Dómstólaleit

Dómur

I

Mál þetta, sem dómtekið var 16. júní 2021, er höfðað 16. mars 2021.

Stefnandi er A, […], […].

Stefndi er íslenska ríkið, [...].

Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur:

Að ákvörðun skólameistara B vestra 24. apríl 2018, um að segja stefnanda upp störfum sem kennara við skólann, verði dæmd ólögmæt.

Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.000.000 króna í miskabætur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. apríl 2018 til greiðsludags.

Þá er þess krafist að skaðabótaskylda íslenska ríkisins vegna hinnar ólögmætu uppsagnar verði viðurkennd.

Loks er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins með hliðsjón af gjaldskrá Landslaga eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Jafnframt er þess krafist að dæmdur málskostnaður taki mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

II

Stefnandi fékk réttindi sem framhaldsskólakennari í ágúst 1993. Hann réðst sem kennari við B haustið 2007, fyrst tímabundið en fékk fastráðningu í fullt starf við kennslu í stærðfræði og viðskiptafræðigreinum við skólann í ágústmánuði 2010.

Við upphaf skólaárs hjá B haustið 2017 lá fyrir að aðsókn að tveimur námsbrautum skólaárið 2017–2018, hagfræðibraut annars vegar og íþrótta- og tómstundabraut hins vegar, hafði dregist saman. Var því ákveðið að leggja þær brautir niður. Þá hafði ekki verið innritað á nýsköpunar- og tæknibraut skólaárið 2018–2019, en þar höfðu m.a. verið kenndar viðskiptagreinar. Af því leiddi að kennslumagn dróst saman í stærðfræði og viðskiptagreinum.

Í nóvember 2017 gerðu skólameistari og aðstoðarskólameistari samanburð á fjórum kennurum í stærðfræði, viðskiptagreinum og upplýsingatækni vegna fyrirsjáanlegrar fækkunar nemanda. Til grundvallar voru lagðir fjórir matsþættir og tilsvarandi gagna aflað, þ.e. um menntun og réttindi, starfsreynslu, kennslumat auk annarra atriða.

Samanburðurinn var unninn í excelskjali og niðurstaðan var ekki hagfelld stefnanda.

Matið var síðan endurskoðað í byrjun apríl 2018, en leiddi þá til sömu niðurstöðu. Af hálfu stefnanda hefur þessu mati verið mótmælt sem ófullnægjandi og að það gefi ranga mynd af hæfni stefnanda.

Á fundi 8. nóvember 2017, var trúnaðarmanni kennara gerð grein fyrir því að mjög líklega kæmi til uppsagna og að stefnandi hefði komið síst út úr samburði kennara í stærðfræði og viðskiptagreinum. Ágreiningslaust er að fundað var með stefnanda og trúnaðarmanni kennara síðar í nóvember 2017. Hvatti skólameistari stefnanda þá til að skoða aðra möguleika en kennslu við skólann þar sem líklega kæmi til uppsagna.

Í febrúarmánuði 2018 bauð skólameistari stefnanda 50% starf persónuverndarfulltrúa og við skjalavörslu á móti 50% kennslu við skólann. Stefnandi kvaðst reiðubúinn að taka það að sér, þó þannig að hann fengi 75% stöðu við kennslu, þ.e. vinnu í samtals 125% starfshlutfalli. Að svo komnu máli urðu ekki frekari samskipti milli aðila um framhald starfs stefnanda við skólann.

Stefnanda var sagt upp með bréfi dagsettu 24. apríl 2018, með þriggja mánaða fyrirvara miðað við næstu mánaðamót, með vísan til ákvæða ráðningarsamnings og 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Skyldu starfslok stefnanda samkvæmt því verða 31. júlí 2018.

Stefnandi óskaði rökstuðnings fyrir uppsögninni. Um rökstuðning fyrir ákvörðun sinni vísaði skólameistari B í bréfi til stefnanda dagsettu 8. maí 2018 til fyrrnefnds mats á kennurum skólans. Stefnandi hefur ekki fellt sig við þær skýringar sem stefndi hefur gefið á uppsögninni. Stefnandi telur að málsmeðferðin við uppsögnina hafi verið að ólögum og af þeim sökum er mál þetta til meðferðar dómsins.

III

Málsástæður stefnanda

Stefnandi kveðst byggja á því að ákvörðun skólameistara B um að segja honum upp störfum sem kennara við skólann sé ólögmæt. Ákvörðunin, sem sé stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi valdið stefnanda umtalsverðu fjártjóni og miska sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Kveður stefnandi reglur laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og efnis- og málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga hafa verið virtar að vettugi við töku ákvörðunarinnar.

Stefnandi kveðst byggja á því að skólameistari hafi þegar gert upp hug sinn um að segja stefnanda upp störfum er hann boðaði stefnanda á fund í nóvember 2017 og „hvatti hann til að skoða aðra möguleika en kennslu við B“. Engin formleg greiningarvinna hafi þá verið unnin um hæfi kennara. Í skilaboðum skólameistarans hafi í reynd falist uppsögn og slík aðferðafræði brjóti m.a. gegn reglum stjórnsýsluréttar um meðalhóf, rannsóknarskyldu og andmælarétt.

Þá kveðst stefnandi byggja á því að skólameistari hafi ekki haft heimild til ákvörðunar um ráðningu kennara, breytingu á námskrá eða umfang menntunar án samráðs við skólanefnd, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 92/2008 um framhaldsskóla. Skólanefnd skuli vera skólameistara til samráðs um starfsmannamál. Í því felist að sjálfsögðu samráð hvort heldur sé um ráðningar starfsmanna eða uppsagnir. Skólameistari hafi því í reynd verið umboðslaus.

Þá kveðst stefnandi byggja á því að aðrar ástæður en skipulagsbreytingar og minnkað umfang stærðfræðikennslu hafi í reynd búið að baki uppsögninni. Til marks um það sé að hvergi sé vikið að skipulagsbreytingunum eða uppsögn stefnanda í fundargerð skólanefndar B þann 20. mars 2018. Skýringum stefnda á því hvers vegna ekkert hafi verið bókað um uppsögnina, þ.e. að með vísan til sjónarmiða um trúnað hefði formaður skólanefndar B verið upplýstur munnlega um fyrirhugaða uppsögn stefnanda, sé hafnað.

Stefnandi bendir á að í svörum skólameistara hafi verið vísað til breytinga á skólakerfinu um nauðsyn fækkunar í kennarahópnum. Sú breyting hafi verið ákveðin árið 2015. Engu að síður hafi skólameistari ráðið X til starfa sem stærðfræðikennara vorið 2016. X hafi öðlast kennsluréttindi vorið 2018 og í framhaldi af því verið ráðin í fullt starf.

Aukinheldur hafi hún verið ráðin án auglýsingar.

Stefnandi kveðst gera fjölmargar athugasemdir við vinnu skólastjórnenda á samanburði/mati þeirra á hæfi kennara sem lá til grundvallar ákvörðun um uppsögn stefnanda. Matið hafi verið ófullnægjandi að því sem næst öllu leyti og stefnandi sé sannanlega hæfari en a.m.k. einn annar kennari í samanburðinum.

Auk stefnanda hafi þrír aðrir kennarar sætt mati skólameistara, Y, Z og X. Matsþættir hafi verið fjórir, og hafi hver þeirra haft 25% vægi. Lagt hafi verið mat á: menntun og réttindi, starfsreynslu, kennsluþætti og önnur atriði. Stefnandi hafi fengið fékk lægstu einkunn í þessu mati og af þeirri ástæðu hafi honum verið sagt upp störfum. Hinir þrír kennararnir sem metnir hafi verið haldið störfum sínum. Stefnanda kveður athugasemdir sínar við matið vera eftirfarandi:

Í fyrsta matsþætti, um menntun, sé að hámarki unnt að skora 5 stig, eða 25% af heildarmati. Að mati stefnanda hefði átt að skala matsþáttinn niður líkt og gert var í matsliðnum um starfsreynslu, og skölunin átt að vera 5/12. Undirmatsliðir geri ráð fyrir að unnt sé að afla fleiri stiga en fimm, þótt enginn hafi gert það í þessu tilviki. Með því að beita skölun hefði vægi allra matsþáttanna fjögurra verið jafnað svo þeir gæfu hver um sig 5 stig. Skólameistari hafi neitað að veita stefnanda upplýsingar um stigafjölda hvers menntunarstigs (undirliðar) og því sé stefnanda erfitt að byggja þennan þátt málatilbúnaðar síns öðruvísi en með eigin ályktunum og útreikningi. Matsliðirnir séu níu talsins. Unnt sé að sækja a.m.k. 12 stig þar sem liðurinn „9 eininga BA-BS próf“ gefur þrjú stig og „Doktorspróf“ a.m.k. 2 stig. Í stofnanasamningi sé kveðið á um sérstaka launagreiðslu fyrir þessa flokka og þegar af þeirri ástæðu sé eðlilegt að það sé tekið með í útreikninginn með skölun.

Aðferðafræði stefnda hafi leitt til þess að stefnandi fékk fjögur stig, eða 20% af heildarmati, en Y og X fimm stig, eða 25% af heildarmati. Z fékk tvö stig og þar með 10% af heildarmati. Með skölun hefði munurinn milli stefnanda og hinna kennaranna orðið umtalsvert minni en án skölunar, eða 0,413 stig í stað 1 og 1,6% í stað 5%.

Í öðrum matsþætti um starfsreynslu sé að finna undirliðina „störf á vinnumarkaði 5 eða 10 ár“ og „stjórnun í framhaldsskóla 5 eða 10 ár“. Skólameistari réttlæti þessa matsliði með vísan til stofnanasamnings. Sú niðurstaða leiði til þess að fjórum stigum sé bætt við einkunnagjöfina. Þessa matsliði kveður stefnandi ekki að finna í stofnanasamningnum.

Þeir eigi því ekki að koma til skoðunar. Sé tekið tillit til framangreindra athugasemda leiði það til þess að undirliðirnir „störf á vinnumarkaði 5 eða 10 ár“ og „stjórnun í framhaldsskóla 5 eða 10 ár“ falli niður og um leið þau fjögur aukastig sem unnt var að sækja með þeim. Niðurstaða matsþáttarins verði þá sú að A, Z og Y séu jöfn með 5 stig og X reki lestina með 1,5 stig.

Til viðbótar rangri aðferðafræði við stigagjöf áréttar stefnandi að skólameistari skali matsþáttinn niður um fimm níundu þar sem heildarstig undirmatsliða séu fleiri en fimm, eða níu talsins. Skölun hafi ekki verið beitt í matsþættinum um menntun og réttindi og jafnræðis því ekki gætt. Annaðhvort skuli skölun beitt alls staðar þar sem heildarstig undirliða séu fleiri en 5 eða ekki. Þá sé skölun í þessum matsþætti meira íþyngjandi fyrir þá sem langa starfsreynslu hafi en hafi minnst áhrif á þann sem litla sem enga reynslu hafi. Áhrifin á einkunnagjöf stefnanda hafi verið mikil. Þá kveðst stefnandi gera athugasemd við aðferðafræði skólameistara við nálgun á einkunnagjöf fyrir matsþáttinn um kennsluþætti. Athugasemdirnar beinist að því hvernig skólameistari heimfæri kennslumöt, sem nemendur vinna, til stiga. Engin skýr svör hafi fengist vegna þessa. Þá hafi kennslukannanir verið gerðar á störfum stefnanda öll ár hans við skólann en þrátt fyrir það sé einungis litið til þriggja áfangakannana þar sem niðurstöður eru stefnanda óhagkvæmastar, þ.e. fyrir haustið 2016, vorið 2017 og vorið 2018. Skriflegar upplýsingar um það hvernig heimfærsla kennslukannana yfir í samanburðarmatið yrði framkvæmd hefðu átt að liggja fyrir fyrir fram, en gerðu það ekki. Matsþátturinn sé illa unninn og órökstuddur og beri að líta fram hjá honum með öllu.

Þá kveður stefnandi alvarlegustu athugasemdir sínar varða matsþáttinn „önnur atriði“.

Þar sé lagt mat á mætingu, frumkvæði, ábyrgð, samvinnu, starfsþekkingu, leiðtogahæfileika, viðmót/þjónustu og skipulag. Niðurstaða skólameistara hafi verið sú að stefnandi hlaut 3,3 stig af 5 mögulegum, Y og X 5 stig hvor en Z 4,9 stig. Undirliðir matsþáttarins séu átta, þar af sjö sem ekki verði metnir nema með huglægu mati.

Stefnandi kveðst telja augljóst að pottur sé brotinn í verkferlum skólameistara hvað varði mat á þeim huglægu þáttum sem um ræðir. Í þessu sambandi áréttar stefnandi að ekki hafi fengist nánari skýringar á þessu mati. Kveður stefnandi augljósa vankanta á vinnu við úrlausn matsþáttarins eiga að leiða til þess að annaðhvort skuli líta alfarið fram hjá matsþættinum við úrlausn málsins eða að sama stigaskor taki til stefnanda og hinna þriggja hvað huglægu þættina varðar, þ.e. að hann fái fullt hús stiga.

Kveðst stefnandi byggja á því að mat skólameistara á hæfi kennara hafi verið ófullnægjandi og leitt ranglega til þess að stefnanda var sagt upp störfum.

Stefnandi kveðst byggja á því, auk ofangreinds, að ekki hafi verið gætt meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með uppsögninni. Ekki hafi verið kannaður sá möguleiki að færa stefnanda til í starfi innan skólans, t.d. með íþróttakennslu sem hann hafi bæði menntun í og starfsreynslu af. Þá hafi engin svör borist við því hvers vegna stefnanda stóð ekki lengur til boða að vinna sem persónuverndarfulltrúi í 50% starfi á móti 50% kennslu, líkt og boðið var í febrúar 2018, í stað þess að víkja honum úr starfi.

Loks kveðst stefnandi byggja á því að brotið hafi verið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins við ákvörðunartöku um uppsögn hans. Með ófullnægjandi vinnu í aðdraganda uppsagnarinnar hafi skólameistari B ekki sýnt fram á að skilyrði væru fyrir hendi til að leysa stefnanda frá störfum.

Um miskabótakröfu

Kröfu sína um miskabætur úr hendi stefnda kveðst stefnandi byggja á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með uppsögninni hafi verið gert lítið úr allri starfsreynslu og menntun hans og hann beittur mismunun. Í því hafi falist meingerð gegn æru hans og persónu. Um fjárhæð umkrafinna miskabóta kveðst stefnandi vísa til framangreinds og dómaframkvæmdar.

Fjárhagslegt tjón:

Kröfu sína um viðurkenningu á skaðabótaskyldu íslenska ríkisins vegna uppsagnarinnar kveður stefnandi fyrst og fremst tilkomna vegna þess að tjón hans sé ekki að fullu komið fram þegar mál þetta er höfðað. Stefnanda hafi verið nauðugur sá kostur að leita eftir starfi utan bæjarfélagsins og loks fengið starf á C í lok febrúar 2019. Stefnandi þurfi því að fara um langan veg til vinnu sinnar sem krefjist þess að hann dveljist á C virka daga og það hafi í för með sér kostnað. Sá kostnaður sé til kominn vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Þá kveðst stefnandi hafa orðið fyrir fjártjóni í formi glataðra launa sem hann hefði haft ef ekki hefði komið til uppsagnarinnar. Atvinnuleysisbætur sem stefnandi hafi haft frá þeim tíma þegar þriggja mánaða uppsagnarfresti lauk, 1. ágúst 2018 til loka febrúar 2019, hafi ekki jafngilt þeim launum sem stefnandi hefði haft sem kennari við B. Kveður stefnandi, með vísan til ofangreinds, blasa við að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af völdum hinnar ólögmæti uppsagnar úr starfi sem kennari við B 24. apríl 2018.

Skilyrðum 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að hafa uppi viðurkenningarkröfu í máli þessu sé því mætt enda hafi stefnandi sýnt fram á lögvarða hagsmuni sína af úrlausn málsins.

IV Málsástæður stefnda

Ábending um frávísun

Stefndi kveðst ekki gera kröfu um frávísun málsins, en hefur engu að síður uppi ábendingu þar um. Kveður stefndi óþarft að hafa uppi hvort tveggja í senn, annars vegar kröfu um að ákvörðun skólameistara um að segja stefnanda upp starfi verði dæmd ógild og hins vegar kröfu um að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Ógildingarkrafa stefnanda sé í raun málsástæða fyrir viðurkenningarkröfu hans. Stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr báðum kröfunum og því beri hugsanlega að vísa frá dómi fyrsta dómkröfulið stefnanda, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í máli nr. 81/1999 og máli nr. 597/2015.

Málsástæður er lúta að sýknu

Stefndi kveðst byggja málsástæður sínar um sýknu á því að uppsögn stefnanda hafi átt rót að rekja til samdráttar í kennslu vegna breyttra aðstæðna sem stytting framhaldsskóla hafði í för með sér. Við uppsögn stefnanda hafi verið farið að lögum og gætt að málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttarins. Kveðst stefndi mótmæla öndverðum málatilbúnaði stefnanda sem röngum, órökstuddum og ósönnuðum.

Stefndi vísi til þess að forstöðumenn ríkisstofnana hafi ákveðnum skyldum að gegna þegar gera þurfi breytingar á störfum starfsmanna eða fækka þeim vegna skipulagsbreytinga í hagræðingarskyni. Starfsmenn ríkisins séu ráðnir til starfa í þágu þeirra verkefna sem viðkomandi stofnun hafi með höndum lögum samkvæmt. Ef verkefni eru ekki lengur fyrir hendi eða dregið er úr fjárveitingum til stofnunar kalli það jafnan á breytingar á starfseminni. Gert sé ráð fyrir því í 19. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að breytingar geti orðið á störfum og verksviði starfsmanna ríkisins og í 44. gr. laganna sé gert ráð fyrir að til fækkunar starfsmanna geti komið vegna hagræðingar í rekstri stofnunar.

Stefndi kveðst byggja á því að ákvörðun forstöðumanns um uppsögn eða niðurlagningu starfs á grundvelli skipulagsbreytinga sé tvíþætt. Forstöðumaður þurfi að ákveða til hvaða ráðstafana skuli grípa til í rekstri stofnunar vegna breyttra aðstæðna og hvaða breytingar skili bestum árangri. Slík ákvörðun þurfi ekki alltaf að leiða til þess að segja þurfi starfsmönnum upp störfum, en ef það verður niðurstaðan þá þurfi að ákveða hvaða starfsmönnum skuli sagt upp störfum. Ákvörðun forstöðumanns sé að meginstefnu undir mati hans komin og því nauðsynlegt að fyrir liggi gögn eða upplýsingar í skráðu formi um undirbúning og einstaka ákvarðanir. Mat forstöðumanns verði að byggjast á lögum og málefnalegum sjónarmiðum er taki mið af þeim hagsmunum sem viðkomandi stofnun beri að vinna að. Forstöðumanni sé heimilt að horfa til ýmissa þátta, svo sem hæfni starfsmanna, starfsreynslu þeirra, ýmissa atriða er varða áherslur í starfsemi stofnunar, forgangsröðunar verkefna einstakra starfsmanna, fjárhagslegrar stöðu verkefna og/eða faglegs ávinnings, þannig að verkefnum þess starfsmanns sem kæmi verst út við slíkan samanburð yrði hætt og honum sagt upp starfi.

Stefndi kveðst vísa til 43. gr. starfsmannalaga um heimild forstöðumanns stofnunar til að segja starfsmanni upp störfum. Ákvörðun um uppsögn verði að byggjast á lögum og málefnalegum sjónarmiðum. Reglan um málaefnaleg sjónarmið standi í nánum tengslum við almenna réttlætingu laga, þ.e. þá hagsmuni eða þau verðmæti sem lögum almennt er ætlað að tryggja. Það séu því málefnaleg sjónarmið að laga rekstur stofnunar að þeim breytingum sem gerðar eru á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum og viðkomandi stofnun starfar eftir, sbr. einnig niðurlag 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 en af því megi ráða að fækkun starfsmanna vegna hagræðingar í rekstri geti verið lögmæt ástæða uppsagnar.

Stefndi kveður að þegar atvik í máli stefnanda séu mátuð við framangreind sjónarmið beri málsgögnin það með sér að gætt hafi verið að þeim öllum við ákvarðanatöku í máli stefnanda.

Stefndi kveður styttingu framhaldsskóla hafa haft miklar breytingar í för með sér. Hjá B hafi verið felldar niður tvær námsbrautir og að auki ekki verið innritað á nýsköpunar- og tæknibraut skólaárið 2018/2019. Vorið 2018 hafi fyrstu nemendur brautskráðst samkvæmt nýju námskránni hjá B og þeir síðustu samkvæmt gömlu námskránni.

Nemendum hafi fækkað samsvarandi við skólann. Eftirspurn nemenda eftir kennslu í stærðfræði og viðskiptagreinum hafi sömuleiðis dregist saman. Haustið 2016 hafi 172 nemendur við skólann sótt kennslu í stærðfræði og viðskiptagreinum, 212 haustið 2017 og 88 haustið 2018. Nemendum sem sóttu kennslu í þessum greinum hafi þannig fækkað um 124 milli áranna 2017 og 2018.

Stefndi kveður að haustið 2016 hafi þurft 2,5 kennarastöður til að sinna kennslu í stærðfræði og viðskiptagreinum. Haustið 2017 hafi þær verið 3,8 og haustið 2018 hafi þurft 1,5 stöðugildi til að sinna þeirri kennslu. Ljóst hafi verið að skólaárið 2017/2018 yrði ofmannað í þær kennarastöður en fjórir kennarar hafi verið um þær stöður.

Stefnandi kveðst byggja á því að formleg rannsóknar- og greiningarvinna skólastjórnenda hafi sannanlega farið fram í byrjun nóvember 2017 er skólameistari og aðstoðarskólameistari báru saman fjóra kennara sem kenndu stærðfræði, viðskiptagreinar og upplýsingatækni vegna fyrirsjáanlegrar fækkunar kennslustunda í þeim greinum. Þá þegar hafi verið ákveðið að allir fjórir matsþættirnir hefðu jafnt vægi.

Þá liggi og fyrir að matsblaðið hafi verið útbúið áður en til uppsagnar kom. Gögnum um nám og starfsreynslu kennara sem kenndu stærðfræði í hálfu starfi eða meira hafi verið safnað saman. Við samanburðinn hafi fjórir matsþættir verið lagðir til grundvallar, þ.e. menntun og réttindi kennaranna, starfsreynsla, kennsluþættir og önnur atriði. Í því samhengi hafi verið talið nauðsynlegt að skoða hvort mögulegt væri að færa kennara til í starfi vegna breytinga sem kynnu að verða sökum samdráttar í kennslu, hagræðingar eða vegna skipulagsbreytinga. Slíkt hafi verið gert og vilji stefnanda kannaður til slíkra aðgerða. Á það hafi stefnandi ekki fallist.

Stefndi kveðst mótmæla rangfærslum stefnanda. Ekki sé rétt að kennslukannanir hafi verið unnar um störf stefnanda öll árin (annir) sem hann kenndi við skólann.

Áfangakönnun fyrir haustönn 2017 hafi eingöngu tekið til tungumálakennara skólans og eins áfanga í efnafræði. Þá hafi X verið stundakennari við skólann í ársbyrjun 2016 og kennt sem slíkur til vors 2018, þegar hún fékk útgefið leyfisbréf sem framhaldsskólakennari í stærðfræði. Hún hafi stundað æfingakennslu við skólann og hafi í framhaldi af því verið fengin til að kenna efri áfanga í stærðfræði þar sem sá sem kennt hafði þá áfanga tók við stöðu áfangastjóra. Enginn annar kennari við skólann en X búi yfir þeirri menntun sem nauðsynleg sé til að kenna efstu áfangana í stærðfræði, að áfangastjóranum undanskildum. Þá kveður stefndi að við heimfærslu kennslukannana yfir í samburðarmatið hafi verið tekið meðaltal allra jákvæðra svara í kennslukönnunum.

Matsþáttinn „önnur atriði“ kveður stefndi hafa byggst á huglægu mati skólameistara og aðstoðarskólameistara. Margir þættir hafi þar legið til grundvallar. M.a. umkvartanir nemenda, en aðrir kennarar í samanburðarmatinu hefðu ekki fengið samsvarandi kvartanir. Stefndi kveðst árétta að það hafi verið talið málefnalegt sjónarmið að horfa til frammistöðu starfsmanna í starfi þegar hagræða þyrfti í rekstri stofnunar. Þá kveður stefndi niðurstöðu matsins ekki breytast hvort sem „skölun“ sé beitt eða ekki.

Þá kveðst stefndi mótmæla því sem röngu og ósönnuðu að skólameistari hafi verið búinn að gera upp hug sinn um að segja stefnanda upp starfi í lok nóvember 2017. Gögn málsins beri með sér að skólameistari hafði tvisvar boðið stefnanda tilfærslu í starfi áður en til uppsagnar hans kom. Fyrst í starfsmannaviðtali í febrúar 2018 er honum var boðið að taka að sér íþróttakennslu, sem hann afþakkaði, og svo í byrjun mars 2018, þegar skólameistari bauð honum starf persónuverndarfulltrúa og skjalavörslu í 50% starfi á móti 50% kennslu. Vægari úrræði hafi verið fullreynd áður en til uppsagnar kom.

Meðalhófs hafi verið gætt.

Stefndi kveðst byggja á því að þar sem uppsögn stefnanda hafi átt rót að rekja til minnkaðrar kennslu í stærðfræði og viðskiptagreinum hafi stefnandi ekki notið andmælaréttar, sbr. sérreglu 44. gr. laga nr. 70/1996. Uppsögn stefnanda hafi ekki átt rót í ástæðum sem greindar eru í 21. gr. laganna og stefnandi hafi því ekki notið andmælaréttar áður en uppsögn hans var ákveðin.

Þá kveðst stefndi byggja á því að túlkun stefnanda á hlutverki skólanefndar við uppsögn kennara við framhaldsskóla sé röng. Skólameistari sé forstöðumaður skólans, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 92/2008, og veiti skólameistari framhaldsskóla forstöðu og hafi heimildir og skyldur í samræmi við það, sbr. einnig 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996. Skólanefndir hafi m.a. það hlutverk að vera skólameistara til samráðs í starfsmannamálum, sbr. g-lið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 92/2008. Það samráð taki hins vegar aðeins til þess er skólameistari ráði kennara til starfa, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 92/2008. Efnisregla 1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996 um að forstöðumanni sé veitt ákvörðunarvald um uppsögn á ráðningarsamningi sé þannig í fullu gildi þegar skólameistari segi starfsmönnum upp störfum. Af samræmisskýringu milli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 92/2008 og 1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996 leiði að skólameistari hafi fullt og óskorað umboð til að segja starfsmönnum upp án samráðs við skólanefnd. Þá hafi margsinnis verið rætt um styttingu framhaldsskólanáms á fundum nefndarinnar og að fækkun stöðugilda yrði óhjákvæmileg afleiðing hennar. Samkvæmt orðsins hljóðan felist það ekki í samráði að aðilar þurfi að komast að samkomulagi heldur sé um að ræða eins konar upplýsinga- og/eða tilkynningarskyldu. Ákvörðunarvald um ráðningu og uppsögn sé eftir sem áður hjá skólameistara.

Stefndi kveðst mótmæla miskabótakröfu stefnanda þar sem nauðsynleg bótaskilyrði b- liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um saknæmi og ólögmæti séu ekki fyrir hendi. Fjárhæð miskabótakröfunnar sé mótmælt sérstaklega sem órökstuddri og ósannaðri.

Loks kveður stefndi uppsögn stefnanda hafa byggst á lögmætum og málefnalegum forsendum í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings. Stefnandi hafi ekki getað vænst þess að halda starfi sínu út starfsævina. Honum hafi verið greidd laun í uppsagnarfresti og því sé engu bótaskyldu tjóni til að dreifa. Málsástæðu stefnanda um að meint tjón hans sé ekki að fullu fram komið kveðst stefnandi mótmæla sem órökstuddri og ósannaðri.

Rúmlega tvö ár séu liðin frá uppsögn stefnanda. Telji hann sig hafa orðið fyrir tjóni ætti það, sem og fjárhæð þess, að liggja fyrir. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni. Þá sönnunarbyrði hafi hann ekki axlað og því beri að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu stefnanda.

Stefndi kveðst mótmæla kröfu um dráttarvexti. Miskabótakrafa stefnanda sé ekki studd neinum gögnum og því að auki lýst yfir í stefnu að ætlun stefnanda sé að fá meint fjártjón sitt metið síðar. Því beri að sýkna stefnda af dráttarvaxtakröfunni, en ella miða við síðara tímamark skv. heimildinni í 9. gr. i.f. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur D, skólameistari B, E aðstoðarskólameistari og F, fyrrverandi formaður skólanefndar B.

V

Niðurstaða

I

Stefnandi gerir í máli þessu kröfu um að ákvörðun skólameistara B um að segja stefnanda upp störfum sem kennara við skólann þann 24. apríl 2018 verði dæmd ólögmæt. Þá gerir stefnandi sömuleiðis kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda vegna hinnar ólögmætu uppsagnar, auk miskabótakröfu.

Stefndi hefur byggt á því að stefnandi hafi ekki hagsmuni af því að fá skorið úr um bótakröfu úr hendi stefnda og sömuleiðis kröfu um að ákvörðunin verði dæmd ólögmæt.

Hefur stefndi um það vísað til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Til þess að leysa úr því hvort stefnandi hafi öðlast bótarétt á hendur stefnda vegna uppsagnar hans úr starfi þann 24. apríl 2018 verður að taka afstöðu til þess hvort að uppsögninni hafi verið staðið með ólögmætum hætti. Verður því fallist á það með stefnda að í kröfugerð stefnanda um ógildingu uppsagnarinnar felist í raun málsástæða fyrir kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótarétti hans. Stefnanda var því óþarft að krefjast jafnframt ógildingar uppsagnarinnar sem slíkrar og verður þeirri kröfu stefnanda því vísað frá dómi.

II

Stefnandi var ráðinn til starfa hjá stefnda með skriflegum ráðningarsamningi í ágúst 2010. Ráðning hans var ótímabundin en gagnkvæmur uppsagnarfrestur var þrír mánuðir og skyldi uppsögn miðast við mánaðamót. Þá skyldi um kjör stefnanda að öðru leyti en greindi í ráðningarsamningi fara eftir lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og kjarasamningi Kennarasambands Íslands. Stefnanda var sagt upp með bréfi 24. apríl 2018 og voru starfslok hans 31. júlí 2018. Stefnanda voru greidd laun á tímabili uppsagnarfrests.

Stefnandi hefur byggt málatilbúnað sinn á því m.a. að skólameistari hafi á fundi með stefnanda í nóvember 2017 gefið stefnanda skilaboð sem skilja hafi mátt sem uppsögn, en á þeim fundi var stefnandi hvattur til að skoða aðra möguleika en kennslu þar sem mögulega kæmi til uppsagnar hans í lok skólaársins. Gögn málsins bera með sér að matsvinna sem unnin var af skólameistara og aðstoðarskólameistara og vísað er til um ákvörðun skólameistara um uppsögn stefnanda var unnin dagana 2. og 3. nóvember 2017.

Sömuleiðis kemur fram í gögnum málsins að fundað var með trúnaðarmanni kennara um niðurstöðu þess mats áttunda þess sama mánaðar, eða áður en til tilvitnaðs fundar með stefnanda kom. Þá liggur fyrir að skólameistari bauð stefnanda að minnsta kosti einu sinni að flytjast til í starfi áður en til uppsagnar kom. Að þessu virtu verður ekki fallist á það með stefnanda að ákvörðun hafi verið tekin um uppsögn stefnanda áður en til fundarins með honum kom í nóvember 2017, eða að stefnanda hafi í reynd verið sagt upp á þeim fundi, en um það ber stefnandi sönnunarbyrði. Þvert á móti standa rök til þess að líta svo á að með þessum fundi hafi stefndi viljað freista þess að leita annarra leiða en að segja stefnanda upp ef til þess þyrfti að koma og stefndi hafi þannig í reynd gætt að meðalhófi við ákvörðunartöku í málinu.

Stefnandi byggir og á því að skólameistari hafi ekki haft umboð til að segja stefnanda upp án atbeina skólanefndar. Um starf og ábyrgð skólameistara framhaldsskóla er fjallað í 6. gr. laga um framhaldsskóla nr. 92/2008. Í 2. mgr. 6. gr. þeirra laga segir að skólameistari veiti framhaldsskóla forstöðu. Hann stjórni daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gæti þess að skólastarfið sé í samræmi við lög, reglugerðir, aðalnámskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma. Hann beri ábyrgð á gerð fjárhagsáætlunar og að henni sé fylgt eftir og hafi frumkvæði að gerð skólanámskrár og umbótastarfi innan skólans. Í þessu samhengi ber og að líta til 43. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, en samkvæmt þeirri grein hefur forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. sömu laga hvílir ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunarinnar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt á herðum forstöðumanns. Ef út af því er brugðið hefur ráðherra heimild til að áminna forstöðumann. Ákvæði 8. gr. laga um framhaldsskóla, sem kveður á um að skólameistari ráði starfsmenn að höfðu samráði við skólanefnd, ber að skýra til samræmis við fyrrgreind lagaákvæði um starfsskyldur og stjórnunarumboð skólameistara, þannig að ákvörðunarvald og ábyrgð á ákvörðunum um ráðningar, eða eftir atvikum uppsagnir starfsmanna, hvíli á skólameistara en hafi ekki að einhverju leyti verið færð til skólanefnda. Þessum skilningi, og framkvæmd í reynd, til staðfestu eru yfirlýsingar skólanefndarmanna sem lagðar hafa verið fram í málinu og stefnandi hefur ekki gert efnislegar athugasemdir við, en þar kemur fram að skólanefnd B var upplýst um að til fækkunar stöðugilda við skólann myndi koma. Jafnframt að skólanefnd væri almennt upplýst um breytingar á stöðu starfsmannamála en kæmi ekki að ákvörðunum þar að lútandi. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að skólameistari hafi verið umboðslaus þegar kom að uppsögn stefnanda. Hugtakið samráð verði ekki skýrt með þeim hætti að skólanefnd hefði þurft að samþykkja einstakar ákvarðanir skólastjóra.

Með gildistöku aðalnámskrár framhaldsskóla, sbr. auglýsingu þar um nr. 674/2011 sem birt var í B-deild stjórnartíðinda 7. júlí 2011, voru gerðar breytingar á starfsemi framhaldsskóla sem fólu í sér styttingu náms til stúdentsprófs úr fjórum árum í þrjú.

Námskráin hin nýja mun hafa verið komin til framkvæmda að fullu 1. ágúst 2015.

Samkvæmt því brautskráðust vorið 2018 fyrstu nemendur með stúdentspróf eftir þriggja ára nám og á sama tíma þeir síðustu eftir fjögurra ára nám. Af þessu leiddi, eðli máls samkvæmt, fækkun nemenda á hverjum tíma í framhaldsskólum til stúdentsprófs, m.a. hjá stefnda.

Um afleiðingar þessa á námsframboð hjá stefnda hafa verið lögð fram margvísleg gögn sem sýna að sú var raunin. Af hálfu stefnda hefur verið á því byggt að til að bregðast við fyrrgreindri fækkun nemenda hefðu haustið 2017 tvær námsbrautir við skólann verið lagðar niður, þ.e. hagfræðibraut og íþrótta- og tómstundabraut. Auk þess hafi ekki verið innritað á nýsköpunar- og tæknibraut skólaárið 2018-2019, en þar hafi m.a. verið kenndar viðskiptagreinar. Hefur því ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Þá bera framlögð gögn málsins með sér að nemendum skólans í stærðfræði og viðskiptagreinum fækkaði til muna milli ára sé litið til áranna 2016 til 2018.

Fram hefur komið að fyrirséð fækkun stöðugilda við skólann vegna styttingar námsins hafi ítrekað verið rædd á fundum skólanefndar B. Þá bar skólameistari fyrir dómi að þess hefði verið vænst að fækkun í kennarahópnum gæti átt sér stað samhliða því að kennarar hættu vegna aldurs. Minnkuð aðsókn í ákveðnar námsbrautir hefði svo leitt til þess að kennsla í tilgreindum áföngum minnkaði verulega þannig að nauðsynlegt hefði verið að fækka í kennarahópnum sem kenndi þær greinar.

Í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er ekki að finna sérstakar leiðbeiningar um það hvað skuli ráða vali forstöðumanns við þær aðstæður er segja þarf upp starfsmanni vegna hagræðingar eða samdráttar í rekstri. Er sú ákvörðun að meginstefnu komin undir mati hans. Það mat verður þó að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum sem taki mið af hagsmunum þeirrar stofnunar sem um ræðir. Sömuleiðis ber að gæta að reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1933, sérstaklega rannsóknarreglu 10. gr. og meðalhófsreglu 12. gr. laganna.

D skólameistari og E aðstoðarskólameistari báru bæði um það fyrir dómi að þau hefðu, í ljósi þess að til uppsagna kynni að koma, útbúið skjal, matsblað og leiðbeiningar um notkun þess, í því skyni að leiða fram hæfni kennara í viðskipta- og stærðfræðigreinum með það fyrir augum að standa málefnalega að vali á þeim sem sagt yrði upp þegar til uppsagna kæmi. Fyrir liggur að ákvörðun um matið og hvernig að því skyldi staðið var tekin áður en til uppsagnar stefnanda kom, en gögn málsins bera með sér að matið var unnið dagana 2. og 3. nóvember 2017 og svo aftur 5. og 9. apríl 2018.

Þeir þættir sem metnir voru í þessu sambandi voru menntun og réttindi, og þá tekið tillit til launaröðunar starfsmanna samkvæmt stofnanasamningi. Kennslu- og starfsreynsla var metin og þá með samsvörun við röðun á grundvelli starfsreynslu samkvæmt stofnanasamningi B og KÍ. Kennsluþættir voru metnir, en í því fólst mat þar sem stuðst var við endurgjöf nemenda í kennslumati og loks önnur atriði sem máli voru talin skipta, það er mæting, frumkvæði, ábyrgð, samvinna, starfsþekking, leiðtogahæfileikar, viðmót, þjónusta og skipulag. Varð niðurstaða þessa mats á þann veg að stefnandi kom lakast út úr því.

Stefnandi hefur byggt á því að á sig hafi hallað ranglega í mati skólameistara á kennurunum. Þannig hefur stefnandi byggt á því að X hefði að réttu átt að standa sér aftar í þessu mati. Af sjálfu leiðir að skóli verður að hafa á að skipa kennurum sem hafa menntun til að kenna alla áfanga þess náms sem boðið er upp á í náminu.

Menntunarkröfur í samræmi við það hljóta því að teljast málefnalegar forsendur við mat á kennurum eins og hér fór fram. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann eða aðrir úr samanburðarhópnum hafi hæfni til að sinna kennslu í efstu áföngum í stærðfræði umfram nefndan kennara. Hvað varðar kennslukannanir sem litið var til við gerð matsins kom fram í skýrslu skólameistara fyrir dómi að þær væru gerðar samkvæmt tveggja ára áætlun þar sem hver kennari væri kannaður kannski tvisvar á því tímabili. Framlögð gögn eru í samræmi við það og bera með sér að mat var lagt á raungreinakennara vorið 2017 og svo næst haustið 2018. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að það hafi verið ómálefnalegt að líta til þessara kennslukannana eða yfirleitt að litið væri til umsagna nemenda í þessu samhengi. Þá verður ekki litið svo á að huglægt mat á einstökum þáttum teljist almennt ólögmætt, enda útilokað að leggja hlutlæga mæla á alla þætti sem málefnalegt kann að vera að leggja til grundvallar við mat á því hvaða starfsmaður er hæfastur hverju sinni, að teknu tilliti til þeirrar starfsemi sem um ræðir. Verður að játa skólameistara nokkurt svigrúm í því efni.

Þá liggur og fyrir, eins og áður var rakið, að stefnanda var bent á að líta í kringum sig eftir öðru starfi og þess freistað að bjóða honum breytingu á starfi innan skólans áður en uppsögnin átti sér stað. Það að stefndi hafi ekki komið til móts við óskir stefnanda um meiri kennslu en honum var þá boðin verður ekki virt sem brot á meðalhófsreglu af hendi stefnda, enda lá fyrir að skerðing varð á þeirri kennslu sem sinna þurfti við skólann.

Að öllu framangreindu virtu er það mat dómsins að uppsögn stefnanda hafi verið réttmæt.

Þarfir B fyrir kennara á sviði þeirra greina sem stefnandi kenndi hafi réttlætt hana.

Faglega hafi verið staðið að mati á þeim starfsmönnum sem til greina kom að segja upp með þarfir skólans í huga. Það er því niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að forsendur séu til að fallast á að hann kunni að eiga rétt til bóta úr hendi stefnda vegna uppsagnarinnar og verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu í málinu.

Þá verður ekki fallist á það með stefnanda að framganga stefnda við matið, matið sjálft eða uppsögn stefnanda hafi verið með þeim hætti að í því felist ólögmæt meingerð í garð stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt áskilnaðar 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Bergþóra Ingólfsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Kröfu stefnanda, A, um að ákvörðun skólameistara B 24. apríl 2018, um að segja honum upp störfum sem kennara við skólann verði dæmd ólögmæt, er vísað frá dómi.

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af öðrum kröfum stefnanda.

Málskostnaður fellur niður.

Bergþóra Ingólfsdóttir