Dómstólaleit

A

(Áslaug Lára Lárusdóttir lögmaður) gegn íslenska ríkinu (Guðrún Sesselja Arnardóttir) Mál þetta, sem var dómtekið 12. janúar sl., var höfðað 26. júní 2019. Stefnandi er A, [...], [...]. Stefndi er íslenska ríkið, Stjórnarráðshúsinu við Lækjartorg í Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði stefnanda miskabætur að fjárhæð 120.700.000 krónur ásamt almennum vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 800.000 krónum frá 24. maí 2012 til 13. júní 2012, en af 19.000.000 krónum frá 13. júní 2012 til 11. september 2012, en af 39.000.000 krónum frá 11. september 2012 til 10. desember 2012, en af 57.000.000 krónum frá 10. desember 2012 til 10. mars 2013, en af 75.000.000 krónum frá 10. mars 2013 til 8. júní 2013, en af 93.000.000 krónum frá 8. júní 2013 til 6. september 2013, en af 111.000.000 krónum frá 6. september 2013 til 5. desember 2013, en af 120.600.000 krónum frá 5. desember 2013 til 9. desember 2013 en af 120.700.000 krónur frá 9. desember 2013 til 19. febrúar 2019 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar.

I

Málsatvik eru að meginstefnu ágreiningslaus. Hinn 15. mars 2012 var stefnandi úrskurðaður í gæsluvarðhald, einkum vegna gruns um að hafa framið stórfellda líkamsárás. Í fyrstu var stefnandi vistaður í einangrun, en 30. mars 2012 var einangruninni aflétt og hann vistaður innan um aðra fanga í Fangelsinu Litla-Hrauni.

Í gögnum málsins liggur fyrir skýrsla varðstjóra á Litla-Hrauni, dags. 12. apríl 2012, þar sem greint er frá því að fangi hafi óskað eftir viðtali við hann. Nafn fangans hefur verið máð út í því eintaki skýrslunnar sem liggur fyrir dóminum en í skýrslunni er haft eftir fanganum að hann óttist um líf sitt í fangelsinu og óski eftir að verða fluttur burt þaðan þar sem stefnandi hafi hótað honum líkamsmeiðingum ef hann borgaði ekki tilbúna skuld. Þá er haft eftir ónafngreindum fanga í skýrslunni að hann hafi orðið fyrir árás og að hann telji að sá sem hafi slegið hann hafi gert það fyrir stefnanda. Í málinu liggur einnig fyrir tölvubréf frá 18. apríl 2012 frá B, forstjóra Fangelsismálastofnunar, til C, forstöðumanns Fangelsisins Litla-Hrauni, og fangavarðar þar. Af fyrirsögn bréfsins verður ráðið að það fjalli meðal annars um stefnanda, en í tölvubréfinu segir að rætt hafi verið á vikulegum fundi um málefni „þessara tveggja ofbeldismanna“ sem komið hefðu af stað auknu ofbeldi eftir að þeir hefðu komið úr einangrun. Talið sé að send yrðu slæm skilaboð með því að flytja þá tímabundið, annan eða báða, í önnur fangelsi. Forstjórinn ritar því næst að hann geri sér grein fyrir því að þeir beri ábyrgð á líkamsárásum í fangelsinu. Það sé því réttast að þeir verði báðir vistaðir á öryggisgangi. Þannig yrðu þeim send skýr skilaboð um að svona háttsemi yrði ekki liðin. Því næst segir: „Auðvitað mun þetta kosta aukinn mannskap og vinnu en hjá því verður ekki komist. Það getur ekkert annað fangelsi ráðið við vistun þessara manna.“

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness [...] 2012 var stefnanda gert að afplána 900 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar vegna rofs á skilorði reynslulausnar sem Fangelsismálastofnun hafði veitt honum þann 6. ágúst 2009.

Hinn 16. maí 2012 sendi lögreglufulltrúi tölvubréf til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og forstjóra Fangelsismálastofnunar þar sem fjallað var um málefni stefnanda. Lögreglufulltrúinn lýsir því að hann vilji vekja athygli á málefnum stefnanda og þeim hótunum sem meðal annars lögreglumenn og fangaverðir hafi þurft að þola af hans hálfu. Lögreglufulltrúinn hafi degi áður verið á Litla-Hrauni og orðið var við óbeinar hótanir og ögranir stefnanda. Þá hafi fangaverðir virst óttast stefnanda. Samdægurs áframsendi forstjóri Fangelsismálastofnunar nokkrum samstarfsmönnum sínum síðastnefnt tölvubréf og lýsti því að þetta þyrfti að ræða sem fyrst.

Hinn 17. maí 2012 lést fanginn D í klefa sínum á Litla-Hrauni stuttu eftir að stefnandi og samfangi hans höfðu verið einir með honum í klefanum í um 11 mínútur. Lögregla var kölluð til og hóf rannsókn dauðsfallsins. Samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðum réttarkrufningar 22. maí 2012 virtist D hafa blætt út innvortis á mjög skömmum tíma vegna rofs á milta og aðliggjandi æð við miltað og var talið að það hefði gerst eftir utanaðkomandi högg. Þar sem eftirlitsmyndavélar af fangaganginum sýndu að stefnandi og annar fangi höfðu farið inn í klefa D og verið þar dágóða stund skömmu áður en hann fannst þar meðvitundarlaus féll grunur á stefnanda og hinn fangann um aðild að láti D. Sama dag var stefnandi handtekinn.

Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands [...] 2012 var stefnandi úrskurðaður í þriggja vikna gæsluvarðhald vegna rannsóknarhagsmuna og jafnframt gert að sæta einangrun. Gæsluvarðhaldið rann út 13. júní 2012.

Rætt var við forstjóra Fangelsismálastofnunar í Fréttablaðinu [...] 2012 og birtist sú umfjöllun einnig á vefnum visir.is. Þá voru einnig höfð eftir forstjóranum ummæli í ódagsettri frétt af vef Ríkisútvarpsins, ruv.is. Eins og nánar er rakið hér á eftir telur stefnandi að þar hafi fallið meiðandi ummæli um sig sem valdið hafi sér miska auk þess sem ummælin gefi réttmætt tilefni til að ætla að forstjóri Fangelsismálastofnunar og C, forstöðumaður Fangelsisins Litla-Hrauni, hafi talist vanhæf við töku ákvarðana um málefni stefnanda.

Degi áður en fyrrnefnt gæsluvarðhald rann út, þ.e. 12. júní 2012, tók C þá ákvörðun að vista stefnanda og samfanga hans, sem einnig hafði sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins, á svokallaðri öryggisdeild fangelsisins, sem í sumum gögnum málsins er einnig nefnd öryggisgangur, en hún hafði þá verið rýmd af öðrum föngum. Var ákvörðunin tekin með vísan til þágildandi ákvæðis 3. mgr. 14. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, sbr. 2. gr. reglna um vistun fanga á öryggisdeild Fangelsisins Litla- Hrauni, og tilkynnt stefnanda samdægurs, en í ákvörðuninni segir meðal annars að hegðun stefnanda hafi verið afar slæm frá því að hann hafi hafið afplánun. Hann hafi verið með ógnandi tilburði, bæði í garð samfanga og fangavarða. Hann sé einnig grunaður um að hafa ráðist á eða átt aðild að líkamsárás á tvo samfanga í apríl 2012. Þá sé hann einnig grunaður um að hafa verið valdur að dauða samfanga síns 17. maí 2012, en það mál sé til rannsóknar hjá lögreglu. Því næst segir: „Samkvæmt 3. mgr. 14. gr. laga nr. 49/2005, um fullnustu refsinga, getur forstöðumaður fangelsis í öryggisskyni eða vegna sérstakra aðstæðna tekið ákvörðun um að flytja fanga á milli deilda og klefa. Á öryggisdeild er unnt að vista fanga sem gerst hafa sekir um alvarleg eða ítrekuð agabrot, eru taldir stefna öryggi fangelsisins í hættu eða geta ekki vistast með öðrum föngum vegna hegðunar sinnar, samkvæmt 2. gr. reglna um vistun fanga á öryggisdeild Fangelsisins Litla-Hrauni. Með vísan til þess sem að framan greinir er það mat forstöðumanns Fangelsisins Litla-Hrauni að þú sért hættulegur öðrum og því ekki forsvaranlegt að vista þig meðal annarra fanga á almennri deild. Hefur forstöðumaður fangelsisins tekið þá ákvörðun að flytja þig af einangrunardeild fangelsisins Litla- Hrauni yfir á öryggisdeild fangelsisins frá 13. júní 2012, kl. 16:00 til 11. september 2012 og sæta þeim sérstöku reglum sem þar gilda. Með vísan til 2. ml. 3. mgr. 14. gr. laga um fullnustu refsinga verður þér ekki gefinn kostur á að tjá þig vegna ákvörðunar þessarar.“ Loks var stefnanda bent á að hann gæti kært ákvörðunina til æðra stjórnvalds.

Vistun stefnanda á öryggisdeild var ákveðin til þriggja mánaða í senn og framlengd fimm sinnum með vísan til sömu ástæðna og greinir í ofangreindu bréfi. Var stefnandi vistaður á öryggisdeildinni til 5. desember 2013.

Á meðan stefnandi var vistaður á öryggisdeild kærði hann tvívegis ákvörðun forstöðumanns fangelsisins um vistunina til innanríkisráðuneytisins, sem staðfesti með úrskurðum 11. febrúar 2013 og 6. október 2014 að skilyrði væru uppfyllt fyrir vistuninni. Auk þess gerði stefnandi ýmsar athugasemdir við vistunina meðan á henni stóð. Með ákæru ríkissaksóknara, dags. 30. maí 2013, var stefnanda og samfanga hans gefin að sök stórfelld líkamsárás samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í sameiningu veist með ofbeldi að D og veitt honum högg á kvið með þeim afleiðingum að rof hefði komið á milta hans og á bláæð frá miltanu sem leitt hefði hann til dauða skömmu síðar sökum innvortis blæðinga. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands [...] 2016 og síðar með dómi Hæstaréttar [...] 2017 í máli nr. X voru stefnandi og samfangi hans sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins.

Hinn 11. mars 2019 gerðu aðilar með sér samkomulag um bætur vegna gæsluvarðhalds stefnanda. Í samræmi við það hefur stefnandi ekki uppi kröfur á hendur stefnda í tengslum við gæsluvarðhaldið.

Hinn 21. október 2019 gerðu aðilar með sér samkomulag um bætur vegna rannsóknaraðgerða, þ.e. hlerunaraðgerða, sem stefnandi sætti hluta sumarsins 2012. Í kjölfar þess féll stefnandi frá dómkröfum á hendur stefnda um bætur vegna þeirra aðgerða. Í þinghaldi 12. janúar sl. féll stefnandi einnig frá kröfu um bætur vegna handtöku. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi B, forstjóri Fangelsismálastofnunar, og C, forstöðumaður Fangelsisins Litla-Hrauni.

II

Stefnandi byggir á því að ákvörðun um vistun á öryggisgangi hafi verið ólögmæt sem og aðdragandi hennar og tilhögun, málsmeðferðarreglna hafi ekki verið gætt við töku ákvörðunarinnar sjálfrar og ólögmæt sjónarmið hafi legið að baki henni. Brotið hafi verið gegn óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar, sbr. rannsóknarreglu, meðalhófsreglu og jafnræðisreglu. Þá hafi reglur um öryggisdeild skort lagastoð og ekki hafi verið tilefni til þeirrar vistunar sem stefnanda hafi verið gert að sæta.

Varðandi nánari rök stefnanda að þessu leyti byggir hann í fyrsta lagi á því að reglur um vistun, sem ákvörðun um vistun stefnanda á öryggisgangi hafi byggst á hafi verið ólögmætar. Lög hafi ekki veitt Fangelsismálastofnun heimild til reglusetningar, heldur ráðherra, en jafnframt hafi reglurnar farið út fyrir þá lagaheimild. Þá beri að líta til þess reglurnar hafi ekki verið birtar með réttum hætti, eins og skylt sé, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingarblaðið, um reglur er snúi út á við að borgurum, þ.e. föngum, og skilyrði fyrir vistun á öryggisgangi og frekari fyrirmæli um fyrirkomulag vistunar.

Í rökstuðningi hafi forstöðumaður vísað til þess að ákvarðanirnar væru teknar á grundvelli 3. mgr. 14. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 og komið hafi fram að forstöðumaður teldi að stefnandi ætti ekki andmælarétt vegna þessara ákvarðana. Rétt sé að hefðbundinn flutningur milli deilda, sem ekki feli í sér réttindaskerðingu, njóti ekki andmælaréttar samkvæmt lögunum en með flutningnum hafi réttindi stefnanda verið skert verulega. Réttindaskerðingu hafi verið heimilt að beita vegna agabrota, sbr. 57. gr. þágildandi laga nr. 49/2005, og ljóst sé að flutningur stefnanda hafi átt sér stað vegna meintra agabrota hans en við slíkar skerðingar njóti fangi andmælaréttar og fangelsismálayfirvöld geti ekki sneitt hjá þeim rétti einfaldlega með því að fella réttindaskerðinguna inn í ákvörðun um flutning milli deilda.

Auk þess hafi forstjóri Fangelsismálastofnunar gert sig vanhæfan í málinu með ummælum sínum í fjölmiðlum þegar á frumstigum málsins, sbr. eftirfarandi ummæli í frétt Ríkisútvarpsins vegna málsins: „B fangelsismálastjóri segir að [öryggisgangurinn] verði nú rýmdur í ljósi atburða, og framvegis eingöngu nýttur undir menn eins og E og A.“ Jafnframt sé þar haft eftir forstjóra Fangelsismálastofnunar: „Nú er bara komið svo að við verðum að hafa þessa klefa tilbúna fyrir hrotta og aðra menn sem ákveða að haga sér eins og fífl.“ Einnig sé vísað til viðtals við sama mann í Vísi þar sem í máli hans komi fram að hann sé að undirbúa öryggisgang til þess að vista stefnanda og samfanga hans E ef ske kynni að gæsluvarðhaldskröfu yrði hafnað. Með því hafi forstjórinn lýst því yfir að hann væri þegar búinn að taka afstöðu til þess að nægjanlega rökstuddur grunur væri fyrir hendi til þess að réttlæta vistun á öryggisgangi með tilheyrandi réttindaskerðingu, sbr. eftirfarandi texta úr viðtalinu við Vísi: „segir B, sem var farinn að búa sig undir að þurfa að hraða breytingum ef ske kynni að gæsluvarðhaldskröfunni yrði hafnað.“ Einnig sé haft þar eftir honum: „Það tekur okkur einhvern tíma að tæma þennan öryggisgang, en það verður klárt þegar nýting hans verður nauðsynleg og öll réttindi manna sem þar verða vistaðir verða í löglegu lágmarki.“ Ljóst sé af ummælunum að fyrirætlunin hafi verið að skerða réttindi stefnanda til þess að refsa honum fyrir meint brot en ekki að skerða réttindi eins og nauðsynlegt væri til að tryggja það öryggi sem stefnt hafi verið að með vistuninni.

Ljóst sé af þeim mörgu ummælum sem forstjórinn hafi viðhaft í fjölmiðlum vegna málsins að hann hafi þegar verið búinn að móta afstöðu sína og lýsa henni yfir opinberlega áður en málið hafi verið rannsakað, sem skylt hafi verið, og án þess að stefnandi fengi notið andmælaréttar síns. Að því virtu sé ljóst að forstjórinn hafi verið vanhæfur til þess að koma að ákvörðun í málinu, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Þá hafi C forstöðumaður verið vanhæf til þess að taka ákvarðanir í málefnum er vörðuðu vistun stefnanda á öryggisgangi vegna vanhæfis fyrrgreinds yfirmanns hennar.

Ekki hafi heldur verið heimild til flutnings um deild samkvæmt 3. mgr. 14. gr. laga nr. 49/2005. Forstöðumaður vísi til ítrekaðra agabrota stefnanda en þau meintu brot hafi ekki verið rannsökuð með þeim hætti sem skyldi. Ljóst sé að engin gögn hafi legið til grundvallar ákvörðuninni enda hafi þau fyrst orðið til eftir að ákvörðunin hafi verið tekin auk þess sem stefnandi hafi aldrei verið upplýstur um grun um meint agabrot og því ekki getað komið á framfæri andmælum vegna þeirra. Ekki sé tækt að beita fanga viðurlögum með beinum eða óbeinum hætti vegna meintra brota sem aldrei hafi verið rannsökuð og viðkomandi fangi hafi ekki fengið vitneskju um að séu til meðferðar.

Hvað varðar grun um að stefnandi hafi verið valdur að dauða samfanga síns þá hafi stefnandi verið sýknaður í því máli. Þar sem önnur meint brot stefnanda hafi ekki verið rannsökuð sé ljóst að ekkert mál hafi verið leitt til lykta er fól í sér að stefnandi hefði framið agabrot. Verulega hafi skort á að rannsóknarreglu 10. gr. laga nr. 37/1993 um stjórnsýslu væri fylgt.

Réttindi stefnanda hafi verið skert meðan á vistun á öryggisgangi stóð. Til dæmis hafi réttindi til útiveru, iðkunar tómstundarstarfs, líkamsræktar og íþrótta í frítíma, sbr. 7. gr. þágildandi reglna Fangelsismálastofnunar, verið takmörkuð með 5. gr. reglna á öryggisgangi. Léleg tæki, æfingahjól, hafi verið til afnota fyrir vistmenn öryggisgangsins. Framan af vistun hafi stefnanda alfarið verið meinaður aðgangur að líkamsrækt fangelsisins þrátt fyrir að fyrir hafi legið vottorð um að stefnandi þyrfti á hreyfingu að halda. Símatími hafi verið skertur með óhentugum hætti. Hið sama eigi við um heimsóknartíma, en líta verði svo á þetta hafi verið gert í refsiskyni fyrir brot sem ósannað var að stefnandi hefði framið.

Fortakslaust bann fangelsisyfirvalda við samskiptum stefnanda við aðra fanga hafi komið í veg fyrir að hann gæti tekið þátt í starfi Afstöðu – félags fanga, þar með talið sem talsmaður fanga, sbr. 43. gr. þágildandi laga nr. 49/2005. Þetta hafi ekki samræmst meðalhófsreglu og brotið gegn félagafrelsi stefnanda.

Stefnanda hafi verið gert að sæta líkamsleit án snertingar í 97 skipti, þ.e. í hvert sinn sem hann hafi fengið heimsókn. Almennt hafi leit getað stuðst við 53. gr., sbr. 1. mgr. 52. gr., þágildandi laga nr. 49/2005, en hin tíða og tilefnislausa leit sem stefnanda hafi verið gert að sæta hafi á engan hátt verið byggð á málefnalegum grunni. Aldrei hafi stefnandi heldur verið staðinn að því að reyna að koma einhverju á ólögmætan hátt inn í fangelsið.

Af framansögðu sé ljóst að framkvæmd fangelsisyfirvalda á Litla-Hrauni á vistun stefnanda á öryggisgangi hafi brotið verulega á réttindum hans. Vistunin hafi reynst stefnanda verulega þungbær og hafi hann ekki notið lágmarksréttinda samkvæmt þágildandi lögum nr. 49/2005, stjórnarskrá og Mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig hafi meðalhófsregla stjórnsýslulaga og almenn meðalhófsregla stjórnskipunar verið virt að vettugi.

Kröfu um bætur vegna ummæla forstjóra Fangelsismálastofnunar í fjölmiðlum byggi stefnandi á b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 auk almennu sakareglunnar en kröfunni sé beint að íslenska ríkinu á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar. Forstjóri Fangelsismálastofnunar hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með grófum neikvæðum lýsingum og uppnefnum á persónu stefnanda og yfirlýsingum sem hafi í reynd falið í sér fullyrðingu um sekt stefnanda á frumstigum málsins. Kröfu um bætur vegna vistunar á öryggisgangi byggi stefnandi á b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 og almennu skaðabótareglunni. Ráðherra, forstjóra Fangelsismálastofnunar og forstöðumanni fangelsisins hafi mátt vera ljóst stöðu og menntunar sinnar vegna að þær ákvarðanir sem teknar hafi verið um tilhögun vistunar stefnanda, eftir að grunur féll á hann um sök á andláti samfanga, síns væru ekki í samræmi við lög og fælu í sér skerðingu á frelsi, brot gegn friðhelgi og meingerð gegn æru hans og persónu. Um sé að ræða ásetning eða a.m.k. stórkostlegt gáleysi þeirra starfsmanna stefnda sem að málum hafi komið og beri stefndi skaðabótaábyrgð á þeirri háttsemi. Þess skuli einnig getið að umfjöllun um kvartanir og kærur stefnanda hafi tekið óeðlilega langan tíma. Þá sé brýnt að reglur sem um vistun gilda uppfylli skilyrði réttarríkisins, séu skýrar og aðgengilegar, eigi sér viðhlítandi stoð í lögum og gangi ekki gegn réttindum sem tryggð séu í stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum. Krafa stefnanda á hendur stefnda sundurliðist á eftirfarandi hátt: v. vistunar á öryggisgangi 13.06-11.09.2012 91x 200.000 krónur 18.200.000 krónur 11.09-10.12.2012 100x 200.000 krónur 20.000.000 krónur 10.12.2012-10.03.2013 90x 200.000 krónur 18.000.000 krónur 10.03 – 08.06.2013 90x 200.000 krónur 18.000.000 krónur 08.06 – 06.09.2013 90x 200.000 krónur 18.000.000 krónur 06.09 – 05.12.2013 90x 200.000 krónur 18.000.000 krónur v. ummæla 800.000 krónur v. líkamsleitar 22.06.2012 – 05.12.2013 96x 100.000 krónur 9.600.000 krónur 09.12.2013 1x 100.000 krónur 100.000 krónur 120.700.000 krónur

III

Stefndi byggir á því að vistun stefnanda á öryggisdeild Litla-Hrauns hafi ekki verið ákvörðuð til að tryggja rannsóknarhagsmuni við rannsókn fyrrnefnds sakamáls. Stefnandi hafi verið vistaður á öryggisdeild vegna þess að hann hafi sýnt ógnandi hegðun í afplánun og verið grunaður um að hafa beitt samfanga sína ofbeldi, þar á meðal svo alvarlegu ofbeldi að bani hafi hlotist af. Föngum hafi stafað mikil ógn af stefnanda og hafi ástandið í fangelsinu verið þannig að nánast enginn fangi hafi treyst sér til að vera nálægt stefnanda og hinum fanganum, sem einnig hafi verið vistaður á öryggisdeildinni. Stefndi kveðst vísa til fyrirliggjandi gagna, svo sem áðurnefnds tölvubréfs 18. apríl 2012, sem forstjóri Fangelsismálastofnunar sendi forstöðumanni Litla-Hrauns, þ.e. um mánuði áður en D lést. Einnig sé vísað til tölvubréfs frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu til forstjóra Fangelsismálastofnunar, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. Y, sem staðfesti dóm Héraðsdóms Reykjaness frá [...] 2012, þar sem stefnandi hafi verið dæmdur fyrir brot gegn valdstjórninni og ærumeiðingu, vegna þess að hann hrækti á héraðsdómara og hafði uppi niðrandi og ósæmileg ummæli um dómarann í þinghaldi. Mat fangelsisyfirvalda hafi því verið að það væri full ástæða til að taka hótanir og ögranir stefnanda alvarlega.

Þegar grunur hafi svo beinst að stefnanda vegna andláts D, sbr. einnig gæsluvarðhaldsúrskurð yfir stefnanda, hafi fangelsisyfirvöld ekki getað annað gert en að bregðast við með vistun hans á öryggisdeild í kjölfar gæsluvarðhaldsins, sbr. einnig ótta fanga við stefnanda auk þess sem fangavörðum hafi einnig stafað veruleg ógn af honum.

Ákvörðun um vistun stefnanda á öryggisdeild sæki ekki heimild í reglur um vistun fanga á öryggisdeild, heldur byggist á 3. mgr. 14. gr. laga nr. 49/2005. Ákvörðunin hafi verið í öryggisskyni vegna þessara sérstöku aðstæðna. Fangelsisyfirvöld hafi með þessu verið að reyna að sinna því hlutverki sínu að tryggja öryggi í fangelsinu.

Reglur um vistun fanga á öryggisdeild í Fangelsinu Litla-Hrauni kveði á um nánari útfærslu á þessari vistun, þ.e. málsmeðferð við ákvarðanatöku um vistun fanga á deildinni og um réttindi fanga sem vistaðir séu þar samkvæmt lögunum, svo sem varðandi heimsóknir, útivist, nám og vinnu og nánari tilhögun þeirra, en vistunin sé ekki byggð á heimild í reglunum, heldur lögunum sjálfum.

Fullyrðingum í stefnu um að reglurnar hafi ekki átt sér stoð í lögum og verið í andstöðu við lög sé alfarið hafnað. Í 80. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 komi fram í 1. mgr. að dómsmálaráðherra setji reglugerð um nánari framkvæmd laganna. Á þeim tíma sem hér um ræði hafi verið í gildi reglugerð nr. 961/2005 um fullnustu refsinga. Í 3. mgr. 80. gr. komi hins vegar skýrt fram að Fangelsismálastofnun setji reglur fangelsa og það sé með vísan til þessa sem reglur um vistun á öryggisgangi séu settar. Þá telji stefndi jafnframt ljóst að í þágildandi lögum um fullnustu refsinga hafi verið gert ráð fyrir deildaskiptingu fangelsa, sbr. 3. mgr. 14. gr. og 32. gr. laganna. Ekki beri að telja að reglur um vistun fanga á öryggisdeild Fangelsisins Litla-Hrauni feli í sér takmarkanir á réttindum fanga, heldur séu þar sett fram sjónarmið sem fangelsisyfirvöldum beri að líta til við beitingu 3. mgr. 14. gr. laganna, þegar til athugunar sé að færa fanga á öryggisdeild. Réttindi þeirra fanga sem vistaðir séu á öryggisdeild séu þau sömu og annarra fanga, nema að því leyti sem nauðsyn krefji vegna þeirra ástæðna sem liggja til grundvallar vistuninni. Með hliðsjón af þessu eigi reglurnar sér því skýra lagastoð og séu auk þess í samræmi við lög. Reglurnar sem tekið hafi gildi 6. júní 2012 hafi hins vegar ekki verið birtar í B- deild Stjórnartíðinda og hafi umboðsmaður Alþingis gert athugasemd við það. Í því sambandi telji stefndi rétt að geta þess að fram til ársins 2012 hafi beiðnum Fangelsismálastofnunar um að fá að birta þessar og aðrar almennar reglur sem settar hafi verið með heimild í 3. mgr. 80. gr. laganna verið synjað af hálfu Stjórnartíðinda. Í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis hafi allar reglur stofnunarinnar síðan verið birtar í B-deild Stjórnartíðinda.

Reglurnar um vistun fanga á öryggisdeild kveði á um þann rétt sem fangar á deildinni hafi samkvæmt lögum og reglugerð um fullnustu refsinga. Fangar á öryggisdeild njóti sömu réttinda og aðrir fangar á öðrum deildum, svo sem réttar til að stunda vinnu og nám og réttar til heimsókna, símtala, útiveru og tómstundastarfa. Samkvæmt 39. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 eigi fangi rétt á útiveru og að iðka tómstundastörf, líkamsrækt og íþróttir í frítíma, eftir því sem aðstæður í fangelsi leyfi, í að minnsta kosti eina og hálfa klukkustund á dag, nema það sé ósamrýmanlegt góðri reglu og öryggi í fangelsi. Þetta ákvæði gildi um alla fanga, hvort sem þeir séu á öryggisdeild eða á öðrum deildum fangelsisins. Séu framangreind réttindi fanga á öryggisdeild skert þá sé það gert á grundvelli almennra ákvæða um fullnustu refsinga, rétt eins og þegar réttindi annarra fanga á öðrum deildum séu skert af einhverjum ástæðum. Í ljósi þess að fangar sem vistast á öryggisdeild hafi gerst sekir um alvarleg eða ítrekuð agabrot, séu taldir stefna öryggi fangelsisins í hættu eða séu ekki taldir geta vistast með öðrum föngum vegna hegðunar sinnar, hafi þótt nauðsynlegt að kveða á um að útivist þeirra, iðkun tómstundastarfa, íþrótta og þess háttar væri að jafnaði á öðrum tímum en annarra fanga, sbr. 7. gr. reglnanna. Að öðru leyti sé 7. gr. reglnanna alveg samhljóða 39. gr. laga nr. 49/2005.

Í máli stefnanda hafi eftir fremsta megni verið leitast við að draga úr þeim neikvæðu áhrifum sem vistun á öryggisdeild kynni að hafa. Honum hafi til að mynda verið heimilað að fara í almenna útivist með öðrum föngum þegar liðið hafi á vistunina, en þó undir eftirliti fangavarða til að byrja með. Á svipuðum tíma hafi hann einnig fengið að fara í íþróttahús fangelsisins í hverri viku, auk þess sem líkamsræktartæki hafi verið keypt og komið upp á deildinni. Heimsóknartími stefnanda hafi verið lengdur sem og símatími hans. Þá hafi honum staðið til boða að vinna en það hafi hann afþakkað. Þó sé vert að taka fram að fljótlega eftir að stefnanda hafi verið heimilað að fara í almenna útivist hafi fangelsisyfirvöldum borist til eyrna að hann væri með hótanir í garð tiltekinna fanga, en enginn hafi þorað að leggja fram formlega kvörtun. Því hafi mat fangelsisyfirvalda verið að full ástæða væri til að fara varlega í þessum efnum.

Hvað varðar samskipti við aðra fanga og þátttöku í Afstöðu – félagi fanga sé nauðsynlegt að hafa í huga að þótt fangar hafi heimild til að kjósa sér talsmenn, sbr. 43. gr. laga nr. 49/2005, þá séu talsmenn fanga ekki rétthærri en aðrir fangar og þurfi að lúta reglum fangelsisins á sama hátt og aðrir fangar.

Stefnandi hafi óskað skriflega eftir því við forstöðumann Litla-Hrauns að fá að funda með öðrum stjórnarmeðlimum félagsins, en hann hafi á þessum tíma verið ritari þess. Forstöðumaður hafi synjað beiðninni með þeim rökum að stefnandi væri vistaður á öryggisdeild vegna þess að hann þætti ekki hæfur til að vera innan um aðra fanga á þeim tíma og því þætti ekki unnt, með vísan til öryggissjónarmiða, að leyfa honum að hitta aðra fanga á vegum Afstöðu. Stefnanda hafi hins vegar verið heimilað að koma erindum sínum skriflega á framfæri við Afstöðu og hann hafi getað fengið svör frá þeim á sama hátt og þannig hafi hann getað tekið þátt í stjórnarstörfum í félaginu.

Leit á fanga á öryggisdeild, líkt og leit á föngum á öðrum deildum, hafi byggst á þágildandi 53. gr. laganna. Um sé að ræða afar mikilvægt úrræði fyrir fangelsisyfirvöld til að tryggja öryggi í fangelsum. Því sé ekki óeðlilegt að fangar sem vistaðir séu á öryggisdeild þurfi að þola slíkt eftir heimsóknir, eins og reyndar eigi við um alla aðra fanga.

Fullyrðingu stefnanda um að heimsóknartími hans hafi verið styttri en lög hafi mælt fyrir um sé mótmælt, sbr. 7. gr. þágildandi reglugerðar um fullnustu refsinga nr. 961/2005, og 33. til 35. gr. laga nr. 49/2005. Ekki hafi því verið um að ræða fortakslausan rétt til tveggja tíma heimsókna í hvert skipti og fangelsisyfirvöldum hafi verið heimilt að kveða á um heimsóknartíma í eina og hálfa klukkustund. Stefnandi hafi kvartað yfir því að hluti heimsóknartímans færi í það að leita á heimsóknargestum hans, sem stytt hafi heimsóknartímann, en í kjölfarið hafi stefnanda verið tilkynnt um að heimsóknargestir hans gætu mætt það tímanlega að afgreiðsla gestanna fyrir heimsóknir myndi ekki skerða heimsóknartímann. Síðar hafi heimsóknartíminn verið lengdur í tvær klukkustundir, sem hafi verið hámarkið samkvæmt reglugerðinni.

Varðandi símatíma þá sé ljóst að reglurnar um vistun á öryggisganginum hafi vísað til 36. gr. laga nr. 49/2005. Gætt hafi verið meðalhófs við beitingu vistunarúrræðis í máli stefnanda, en hér sé um að ræða stjórnvaldsákvörðun fangelsisyfirvalda. Verði að játa forstöðumanni fangelsis nokkurt svigrúm við að ákveða á hvaða deild fangi sé vistaður, en gæta verði að meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Vistunin hafi byggst á gildri lagaheimild, þ.e. 3. mgr. 14. gr. þágildandi laga nr. 49/2005. Setning reglna um vistun á öryggisdeild hafi átt sér stoð í 3. mgr. 80. gr. laganna og að mati stefnda sé setning slíkra reglna til þess fallin að stuðla að jafnræði og gæta að samræmi í framkvæmd.

Hafna verði fullyrðingum um meint vanhæfi forstjóra Fangelsismálastofnunar og forstöðumanns Fangelsisins Litla-Hrauni. Af hálfu stefnanda hafi verið lagðar fram þrjár fréttir frá þessum tíma og fullyrt að tilteknar setningar séu hafðar eftir forstjóranum. Þessu sé mótmælt sem röngu. Stefnandi hafi auk þess aldrei verið nafngreindur af forstjóranum. Ummæli um að réttindi manna á öryggisdeild yrðu „í löglegu lágmarki“ hafi merkt að ekki yrði um auknar heimildir til slíkra fanga að ræða. Því sé alfarið hafnað að með vistun á öryggisdeild hafi réttindi stefnanda verið skert til þess að refsa honum fyrir meint brot.

Skilyrði miskabóta samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1993 vegna vistunar á öryggisdeild og vegna meintra ummæla forstjóra Fangelsismálastofnunar í fjölmiðlum séu ekki fyrir hendi. Stefnandi hafi enda notið flestra, ef ekki allra þeirra réttinda sem aðrir fangar á Litla-Hrauni nutu. Þá hafi það verið hegðun stefnanda sjálfs sem leitt hafi til þess að hann hafi verið vistaður á öryggisgangi. Ekki hafi verið lögð fram nein gögn sem sýni fram á miska stefnanda eða andlegar þjáningar vegna vistunarinnar. Um það beri stefnandi sönnunarbyrði og verði að bera hallann af því að hafa ekki axlað hana. Vissulega verði ekki litið fram hjá því að afplánun í fangelsi geti haft neikvæð áhrif á fanga. Hins vegar hafi engin gögn verið lögð fram um andlega heilsu stefnanda eða að hún hafi verið verri eftir þessa afplánun en fyrri afplánanir hans eða verri en almennt gerist hjá föngum í afplánun. Þá hafi með tilhögun vistunar stefnanda ekki heldur verið brotið gegn friðhelgi einkalífs hans, þannig að fari gegn 71. gr. stjórnarskrár, sbr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Vistunin hafi í alla staði verið grundvölluð á lögum um fullnustu refsinga og í samræmi við niðurstöðu dómstóla, sem dæmt hafi stefnanda til fangelsisrefsingar. Jafnframt sé því hafnað að brotið hafi verið gegn félagafrelsi stefnanda í andstöðu við 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Þá sé því enn fremur hafnað að nokkur þau ummæli hafi verið höfð eftir forstjóra Fangelsismálastofnunar sem eigi að leiða til bótaskyldu fyrir stefnda. Forstjórinn hafi aldrei nafngreint stefnanda heldur rætt mál almennt, ekki síst til að róa fanga og aðstandendur þeirra. Bent sé á að innanríkisráðuneytið hafi staðfest að sú umfjöllun hafi verið almenn og ekki leitt til vanhæfis forstjórans til að koma að málinu.

Fráleitt sé að mati stefnda að stefnandi eigi rétt til bóta vegna „líkamsleitar“, þegar ljóst sé að um hafi verið að ræða öryggisleit eftir heimsóknartíma í fullu samræmi við lög og reglugerð um fullnustu refsinga. Stefndi mótmæli að öðru leyti öllum dómkröfum og málsástæðum stefnda.

IV

Stefnandi afplánaði, eins og áður segir, eftirstöðvar fangelsisrefsingar í Fangelsinu Litla-Hrauni vorið 2012 eftir rof á skilyrðum reynslulausnar. Í kjölfar þess að fanginn D fannst látinn í fangaklefa sínum 17. maí 2012, fáeinum mínútum eftir að hafa verið þar einn með stefnanda og öðrum fanga, vaknaði grunur um að stefnandi ætti hlut að því máli. Stefnandi var því handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald. Einum degi áður en gæsluvarðhaldið rann út ákvað forstöðumaður fangelsisins að þegar gæsluvarðhaldinu lyki skyldi stefnandi færður af almennum gangi fangelsisins yfir á öryggisdeild, sem eins og áður segir er einnig nefnd öryggisgangur í hluta af gögnum málsins. Þar afplánaði stefnandi eftirstöðvar fangelsisrefsingar sinnar á tímabilinu 13. júní 2012 til 5. desember 2013 á grundvelli þeirrar ákvörðunar og sambærilegra síðari ákvarðana forstöðumanns fangelsisins. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að lögvarin réttindi sín hafi verið skert á ýmsan hátt meðan á þeirri dvöl stóð auk þess sem fyrrgreindar ákvarðanir forstöðumannsins hafi ekki verið teknar í samræmi við tilteknar málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttarins, en ákvarðanirnar hafi jafnframt skort lagastoð. Því til viðbótar hafi forstöðumaðurinn verið vanhæfur til að taka umræddar ákvarðanir vegna vanhæfis forstjóra Fangelsismálastofnunar, sem stefnandi byggir á að hafi tjáð sig með meiðandi hætti um málefni stefnanda. Allt þetta renni stoðum undir bótakröfu stefnanda í málinu. Stefndi hafnar alfarið málatilbúnaði stefnanda.

Ákvörðun um vistun stefnanda á öryggisdeild, dags 12. júní 2012, og síðari ákvarðanir um framlengingu þeirrar vistunar áttu sér fullnægjandi stoð í þágildandi lögum nr. 49/2005, sbr. 3. mgr. 14. gr. laganna þar sem kveðið var á um heimild forstöðumanns fangelsis til að taka ákvörðun í öryggisskyni eða vegna sérstakra aðstæðna um að flytja fanga á milli deilda og klefa, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Landsréttar 18. desember 2020 í máli nr. 835/2019. Að mati dómsins hefur stefnandi ekki sýnt fram á að aðstæður hafi ekki réttlætt töku slíkrar ákvörðunar í máli stefnanda, en eins og áður er rakið höfðu fangelsismálayfirvöld haft til skoðunar um nokkurt skeið að taka slíka ákvörðun, sbr. einnig kvartanir frá samföngum stefnanda, fangavörðum og lögreglufulltrúa sem séð hafði sérstaka ástæðu til að rita forstjóra Fangelsismálastofnunar erindi vegna þess að hann hafði áhyggjur af hættu sem stafað gæti af stefnanda. Við þetta bættist að dómstólar töldu rökstuddan grun vera fyrir hendi um að stefnandi hefði átt þátt í tilkomu áverka sem leitt hefðu samfanga hans til dauða 17. maí 2012. Ekki verður séð að skort hafi á rannsókn málsins að þessu leyti af hálfu fangelsismálayfirvalda og ekki var brotið gegn andmælarétti stefnanda í tengslum við flutninginn, sbr. 3. mgr. 14. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 sem kvað berum orðum á um það að ekki væri skylt að gefa fanga kost á að tjá sig áður en slík ákvörðun væri tekin. Að öllu framangreindu virtu getur dómurinn heldur ekki fallist á það með stefnanda að ákvörðunin hafi falið í sér agaviðurlög gagnvart honum í skilningi 57. gr. þágildandi laga nr. 49/2005.

Stefnandi byggir einnig á því að forstjóri Fangelsismálastofnunar og forstöðumaður Fangelsisins Litla-Hrauni hafi verið vanhæf til að taka ákvarðanir um málefni stefnanda með vísan til ummæla sem forstjórinn hafi látið falla í fjölmiðlum. Í Fréttablaðinu birtist frétt ásamt viðtali við forstjóra Fangelsismálastofnunar [...] 2012 og birtist sú umfjöllun einnig orðrétt á vefnum visir.is. Þá voru höfð eftir forstjóranum ummæli í ódagsettri frétt af vef Ríkisútvarpsins, ruv.is, en af fréttinni verður ráðið að hún hafi birst um svipað leyti og umfjöllun Fréttablaðsins. Ummælin sem stefnandi gerir sérstaka athugasemd við eru fern, þar af þrenn í fyrstnefndu fréttinni. Í fyrsta lagi er um að ræða eftirfarandi ummæli: „B fangelsismálastjóri segir að [öryggisgangurinn] verði nú rýmdur í ljósi atburða, og framvegis eingöngu nýttur undir menn eins og E og [stefnanda].“ Í öðru lagi eftirfarandi ummæli: „Nú er bara komið svo að við verðum að hafa þessa klefa tilbúna fyrir hrotta og aðra menn sem ákveða að haga sér eins og fífl.“ Í þriðja lagi nefnir stefnandi að í máli forstjórans hafi komið fram að hann hefði verið að undirbúa öryggisgang til þess að vista stefnanda og samfanga hans ef gæsluvarðhaldskröfu yrði hafnað. Nánar tiltekið segi í fréttinni: „segir B, sem var farinn að búa sig undir að þurfa að hraða breytingum ef ske kynni að gæsluvarðhaldskröfunni yrði hafnað.“ Ummælin sem stefnandi gerir í fjórða lagi athugasemd við birtust í fyrrnefndri frétt á vef Ríkisútvarpsins. Þau eru eftirfarandi: „Það tekur okkur einhvern tíma að tæma þennan öryggisgang, en það verður klárt þegar nýting hans verður nauðsynleg og öll réttindi manna sem þar verða vistaðir verða í löglegu lágmarki.“

Stefndi byggir á því á að hluti fyrrgreindra ummæla sé ekki orðrétt hafður eftir forstjóranum heldur sé um að ræða ályktanir blaðamanna. Þá hafi forstjórinn ekki nafngreint stefnanda í eftirstandandi ummælum sem þó séu réttilega höfð eftir honum. Fyrir dómi var forstjórinn spurður út í umrædd viðtöl. Lýsti hann því að hann hefði vissulega veitt viðtöl umrætt sinn en ekki um málefni einstakra fanga, heldur hefði hann tjáð sig um öryggisdeildina sem slíka. Af lestri ummælanna verður að fallast á það með stefnda að fyrstu og þriðju ummælin sem tilgreind eru teljast ekki beinar tilvitnanir í forstjóra Fangelsismálastofnunar heldur blandast þar saman óbeinar tilvitnanir og ályktanir blaðamanna. Gegn andmælum stefnda telst ósannað að forstjórinn hafi þar gert sig vanhæfan í málefnum stefnanda. Önnur ummælin voru fremur harkaleg en þó almenn og án þess að forstjórinn nafngreindi þar stefnanda. Hvað varðar fjórðu ummælin, þ.e. um að réttindi yrðu í löglegu lágmarki, þá mætti skilja slík ummæli sem nokkuð ónærgætin í garð fanga sem dveljast á öryggisdeild, en ekki verður fram hjá því litið að þar var enn á ný um að ræða almenn ummæli þar sem stefnandi var ekki nafngreindur og ekki gefið í skyn að réttindi fanga á öryggisdeild yrðu skert umfram það sem lög heimila. Við allt þetta bætist að af skýringum forstjórans fyrir dómi verður ráðið að hann hugðist í viðtölunum bregðast skjótt við óvenjulegum aðstæðum þar sem almenningur hefði talið að fangi kynni að hafa verið myrtur í Fangelsinu Litla-Hrauni og mikill ótti hefði skapast í fangelsinu, sem hefði auk þess verið yfirfullt. Að öllu þessu virtu ber að fallast á það með stefnda að forstjóri Fangelsismálastofnunar hafi ekki lýst afstöðu til meintrar sektar stefnanda, gefið í skyn að hann ætlaði sér að refsa stefnanda fyrir meint brot eða á annan hátt getað talist vanhæfur í málefnum stefnanda í kjölfar þessara tveggja viðtala. Hið sama á við um fyrrnefndan forstöðumann Fangelsisins Litla-Hrauni. Með vísan til framangreindra röksemda fær dómurinn heldur ekki séð að fyrrgreind ummæli, að því marki sem raunverulega var um að ræða ummæli forstjóra Fangelsismálastofnunar en ekki einungis bollaleggingar blaðamanna, hafi getað falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart æru og persónu stefnanda í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Ber því að hafna bótakröfu stefnanda að þessu leyti.

Hvað varðar þær aðstæður sem stefnandi bjó við meðan á vistun á öryggisdeild stóð og fundið er að í málatilbúnaði hans hér að framan þá áttu þær sér stoð í fyrrgreindum ákvörðunum forstöðumanns Fangelsisins Litla-Hrauni, sem eins og áður segir sóttu lagastoð í þágildandi 3. mgr. 14. gr. laga nr. 49/2005. Að þessu virtu hróflar misbrestur á birtingu stjórnvaldsfyrirmæla Fangelsismálastofnunar í B-deild Stjórnartíðinda, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingarblaðið, ekki við þeirri niðurstöðu dómsins að ákvarðanir um vistun áttu sér fullnægjandi lagastoð. Hið sama á við um þá málsástæðu stefnanda að Fangelsismálastofnun hafi skort heimild til að setja stjórnvaldsfyrirmæli um vistunina.

Hvað varðar þá málsástæðu stefnanda að framkvæmd vistunar hans hafi auk þess með ýmsum hætti verið ólögmæt þannig að bótaskyldu varði þá ber að mati dómsins að líta til þess að ágreiningslaust er að stefnandi hafði aðgang að líkamsræktartæki og telst ósannað að það hafi reynst ófullnægjandi. Auk þess liggur fyrir að eftir því sem leið á vistun stefnanda voru réttindi hans í þessum efnum rýmkuð. Fékk stefnandi þá aðgengi að íþróttahúsi fangelsisins og útivist ásamt öðrum föngum, en ljóst er að markmið sem búa að baki vistun fanga á öryggisdeild réttlætir almennt að spornað sé við því að fangar þar séu samhliða föngum af öðrum deildum í íþróttahúsi eða í útivist. Sú niðurstaða fær einnig stoð í niðurlagi 39. gr. þágildandi laga nr. 49/2005.

Þá er ágreiningslaust að stefnandi hafði aðgengi að bókum, tímaritum, útvarpi, sjónvarpi með DVD-spilara og leikjatölvu sem ekki var nettengd. Gat lögmaður stefnanda raunar ekki svarað því aðspurður fyrir dómi hvað skort hefði upp á aðgengi að tómstundum að mati stefnanda. Þá verður ekki fram hjá því litið að stefnanda stóð til boða að vinna eða að stunda fjarnám meðan á vistun hans stóð.

Að mati dómsins er heldur ekki unnt að fallast á það með stefnanda að símatími hans hafi verið skertur á þann hátt er varðað gæti stefnda bótaskyldu, enda lá fyrir að auk símatíma milli kl. 17 og 18 átti stefnandi þess kost fyrr um daginn að hringja í lögfræðinga, opinberar stofnanir og embætti umboðsmanns Alþingis. Þá er ágreiningslaust að símatími stefnanda var rýmkaður þegar leið á vistunartíma hans.

Hvað heimsóknir varðar þá liggja fyrir gögn um allar þær heimsóknir sem stefnanda bárust í fangelsið á umræddu tímabili. Í 1. mgr. 33. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 var kveðið á um það að fangi gæti fengið heimsóknir í fangelsi, eigi sjaldnar en vikulega eftir aðstæðum í fangelsinu. Í 2. mgr. 33. gr. var forstöðumanni veitt heimild til að leyfa frekari heimsóknir. Af gögnum málsins verður ráðið að daginn eftir að vistun á öryggisdeild hófst fékk stefnandi heimsókn og voru þær tíðar í kjölfarið, gjarnan tvær til þrjár í hverri viku. Þannig heimsóttu stefnanda á tímabilinu móðir hans, sonur, barnsmóðir og barnshafandi unnusta. Samtals fékk hann 91 heimsókn á tímabilinu. Hvað varðar þá málsástæðu stefnanda að heimsóknartími hafi verið of stuttur og þar með andstæður 7. gr. þágildandi reglugerðar nr. 961/2005 um fullnustu refsinga þá verður ekki fram hjá því litið að í ákvæðinu sagði að fanga væri heimilt að taka á móti gestum í „allt að 2 klst. í senn“. Að virtu orðalagi ákvæðisins verður ekki séð að óheimilt hafi verið að miða lengd heimsóknartíma fanga á öryggisdeild við 90 mínútur, en í júlí 2012 var heimsóknartími stefnanda auk þess rýmkaður. Er því ekki unnt að fallast á það með stefnanda að háttsemi stefnda í þessum efnum varði stefnda bótaskyldu.

Varðandi þá málsástæðu stefnanda að ákvörðun um vistun á öryggisdeild hafi gengið gegn stjórnarskrárvörðu félaga- og fundafrelsi hans þar sem hann hafi ekki getað tekið þátt í starfsemi Afstöðu – félags fanga, gegnt trúnaðarstörfum fyrir það félag eða gegnt stöðu talsmanns fanga, sbr. 43. gr. þágildandi laga nr. 49/2005, þá ber til þess að líta að réttur samkvæmt 74. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sætir óhjákvæmilega ákveðnum takmörkunum í tilviki fanga, en það helgast af eðli fangelsisvistar. Í tilviki stefnanda var honum auk þess heimilað að eiga í bréflegum samskiptum við félaga sína í Afstöðu – félagi fanga og talsmenn fanga. Verður þannig ekki séð að gengið hafi verið lengra af hálfu stefnda en þörf var á umrætt sinn eða að brotið hafi verið gegn 43. gr. þágildandi laga nr. 49/2005, sbr. einnig til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Landsréttar í máli nr. 835/2019.

Hvað varðar snertilausa öryggisleit sem stefnandi þurfti að gangast undir í tengslum við heimsóknir sem hann fékk í fangelsið þá átti slík leit sér skýra stoð í 53. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 og telst málefnalegt að mati dómsins að slíkri leit sé beitt í ríkari mæli en ella þegar um er að ræða fanga sem slík ógn er talin stafa af að réttlæti vistun á öryggisdeild.

Eins og áður segir lauk vistun stefnanda á öryggisdeild áður en dómur var kveðinn upp í héraði og síðar Hæstarétti vegna sakargifta á hendur stefnanda sem tengdust andláti fyrrnefnds samfanga hans. Heilt á litið teljast framangreindar aðstæður og ráðstafanir sem einkenndu vistunartíma stefnanda á öryggisdeild lögmætar. Ekki verður heldur séð að gengið hafi verið lengra en þörf var á í þeim efnum að teknu tilliti til sérstöðu starfsemi öryggisdeildar og þeirra markmiða sem búa að baki starfrækslu slíkrar deildar innan fangelsisins. Þannig telst stefndi ekki hafa brotið gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu, sbr. einnig 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Landsréttar í máli nr. 835/2019. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu, svo sem á þann veg að hann hafi að tilefnislausu sætt frekari skerðingum en aðrir fangar sem eins var ástatt um, en fyrir liggur að annar fangi var vistaður með stefnanda á öryggisdeildinni á umræddu tímabili. Þá er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að ráðherra hafi með fyrirliggjandi úrskurðum, þar með talið málsmeðferð við undirbúning þeirra, sem staðfestu umræddar ákvarðanir fangelsismálayfirvalda, bakað stefnda bótaskyldu gagnvart stefnanda, en eins og áður segir töldust ákvarðanir fangelsismálayfirvalda lögmætar. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að ákvarðanir stjórnvalda hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart honum, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Að öllu framangreindu virtu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 2. nóvember 2017. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans eins og nánar greinir í dómsorði, en sú þóknun er í samræmi við dómvenju ákveðin án tillits til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Áslaug Lára Lárusdóttir lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið Guðrún Sesselja Arnardóttir lögmaður.

Arnaldur Hjartarson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 3. september sl., en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Áslaugar Láru Lárusdóttur, 1.150.000 krónur.

Arnaldur Hjartarson