra hafi ítrekað haft orð á því að hann hefði efasemdir um að hann væri faðir E. Standi lögvarðir hagsmunir þeirra til þess að þau fái úr því skorið hvort drengurinn sé líffræðilegur bróðir þeirra. Varnaraðilar hafi átt erfitt með að tengjast honum vegna framangreindra fullyrðinga föður þeirra og annars vafa sem uppi sé um raunverulegt faðerni drengsins. Óvissa þar um sé fallin til að hindra eðlileg samskipti þeirra við hann. Þá hafi varnaraðilar jafnframt fjárhagslega hagsmuni af niðurstöðu málsins.
3. Sóknaraðili hafnar þeim staðhæfingum varnaraðila sem liggja að baki kröfugerð þeirra í málinu og segir þær hvorki studdar gögnum né rökum, enda séu þær ósannar. Þar með hafi varnaraðilar hvorki leitt líkur að því að E eigi annan föður en D heitinn né að faðerni drengsins hafi verið ranglega skráð hjá [...] yfirvöldum. Þar við bætist að ekki hafi verið leidd í ljós sú brýna nauðsyn sem þurfi að vera til staðar svo friðhelgi drengsins verði vikið til hliðar með þeim hætti sem krafist sé. Dómstólum sé þannig ekki heimilt að gera drengnum að sæta mannerfðafræðilegri rannsókn gegn vilja sínum nema sýnt sé fram á að brýn nauðsyn standi til þess, sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, sem vegi þyngra en hagsmunir hans til að njóta friðhelgi um einkalíf sitt.

Niðurstaða

1. Varnaraðilar eiga að föður sínum látnum sjálfstæða aðild samkvæmt seinni málslið 1. mgr. 21. gr. barnalaga að máli til vefengingar á faðerni drengsins E, en hann er nú rétt tæplega [...] ára gamall. Samkvæmt 22. gr., sbr. 15. gr. sömu laga getur dómari samkvæmt kröfu ákveðið með úrskurði að blóðrannsókn verði gerð á aðilum máls og því barni sem í hlut á og enn fremur aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir, til sönnunarfærslu í dómsmáli til vefengingar á faðerni barns. Þegar svo hagar til sem í þessu máli verður að gera þá kröfu að sýnt sé fram á að ástæða kunni að vera til að vefengja skráð faðerni barnsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. apríl 2007 í máli nr. 204/2007.
2. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar er mælt svo fyrir að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Undir það heyrir réttur sérhvers manns til að þekkja uppruna sinn, þar á meðal faðerni sitt, svo og réttur til að aðrir raski ekki þessari friðhelgi nema brýna nauðsyn beri til, sbr. dóma Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 800/2013 og 18. janúar 2017 í máli nr. 866/2016. Í dómunum kemur jafnframt fram að í framangreindu ljósi ráðist niðurstaða um það hvort mannerfðafræðileg rannsókn skuli gerð af mati á hagsmunum þeirra sem í hlut eiga.
3. Eins og málið liggur fyrir eru ekki fyrir hendi önnur gögn til stuðnings kröfu varnaraðila en fullyrðingar þeirra sjálfra um hvað faðir þeirra hafi sagt þeim. Þær fullyrðingar verða ekki einar og sér taldar sýna fram á að ástæða kunni að vera til að vefengja faðerni E. Þá verður í ljósi 71. gr. stjórnarskrárinnar að telja hagsmuni drengsins af því að njóta friðhelgi um faðerni sitt, eins og það hefur verið skráð frá upphafi, mun ríkari en þá hagsmuni sem varnaraðilar hafa vísað til. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu varnaraðila um að áðurnefnd mannerfðafræðileg rannsókn verði gerð.
4. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.
5. Það athugast að eftir að aðilar lögðu fram greinargerðir fyrir Landsrétti lagði sóknaraðili fram svonefnda bókun sem í fólust andsvör við greinargerð varnaraðila. Í kjölfarið lögðu varnaraðilar fyrir sitt leyti fram athugasemdir við andsvör sóknaraðila. Fyrir þessum skriflega málflutningi aðilanna er engin lagaheimild og er hann aðfinnsluverður.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, B og C, um mannerfðafræðileg rannsókn.

Varnaraðilar greiði sameiginlega sóknaraðila, A, 300.000 krónur í kærumálskostnað.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. apríl 2023 í máli nr. E-[...]:

Mál þetta var höfðað 28. apríl 2022 og tekið til úrskurðar 7. mars sl. Stefnendur eru B, [...], [...], og C, [...], [...]. Stefnda er A, [...], [...].

Stefnendur krefjast þess að viðurkennt verði að faðir þeirra, D, kt. [...], sem lést [...] 2022, sé ekki faðir skráðs sonar hans, E, kt. [...].

Þá krefjast stefnendur þess að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr E, meintum syni D, D, séu þau til, og stefnendum ef þörf krefur.

Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefnda krefst þess að hafnað verði kröfu stefnenda um mannerfðafræðilega rannsókn. Þá krefst hún sýknu af öðrum kröfum auk málskostnaðar úr hendi stefnenda.

Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefnenda um mannerfðafræðilega rannsókn.

I

Faðir stefnenda, D, lést í [...] [...] 2022. Hann var á dánardegi giftur stefndu en þau gengu í hjónaband [...] júní 2005 og bjuggu í kjölfarið til skiptis á Íslandi og í [...]. D átti tvö uppkomin börn áður en hann giftist stefndu, stefnendur í máli þessu, og átti stefnda sjálf eitt barn fyrir. Þann [...] júlí 2011, eða um sex árum eftir að D og stefnda gengu í hjónaband, fæddi stefnda síðan dreng þann sem mál þetta varðar og er óumdeilt að D var skráður faðir barnsins á fæðingarvottorði sem gefið var út af [...] yfirvöldum í október 2011. Var drengurinn fyrst nefndur [...] en með nafnabreytingu 6. september 2011 var nafninu breytt í E. Eftir andlát D fóru stefnendur þess á leit við stefndu að framkvæmd yrði mannerfðafræðileg rannsókn á E vegna vafa sem uppi væri um faðerni drengsins. Af hálfu stefndu var því hafnað og höfðuðu stefnendur því mál þetta, sem lýtur að því hvort faðir stefnanda sé í raun líffræðilegur faðir E í samræmi við skráð faðerni hans.

II

Stefnendur byggja málsókn sína á því að vafi sé uppi um hvort E sé í raun afkomandi föður þeirra heitins og þar með líffræðilegur bróðir stefnenda. Vísa stefnendur í því sambandi til þess að faðir þeirra hafi ítrekað lýst því yfir að útilokað væri að hann væri faðir E auk þess sem hann hafi á þeim tíma sem drengurinn fæddist verið [...] ára og mikill [...]. Stefnendur hafi farið þess á leit við stefndu að framkvæmd yrði mannerfðafræðileg rannsókn á syni hennar. Hún hafi hins vegar hafnað því og í kjölfarið lokað fyrir Facebook-síðu D heitins sem hún hafi haft haft aðgang að. Stefnendur telji hana hafa gert það til þess að hylma yfir samskipti D og stefndu.

Stefnendur telji nauðsynlegt að fá úr því skorið með mannerfðafræðilegri rannsókn hvort E sé raunverulega bróðir þeirra. Þau hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr umræddri óvissu enda hafi þau átt erfitt með að tengjast honum við þær aðstæður sem uppi séu. Að auki sé dánarbú D undir opinberum skiptum og því ljóst að niðurstaða úr mannerfðafræðilegri rannsókn hafi áhrif á úthlutun úr dánarbúinu, sbr. 1. mgr. 2. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Stefnendur vísa einnig til þess að það sé réttur E að þekkja báða foreldra sína, sbr. 1. mgr. 1. gr. a. laga nr. 76/2003, og honum fyrir bestu að þekkja föður sinn sé hann enn á lífi, sbr. 2. mgr. 1. gr. Réttur stefndu geti ekki vegið þyngra en réttur E og stefnenda enda beri að tryggja að barninu sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, sbr. 2. mgr. 2. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Um aðild sína vísa stefnendur til 1. og 3. mgr. 21. gr. barnalaga nr. 76/2003 og um aðild stefndu til 3. mgr. 21. sömu laga.

Stefnda byggir á því að stefnendur hafi hvorki leitt líkum að því að E eigi annan föður en D né að faðerni hans sé rangt skráð. Í málinu liggi fyrir vottorð útgefið 18. október 2011 af [...] yfirvöldum þar sem fram komi að D sé faðir E. Hinn 10. janúar 2023 hafi sömuleiðis verið gefið út fæðingarvottorð Þjóðskrár samkvæmt áðurnefndu vottorði. Um sönnunargildi [...] vottorðsins vísar stefnda til 2. málsliðar 2. mgr., sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um sönnunargildi íslenska vottorðsins til 1. málsliðar 2. mgr., sbr. 3. mgr. 71. gr. sömu laga. Bendir stefnda á að stefnendur hafi engin gögn lagt fram til stuðnings þeirri staðhæfingu að [...] vottorðið sé rangt. Þá hafi engin gögn verið lögð fram til stuðnings þeirri staðhæfingu að D heitinn hafi dregið í efa að E væri sonur hans.

Auk framangreinds bendir stefnda á að allt frá fæðingu E hafi D heitinn lagt inn á framtíðarreikning hans mánaðarlega 10.000 krónur auk þess sem hann hafi kostað dýrt nám E í einkaskóla í [...] til þess að tryggja honum sem besta menntun. Þá liggi fyrir í gögnum málsins fjöldi ljósmynda sem D hafi tekið af F, sem hann hafi kallað „[...]“. Sé þetta til marks um dálæti hans á syni sínum.

Hvað varðar fullyrðingar stefnenda þess efnis að stefnda hafi lokað Facebook-reikningi D vísar stefnda til þess að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því að stefnandinn B hafi sjálfur lokað síðunni. D heitinn og stefnda hafi haldið heimili á Íslandi og á [...] en síðast dvalið á Íslandi fram til haustsins 2019. Stefnandinn B hafi flutt inn á heimili þeirra hjóna hér á landi og lagt heimilið undir sig með þeim afleiðingum að stefnda hafi þurft leita atbeina skiptastjóra dánarbús D til þess að fá umráð hluta fasteignar sinnar þrátt fyrir rétt hennar sem langlífara maka til eignarinnar. Stefnandinn B hafi tekið tölvu D traustataki og því getað lokað Facebook-síðu D á grundvelli upplýsinga um aðgangsorð í tölvunni sjálfri. Hann hafi að öðru leyti sýnt stefndu hreinræktaða andúð eftir komu hennar til Íslands og sé þessi málsókn birtingarmynd hennar.

III

Í máli þessu krefjast stefnendur þess að hnekkt verði faðerni E, skráðs sonar föður stefnenda og stefndu. Í þessum hluta málsins er til úrlausnar krafa stefnenda um að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr föður þeirra, fyrrgreindum dreng og eftir atvikum þeim sjálfum. Hyggjast stefnendur með rannsókninni fá úr því skorið hvort drengurinn hafi verið réttilega feðraður.

Í 15. gr. barnalaga nr. 76/2003 er mælt fyrir um heimild dómara til þess að ákveða með úrskurði að blóðrannsókn verði gerð á aðilum máls og barni og enn fremur aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir. Eru þeir sem í hlut eiga skyldir til að hlíta blóðtöku, svo og annarri rannsókn í þágu sérfræðilegra kannana. Getur dómari og ákveðið að blóðrannsókn og mannerfðafræðileg rannsókn skuli fara fram á foreldrum og eftir atvikum systkinum aðilanna, svo og á öðrum börnum þeirra. Í ákvæðinu er ekki mælt fyrir um viðmið sem leggja ber til grundvallar við mat á því hvort mannerfðafræðileg rannsókn skuli fara fram. Af dómaframkvæmd verður þó ráðið að aðili sem vill hnekkja skráðu faðerni barns verður að sýna fram á að ástæða kunni að vera til að vefengja skráð faðerni barnsins, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 25. apríl 2007 í máli nr. 204/2007 og 20. nóvember 2007 í máli nr. 583/2007.

Meðal gagna málsins er fæðingarvottorð útgefið af [...] yfirvöldum þar sem fram kemur að stefndu og D hafi fæðst sonur í [...] árið 2011. Var umrætt vottorð lagt til grundvallar við útgáfu vottorðs þjóðskrár hér á landi 10. janúar 2023. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins og framburðum stefnenda fyrir dómi en að E hafi alist upp á heimili D heitins og stefndu. Stefnendur byggja hins vegar á því að vafi sé uppi um hvort líffræðileg tengsl séu til staðar á milli E og D vegna ítrekaðra hjúskaparbrota stefndu. Þá hafi heilsufari föður þeirra verið þannig háttað að hann geti ekki verið faðir E, m.a. vegna [...].

Í málinu nýtur hvorki við gagna um hin meintu hjúskaparbrot stefndu né verður af gögnum málsins ráðið að heilsufari D heitins hafi verið þannig háttað að hann hafi verið líkamlega ófær um að geta barn. Stefnendur fullyrða hins vegar að faðir þeirra hafi ítrekað lýst því að stefnda væri honum ótrú og að E væri ólíklega sonur hans. Þannig lýsti stefnandinn C því fyrir dómi að faðir hennar hefði í mörg skipti, bæði fyrir og eftir fæðingu E, talað um að stefnda væri honum ótrú. Honum hefði þótt drengurinn ólíkur sinni fjölskyldu og tjáð stefnanda að útilokað væri að hann væri líffræðilegur faðir drengsins. Þá hefði hann tjáð stefnanda að þau stefnda lifðu ekki kynlífi. Stefnandinn lýsti því einnig að stefnda hefði verið fjarlæg og ekki sótt í samverustundir með fjölskyldunni.

Í framburði sínum fyrir dómi lýsti stefnandinn B hinu sama. Kvað hann ásakanir föður hans um framhjáhald stefndu hafa byrjað löngu áður en E fæddist og lýsti hann því meðal annars að hann hefði í nokkur skipti beint ásökunum þess efnis að stefndu sjálfri fyrir framan stefnanda. Þá hefði faðir hans talið skrítið að barn hefði getað komið undir í hjónabandinu.

Þótt meta verði framburð stefnenda með hliðsjón af stöðu þeirra sem aðila málsins verður ekki fram hjá því litið að þeim er sem afkomendum föður síns sérstaklega játuð aðild að máli til vefengingar á faðerni barns með 1. mgr. 21. gr. laga nr. 76/2003. Verður vart séð að þau geti með raunhæfum hætti látið reyna á þann rétt sinn án þess að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn í málinu, en sem fyrr greinir nýtur ekki við gagna sem varpað geta ljósi á það hvort efasemdir þeirra eru á rökum reistar. Þá er það mat dómsins að stefnendur hafi bæði verið trúverðug hvað varðar þann framburð þeirra að faðir þeirra hafi lýst efasemdum um faðerni E, hvað sem réttmæti slíkra efasemda síðan líður.

Sonur stefndu nýtur samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar réttar til þess að vera ekki þvingaður í blóðrannsókn að tilefnislausu. Þá njóta stefnda og sonur hennar réttar til þess að sitja ekki undir inngripum í fjölskyldulíf þeirra umfram það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í þágu réttinda annarra, sbr. 3. sömu greinar. Með fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 76/2003 er stefnendum hins vegar, að föður þeirra látnum, fengin með lögum heimild til þess að fá úr því skorið fyrir dómi hvort hnekkja beri faðerni fyrrgreinds E. Liggur ljóst fyrir að mati dómsins að stefnendur hafa hagsmuni af úrlausn málsins auk þess sem bæði þau, faðir þeirra og hálfbróðir eiga rétt á að leyst sé úr mögulegum vafa um líffræðileg tengsl þeirra. Að mati dómsins getur það ekki samrýmst þeim sjónarmiðum sem búa að baki vefengingarmálum, þ.e. að börn séu réttilega feðruð, að gerðar séu of ríkar kröfur til sönnunar þess að faðerni sé rangt áður en mannerfðafræðileg rannsókn, sem er lykilþáttur í sönnunarfærslu slíks máls, verður heimiluð, enda ljóst að skjalleg gögn í slíkum málum kunna í mörgum tilvikum að vera afar takmörkuð. Þær kröfur verða þó gerðar að ástæða kunni að vera til að efast um skráð faðerni, sbr. það sem fyrr greinir.

Með vísan til alls framangreinds, framburðar stefnenda um yfirlýsingar föður þeirra, og þess einnig að telja verður hagsmuni sonar stefndu af því að þurfa ekki að undirgangast mannerfðafræðilega rannsókn miklum mun minni en hagsmunir stefnenda af því að fá úr málinu skorið, verður krafa stefnenda tekin til greina. Hafa þau enda að mati dómsins sýnt fram á að ástæða kunni að vera til að vefengja skráð faðerni fyrrgreinds drengs. Málskostnaður bíður efnisdóms.

Halldóra Þorsteinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Mannerfðafræðileg rannsókn skal fara fram á lífsýnum úr E, syni stefndu, D, látnum föður stefnenda, séu þau til, og eftir atvikum stefnendum, B og C.

Ákvörðun málskostnaðar í þessum þætti málsins bíður efnisdóms.